Năng khiếu âm nhạc có phần di truyền thật, nhưng phần đó không phải một gen “hát hay” mà là nhiều khả năng nhỏ — nghe phân biệt cao độ, cảm nhịp, cấu tạo dây thanh — mỗi khả năng chịu ảnh hưởng của gen ở mức khác nhau. Và luyện tập, nhất là luyện tập sớm, đều đặn, có người hướng dẫn, quyết định rất nhiều tới việc khả năng ấy đi được tới đâu.
Ở Việt Nam có không ít gia đình mà ông, bố, con đều chơi nhạc. Bài này giải thích chuyện “nhà có truyền thống” nên hiểu thế nào, khả năng nào là bẩm sinh, khả năng nào học được, và cha mẹ nên làm gì khi muốn cho con học nhạc — hoặc khi con hát lệch mà vẫn mê hát.
Năng khiếu âm nhạc gồm những khả năng nào
Khi người ta nói “đứa này có năng khiếu nhạc”, thực ra là đang nói gộp nhiều khả năng khác nhau. Tách ra mới thấy phần nào thừa hưởng, phần nào rèn được:
- Cảm nhận cao độ. Nghe ra hai nốt cao thấp khác nhau, nhận ra giai điệu bị hát sai. Đây là nền của việc hát đúng tông.
- Cảm nhịp. Vỗ tay, nhún nhảy đúng phách, giữ được nhịp khi hát hoặc chơi đàn.
- Trí nhớ âm nhạc. Nghe vài lần là nhớ được giai điệu, nhận ra bài hát chỉ qua vài nốt đầu.
- Chất giọng. Âm sắc, độ vang, quãng giọng — phụ thuộc vào cấu tạo thanh quản, dây thanh, khoang miệng, khoang mũi.
- Kỹ năng vận động tinh. Sự linh hoạt, phối hợp của ngón tay, hơi thở cần cho việc chơi nhạc cụ.
- Động lực và sự yêu thích. Ít ai nghĩ đây là năng khiếu, nhưng chính nó quyết định đứa trẻ có ngồi tập hàng giờ hay không.
Các nghiên cứu trên trẻ sinh đôi cho thấy hầu hết những khả năng trên đều có phần di truyền, ở mức khác nhau. Điều thú vị là cả sự sẵn lòng luyện tập cũng có phần di truyền — nghĩa là gen ảnh hưởng không chỉ đến “có khiếu” mà còn đến việc có thích ngồi tập hay không. Gen và luyện tập vì thế không tách rời mà đẩy nhau đi.
Luyện tập quan trọng tới đâu
Năm 1993, nhà tâm lý học Anders Ericsson và cộng sự công bố nghiên cứu về các sinh viên vĩ cầm ở một học viện âm nhạc tại Đức, cho thấy nhóm xuất sắc nhất đã tích luỹ nhiều giờ luyện tập có chủ đích hơn hẳn các nhóm khác. Từ đây xuất hiện con số “mười nghìn giờ” nổi tiếng — vốn là một cách đơn giản hoá trên sách báo phổ thông, không phải quy luật mà Ericsson đề ra. Ông nhấn mạnh chất lượng luyện tập: có mục tiêu, có người chỉ ra lỗi, tập đúng chỗ yếu, chứ không phải chỉ đếm giờ.
Các nghiên cứu về sau làm bức tranh phức tạp hơn. Một số tổng hợp nghiên cứu cho thấy số giờ luyện tập giải thích được một phần, nhưng không phải tất cả, khác biệt về trình độ âm nhạc. Một nghiên cứu trên các cặp sinh đôi ở Thuỵ Điển công bố năm 2014 còn gây tranh luận khi thấy rằng trong những cặp sinh đôi cùng trứng, người tập nhiều hơn không nhất thiết có khả năng nghe nhạc tốt hơn người tập ít. Kết quả này không có nghĩa luyện tập vô ích; nó cho thấy năng lực âm nhạc là sản phẩm của cả gen lẫn luyện tập đan vào nhau.
Với cha mẹ, kết luận thực tế khá rõ: không có luyện tập thì năng khiếu nào cũng không thành tay nghề; và cùng một lượng luyện tập, mỗi đứa trẻ tiến bộ với tốc độ khác nhau. Cả hai điều đó đều bình thường.
Cao độ tuyệt đối: món quà bẩm sinh hay kết quả học sớm
Cao độ tuyệt đối là khả năng gọi đúng tên một nốt nhạc khi nghe mà không cần nốt nào làm mốc — nghe tiếng còi xe cũng nói được đó là nốt gì. Đây là khả năng hiếm và hay được coi là dấu hiệu của thiên tài âm nhạc, nhưng thực tế nhiều nhạc sĩ lớn không có nó, và nó không cần thiết để chơi nhạc giỏi.
Các nghiên cứu cho thấy cao độ tuyệt đối liên quan đến cả yếu tố gia đình lẫn việc học nhạc rất sớm, thường trước khoảng sáu, bảy tuổi; học muộn hơn thì gần như không hình thành. Khả năng này cũng tập trung trong một số gia đình nhiều hơn mức ngẫu nhiên, gợi ý có phần di truyền. Một hướng nghiên cứu khác, trong đó có các công trình của nhà tâm lý học Diana Deutsch, ghi nhận sinh viên nhạc viện nói ngôn ngữ có thanh điệu như tiếng Trung có tỷ lệ cao độ tuyệt đối cao hơn sinh viên nói ngôn ngữ không thanh điệu khi bắt đầu học nhạc cùng độ tuổi. Tiếng Việt cũng là ngôn ngữ có thanh điệu, nhưng hướng nghiên cứu này còn cần thêm bằng chứng trước khi rút ra kết luận chắc chắn.
Điều nên nhớ: cha mẹ không cần cố cho con “luyện cao độ tuyệt đối”. Cao độ tương đối — nghe được khoảng cách giữa các nốt — mới là thứ người chơi nhạc dùng hằng ngày, và nó học được ở mọi lứa tuổi.
Giọng hát: phần thừa hưởng và phần tập được
Âm sắc có phần do cấu tạo. Kích thước thanh quản, độ dài dây thanh, hình dạng khoang miệng và mũi đều có yếu tố di truyền, nên giọng nói, giọng hát của con cái nhiều khi nghe giống bố mẹ — đến mức nghe điện thoại người ngoài không phân biệt được. Nhưng giọng nghe giống cũng một phần vì con bắt chước cách nói, cách lấy hơi của người trong nhà.
Hát đúng tông phần lớn là kỹ năng. Nhiều người tự nhận “hát dở bẩm sinh” thực ra chỉ chưa được tập phối hợp giữa tai nghe và cơ thanh quản. Với hướng dẫn phù hợp, đa số trẻ hát lệch tông có thể cải thiện rõ rệt.
Có một nhóm nhỏ khó cảm thụ giai điệu thật. Y văn mô tả tình trạng gọi là chứng mất cảm thụ âm nhạc bẩm sinh, dân gian hay gọi là “điếc nhạc”: người có tai nghe bình thường nhưng rất khó phân biệt cao độ, khó nhận ra giai điệu quen thuộc. Tình trạng này hiếm và các nghiên cứu cho thấy nó có xu hướng gặp trong cùng gia đình. Người có tình trạng này vẫn có thể yêu nhạc theo cách của mình.
Giọng thay đổi theo tuổi. Tuổi dậy thì làm giọng thay đổi, nhất là ở con trai. Một em bé hát hay lúc tám tuổi chưa chắc giữ được chất giọng ấy sau vỡ giọng, và ngược lại. Không nên kết luận sớm về giọng của con.
Cho con học nhạc: kỳ vọng hợp lý theo độ tuổi
Dù nhà có truyền thống âm nhạc hay không, cách cho con tiếp xúc với nhạc nên đi theo độ tuổi và hứng thú của con. Bảng dưới là gợi ý chung, không phải lộ trình bắt buộc.
| Độ tuổi | Hoạt động phù hợp | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Hát ru, hát cùng con, nghe nhiều thể loại, gõ nhịp bằng đồ chơi | Bắt ngồi học bài bản; mở nhạc liên tục cả ngày như âm thanh nền |
| 3–6 tuổi | Lớp âm nhạc vận động, hát tập thể, làm quen nhạc cụ đơn giản | Đánh giá “có khiếu hay không” qua vài buổi học |
| 6–10 tuổi | Học một nhạc cụ nếu con thích, tập ngắn mỗi ngày, biểu diễn nhỏ trong gia đình | Ép tập lâu, phạt khi tập sai, so sánh với con nhà khác |
| Trên 10 tuổi | Để con chọn nhạc cụ, thể loại; tham gia nhóm nhạc, câu lạc bộ | Cho rằng bắt đầu ở tuổi này là “quá muộn” |
Nhiều người lớn học đàn, học hát từ tuổi ba mươi, bốn mươi và chơi được ở mức tự tin. Bắt đầu sớm có lợi cho một số kỹ năng như cao độ tuyệt đối hay sự linh hoạt của ngón tay, nhưng niềm vui với âm nhạc không có hạn tuổi.
Trước khi nói con “không có khiếu”: kiểm tra thính lực
Có những đứa trẻ bị cho là “không có tai nghe nhạc”, hát lệch, không theo được nhịp, trong khi thực ra các em nghe kém một phần mà chưa ai phát hiện. Viêm tai giữa tái đi tái lại, ráy tai bít, hay suy giảm thính lực nhẹ bẩm sinh đều có thể làm trẻ nghe âm thanh không rõ, nhất là các âm cao hoặc âm nhỏ. Trẻ vẫn nói chuyện được, vẫn đáp lại khi được gọi to, nên người lớn dễ bỏ qua.
Nên đưa con đi khám tai mũi họng hoặc đo thính lực nếu thấy những dấu hiệu như: con hay hỏi lại, hay vặn ti vi rất to, không quay lại khi được gọi từ phía sau, nói ngọng nhiều hơn bạn cùng tuổi, hay bị viêm tai, hoặc cô giáo nhận xét con không chú ý khi nghe giảng. Thính lực là chuyện của bác sĩ đánh giá, cha mẹ không tự kết luận qua vài lần thử ở nhà.
Ở chiều ngược lại, những trẻ học nhạc cụ hay đi tập hát cũng cần được bảo vệ tai: không đeo tai nghe với âm lượng lớn kéo dài, không đứng sát loa ở các buổi biểu diễn, cho tai được nghỉ sau buổi tập ồn. Đôi tai là “nhạc cụ” đầu tiên của người chơi nhạc, và tổn thương do tiếng ồn thường không hồi phục.
Nhà có truyền thống âm nhạc: thừa hưởng gen hay thừa hưởng môi trường
Khi một gia đình có ba thế hệ chơi đàn, người ta hay nói “máu nghệ sĩ”. Thực ra những gia đình này trao cho con cháu hai thứ cùng lúc: một phần gen có thể thuận lợi, và một môi trường mà gia đình bình thường khó có — nhạc cụ sẵn trong nhà, người lớn chơi nhạc hằng ngày, được sửa từng lỗi nhỏ từ khi còn bé, được đi theo người lớn tới chỗ biểu diễn, coi việc tập luyện là chuyện tự nhiên như ăn cơm. Rất khó tách bạch hai phần này, và có lẽ cũng không cần tách.
Mặt trái là áp lực. Đứa trẻ sinh ra trong nhà nghệ sĩ dễ bị kỳ vọng phải nối nghiệp, phải giỏi như bố mẹ. Có em đam mê thật; có em chỉ chơi vì không dám làm cha mẹ buồn. Cha mẹ làm nghề âm nhạc có thể tự hỏi: mình đang mở cửa cho con hay đang chọn đường thay con?
Còn gia đình không ai biết nhạc thì sao? Con vẫn có thể học tốt nếu có hứng thú, có thầy, có thời gian. Cha mẹ không cần biết chơi đàn để đồng hành; chỉ cần nghe con tập, hỏi con hôm nay học gì, và đi xem con biểu diễn.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ hát dở thì con có hát dở không?
Không nhất thiết. Hát đúng tông phần lớn là kỹ năng phối hợp tai và giọng, học được nếu có hướng dẫn. Con có thể nhận một phần chất giọng giống bố mẹ, nhưng việc hát hay hay không phụ thuộc nhiều vào việc được nghe, được hát và được tập từ nhỏ.
Làm sao biết con có năng khiếu âm nhạc?
Một vài dấu hiệu là con thích nghe, thích hát, nhớ giai điệu nhanh, nhún nhảy đúng nhịp, tự mày mò nhạc cụ. Nhưng không có bài kiểm tra nào ở tuổi nhỏ đoán chắc được tương lai. Cách tốt nhất là cho con cơ hội tiếp xúc, quan sát hứng thú và tiến bộ của con qua thời gian.
Mấy tuổi cho con học đàn là phù hợp?
Nhiều giáo viên nhận học nhạc cụ từ khoảng năm, sáu tuổi, khi trẻ có thể ngồi tập trung một lúc và ngón tay đủ khéo. Tuy vậy độ tuổi phù hợp phụ thuộc vào nhạc cụ, vào sự phát triển và hứng thú của từng trẻ. Bắt đầu muộn hơn không làm mất cơ hội chơi giỏi.
Cho thai nhi nghe nhạc có làm con giỏi nhạc không?
Chưa có bằng chứng đáng tin cậy rằng nghe nhạc khi mang thai làm con có năng khiếu âm nhạc hay thông minh hơn. Thai nhi ở những tháng cuối có nghe được âm thanh, và nghe nhạc có thể giúp mẹ thư giãn. Nên để âm lượng vừa phải, không áp loa trực tiếp lên bụng.
Con hát lệch tông nhưng rất mê hát, có nên cho học không?
Nên, nếu con thích. Phần lớn trẻ hát lệch cải thiện được khi được tập nghe và hát theo từng nốt với người hướng dẫn kiên nhẫn. Quan trọng là giữ niềm vui; một lời chê “hát dở” lúc nhỏ có thể khiến người ta không dám hát cả đời.
Nghe nhạc cổ điển có làm trẻ thông minh hơn không?
Cái gọi là hiệu ứng Mozart xuất phát từ một thí nghiệm năm 1993 trên sinh viên với tác động nhỏ và ngắn, sau đó bị thổi phồng. Các nghiên cứu tiếp theo không xác nhận việc nghe nhạc cổ điển làm tăng trí thông minh lâu dài. Tự tay học chơi nhạc là chuyện khác và có những lợi ích riêng.