ThuaHuong.comThừa Hưởng
Tính cách, trí tuệ, năng khiếu

Năng khiếu thể thao có di truyền không: vóc dáng, gen và vai trò của tập luyện

Bố mẹ là vận động viên thì con có khiếu thể thao? Phần vóc dáng, sức bền thừa hưởng được bao nhiêu, xét nghiệm gen chọn môn có đáng tin, cha mẹ nên làm gì.

Children of mixed ages running barefoot on a wet sandy beach at dawn in Quang Ngai, coach silhouetted in the distance, wide low-angle shot, cool blue light

Năng khiếu thể thao có phần di truyền rõ hơn nhiều năng khiếu khác, vì nó gắn với những đặc điểm cơ thể có tính di truyền cao như chiều cao, sải tay, tỷ lệ cơ thể. Nhưng “có gen tốt” chỉ là vé vào cửa ở một số môn; từ đó đến chỗ chơi giỏi là cả quá trình tập luyện, dinh dưỡng, sức khoẻ, tâm lý và cả may mắn về thời điểm.

Bài này dành cho cha mẹ đang phân vân có nên cho con theo thể thao, chọn môn gì, có nên làm xét nghiệm gen như một số nơi quảng cáo, và gia đình không ai chơi thể thao thì con có cơ hội không.

Phần nào của thành tích thể thao chịu ảnh hưởng của gen

Vóc dáng và tỷ lệ cơ thể. Chiều cao là một trong những đặc điểm di truyền mạnh nhất ở người, khi dinh dưỡng đầy đủ. Sải tay, độ dài chân so với thân, kích thước bàn tay bàn chân cũng vậy. Đây là lý do bóng rổ, bóng chuyền hay bơi lội ưu tiên người cao, còn thể dục dụng cụ thường hợp người nhỏ gọn.

Tỷ lệ các loại sợi cơ. Cơ bắp có sợi co nhanh, mạnh nhưng mau mỏi, và sợi co chậm, bền bỉ. Tỷ lệ hai loại này khác nhau giữa người với người và có phần do gen. Người nhiều sợi nhanh có lợi thế ở chạy ngắn, nhảy; người nhiều sợi chậm có lợi thế ở các môn sức bền.

Khả năng đáp ứng với tập luyện. Nghiên cứu gia đình HERITAGE ở Bắc Mỹ cho những người chưa tập luyện cùng theo một chương trình đạp xe như nhau trong nhiều tuần và thấy mức tăng sức bền khác nhau rất nhiều: có người tăng mạnh, có người tăng ít. Mức đáp ứng này có xu hướng giống nhau trong cùng gia đình, gợi ý phần di truyền.

Những thứ gen ảnh hưởng ít hơn. Kỹ thuật, chiến thuật, đọc trận đấu, tinh thần thi đấu, khả năng chịu đựng tập luyện lâu dài phần lớn được rèn qua năm tháng. Ở nhiều môn đồng đội và môn kỹ thuật, những yếu tố này quyết định nhiều hơn thể chất bẩm sinh.

“Gen thể thao” và xét nghiệm gen chọn môn cho con

Gen được nhắc đến nhiều nhất trong thể thao là ACTN3, liên quan đến một loại protein trong sợi cơ co nhanh. Các nghiên cứu ghi nhận người thiếu hoàn toàn protein này hiếm gặp trong nhóm vận động viên chạy nước rút hàng đầu. Từ phát hiện ấy, một số công ty bắt đầu bán xét nghiệm gen để “phát hiện tài năng” và “chọn môn phù hợp” cho trẻ.

Vấn đề là gen này chỉ giải thích một phần rất nhỏ khác biệt về thành tích, và rất nhiều người mang kiểu gen “thuận lợi” hoàn toàn không có khiếu chạy nhanh. Thành tích thể thao chịu ảnh hưởng của hàng trăm, có thể hàng nghìn biến thể gen cộng với môi trường. Năm 2015, một nhóm các nhà khoa học thể thao và di truyền quốc tế đưa ra tuyên bố đồng thuận rằng xét nghiệm gen bán trực tiếp cho người tiêu dùng không có chỗ đứng trong việc phát hiện tài năng hay định hướng môn thể thao cho trẻ em. Đến nay chưa có bằng chứng mới nào làm thay đổi nhận định đó.

Vì vậy, nếu có nơi tư vấn cho con xét nghiệm gen để biết nên theo bơi hay bóng đá, cha mẹ nên từ chối. Cách đáng tin cậy hơn nhiều là cho con thử nhiều môn, quan sát con thích gì, tiến bộ ở đâu, và lắng nghe nhận xét của huấn luyện viên có kinh nghiệm sau một thời gian đủ dài.

Bố mẹ là vận động viên: con thừa hưởng gì

Ở nhiều môn, ta thấy những gia đình mà bố mẹ và con cái đều thi đấu. Điều này phản ánh cả hai phần: con có thể nhận được vóc dáng, thể chất thuận lợi, và con lớn lên trong một môi trường mà thể thao là đời sống hằng ngày — được ra sân từ nhỏ, được bố mẹ chỉ kỹ thuật, quen giờ giấc tập luyện, biết cách ăn ngủ của người tập, có quan hệ với giới huấn luyện. Rất khó nói phần nào đóng góp nhiều hơn.

Mặt khác, con của vận động viên giỏi chưa chắc đạt thành tích như bố mẹ, vì hiện tượng hồi quy về trung bình — thành tích đỉnh của bố mẹ là sự kết hợp hiếm của gen, tập luyện và hoàn cảnh, con chỉ thừa hưởng một phần. Áp lực phải “nối nghiệp” cũng có thể làm con mất niềm vui chơi thể thao.

Còn con của gia đình không ai chơi thể thao? Phần lớn vận động viên thành danh xuất thân từ những gia đình bình thường. Cái các em có là cơ hội được chơi, được phát hiện và được tập đúng cách. Bố mẹ không cần biết chơi để đồng hành; chỉ cần đưa đón, động viên và để ý sức khoẻ của con.

Một yếu tố không phải gen mà hay bị nhầm là năng khiếu: tháng sinh

Ở lứa tuổi thiếu nhi, các đội tuyển và lớp năng khiếu thường chia nhóm theo năm sinh. Một em sinh tháng một và một em sinh tháng mười hai cùng năm cách nhau gần một tuổi — khoảng cách rất lớn về chiều cao, sức mạnh, sự phối hợp ở tuổi lên tám, lên mười. Nhiều nghiên cứu ở các môn đồng đội tại nhiều quốc gia ghi nhận trẻ sinh những tháng đầu của năm xét tuyển có mặt trong đội tuyển trẻ nhiều hơn hẳn trẻ sinh cuối năm. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng tuổi tương đối.

Đó không phải năng khiếu bẩm sinh mà là lợi thế tạm thời do lớn hơn. Hệ quả là những em sinh cuối năm dễ bị loại sớm, bỏ cuộc, trong khi khi trưởng thành khoảng cách ấy biến mất. Cha mẹ có con sinh cuối năm đừng vội kết luận con “không có khiếu” chỉ vì thua bạn ở lần tuyển chọn đầu tiên.

Ngược lại, em sinh đầu năm được chọn cũng chưa có nghĩa là có tài năng đặc biệt. Đánh giá năng khiếu thể thao ở trẻ cần nhìn qua nhiều năm, tính đến tuổi thật và tốc độ dậy thì của từng em.

Gợi ý cho con chơi thể thao theo độ tuổi

Các chuyên gia y học thể thao nhi khuyên tránh chuyên môn hoá quá sớm — tức là chỉ tập một môn với cường độ cao từ khi còn nhỏ. Dưới đây là hướng chung, cần điều chỉnh theo từng môn và từng trẻ.

Giai đoạnMục tiêu chínhNênTránh
Mầm nonVận động cơ bản: chạy, nhảy, ném, bắt, giữ thăng bằngChơi tự do ngoài trời, trò chơi vận độngBài tập gò bó, thi đấu có thành tích
Tiểu họcLàm quen nhiều môn, học kỹ thuật nềnThử hai, ba môn khác nhau, học bơiChỉ tập một môn quanh năm với cường độ cao
Trung học cơ sởBắt đầu thiên về môn con thích và có tiến bộTập có huấn luyện viên, có ngày nghỉTập nặng khi đau, giảm cân ép để vào hạng
Trung học phổ thôngChuyên sâu hơn nếu con muốn theo đuổiKế hoạch tập có chu kỳ, theo dõi sức khoẻBỏ học vì tập, bỏ qua dấu hiệu chấn thương

Chơi nhiều môn lúc nhỏ giúp trẻ phát triển vận động toàn diện, ít chấn thương do lặp lại một động tác, và giữ niềm vui lâu hơn. Nhiều vận động viên chỉ chọn môn chính khi đã lớn.

Phần tâm lý: thứ quyết định con có đi đường dài hay không

Sự kiên trì được rèn nhiều hơn được sinh ra. Tính khí có thể khiến đứa trẻ này bền bỉ hơn đứa trẻ kia, nhưng khả năng chịu tập luyện lặp đi lặp lại, chấp nhận thua rồi tập tiếp phần lớn hình thành qua trải nghiệm: được khen đúng chỗ nỗ lực, được thấy mình tiến bộ, có người lớn kiên nhẫn bên cạnh.

Niềm vui là động cơ bền nhất. Trẻ chơi thể thao lâu dài thường là những em thấy vui khi chơi, có bạn trong đội, được huấn luyện viên tôn trọng. Khi thể thao trở thành nghĩa vụ để làm bố mẹ hài lòng, nhiều em bỏ hẳn ở tuổi dậy thì.

Cha mẹ bên đường biên có ảnh hưởng lớn. Những lời la hét, chỉ đạo từ khán đài, phân tích lỗi trên đường về nhà khiến trẻ căng thẳng. Một câu hỏi đơn giản như “hôm nay con thấy vui không, con thích pha nào nhất” giúp con giữ niềm vui và tự nhìn lại trận đấu.

Thua và chấn thương là một phần của thể thao. Cách gia đình đón nhận một trận thua hay một lần chấn thương dạy trẻ nhiều điều hơn cả chiến thắng: biết buồn rồi đứng dậy, biết nghỉ ngơi để hồi phục chứ không cố gắng liều lĩnh.

Tiền sử gia đình và sức khoẻ: điều cần hỏi trước khi cho con tập nặng

Có một kiểu “thừa hưởng” liên quan đến thể thao mà cha mẹ cần biết, vì nó liên quan đến an toàn. Một số bệnh tim di truyền, như bệnh cơ tim phì đại hay một số rối loạn nhịp tim, có thể không có triệu chứng ở trẻ nhưng tăng nguy cơ biến cố nghiêm trọng khi gắng sức. Những bệnh này hiếm, nhưng thường có dấu hiệu trong tiền sử gia đình.

Trước khi cho con vào lớp năng khiếu, đội tuyển hay chương trình tập cường độ cao, nên cho con khám sức khoẻ và kể với bác sĩ nếu gia đình có người đột tử khi còn trẻ không rõ nguyên nhân, có người được chẩn đoán bệnh cơ tim, rối loạn nhịp tim, hoặc ngất khi gắng sức. Bác sĩ sẽ quyết định có cần làm thêm khám tim mạch hay không.

Trong quá trình tập, cần cho con dừng và đi khám nếu con đau ngực, khó thở bất thường, ngất hoặc gần ngất, tim đập nhanh dồn dập khi tập; đau xương khớp kéo dài, sưng, đi khập khiễng. Không nên để con “chịu đau để thành tài”; chấn thương ở tuổi đang lớn có thể ảnh hưởng tới sụn tăng trưởng.

Câu hỏi thường gặp

Bố mẹ thấp thì con có chơi được bóng rổ, bóng chuyền không?

Chiều cao là lợi thế lớn ở những môn này và có tính di truyền cao, nên con của bố mẹ thấp sẽ gặp khó hơn nếu muốn thi đấu ở trình độ cao. Nhưng chơi để rèn sức khoẻ, vui với bạn bè thì ai cũng chơi được. Một số vị trí và lối chơi cũng phù hợp với người không quá cao.

Làm sao biết con có năng khiếu thể thao?

Một số dấu hiệu là con vận động khéo, học động tác nhanh, thích vận động, bền bỉ, không ngại thua. Nhưng ở tuổi nhỏ, khác biệt thường do tuổi thật và tốc độ lớn. Cách đáng tin là cho con thử nhiều môn trong vài năm và nghe nhận xét của huấn luyện viên có kinh nghiệm.

Có nên cho con tập một môn từ năm, sáu tuổi để giỏi sớm không?

Với đa số môn, các chuyên gia y học thể thao nhi khuyên không nên chuyên môn hoá sớm. Tập một môn quá sớm với cường độ cao tăng nguy cơ chấn thương do lặp lại và kiệt sức, bỏ cuộc. Một số môn như thể dục dụng cụ có lộ trình riêng, cần bàn kỹ với huấn luyện viên và bác sĩ.

Xét nghiệm gen thể thao có giúp chọn đúng môn cho con không?

Không. Các gen được bán xét nghiệm chỉ giải thích một phần rất nhỏ khác biệt về thành tích, và giới khoa học thể thao đã khuyến cáo không dùng xét nghiệm này để chọn môn hay phát hiện tài năng ở trẻ em. Quan sát con chơi thật qua thời gian đáng tin hơn nhiều.

Con gầy yếu có nên cho chơi thể thao không?

Nên, chọn môn và cường độ phù hợp. Vận động đều đặn giúp trẻ ăn ngon, ngủ tốt, phát triển cơ xương. Nếu con có bệnh mạn tính hoặc chậm lớn, hãy hỏi bác sĩ nhi trước khi cho tập để biết môn nào an toàn và cần theo dõi gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138