ThuaHuong.comThừa Hưởng
Tính cách, trí tuệ, năng khiếu

Con hướng nội, nhút nhát có phải do gen: phần bẩm sinh và cách cha mẹ đồng hành

Hướng nội và nhút nhát là hai chuyện khác nhau. Phần nào do bẩm sinh, phần nào do trải nghiệm, khi nào là bình thường và cha mẹ nên đồng hành ra sao.

Quiet Vietnamese girl around eight reading alone on a wooden staircase while cousins play in the courtyard below, viewed from above, Hue family house, late afternoon light

Xu hướng hướng nội có một phần bẩm sinh, nhưng gen chỉ đặt nền; con lớn lên thành người thế nào còn phụ thuộc nhiều vào trải nghiệm và cách người lớn đáp lại. Nhút nhát lại là chuyện khác: đó là cảm giác lo lắng khi bị người khác nhìn, đánh giá. Một đứa trẻ có thể hướng nội mà không hề nhút nhát, và ngược lại.

Nhiều cha mẹ lo khi con ít nói ở chỗ đông, không thích tiệc tùng, chỉ chơi với một hai bạn. Bài này giúp phân biệt đâu là tính cách cần tôn trọng, đâu là nỗi lo cần hỗ trợ, và những việc làm cụ thể để con tự tin hơn mà không phải trở thành một người khác.

Hướng nội và nhút nhát khác nhau thế nào

Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn trong đời thường, nhưng trong tâm lý học chúng chỉ hai điều khác nhau. Phân biệt được giúp cha mẹ biết khi nào cần làm gì.

Hướng nộiNhút nhát
Bản chấtMột xu hướng về năng lượng: thích môi trường ít kích thích, nạp lại sức khi ở một mình hoặc với ít ngườiMột cảm giác lo âu, e sợ trong tình huống xã hội, sợ bị chê, bị nhìn
Trẻ có muốn giao tiếp khôngThường có, nhưng thích nhóm nhỏ, câu chuyện sâu, và cần nghỉ sau khi ở chỗ đôngCó thể rất muốn tham gia nhưng bị nỗi sợ giữ lại
Sau một buổi tiệc đông ngườiMệt, muốn yên tĩnh, dù có thể đã vuiNhẹ nhõm vì đã qua, có khi tiếc vì không dám làm điều mình muốn
Có cần thay đổi khôngKhông. Đây là một kiểu tính cách bình thườngNên hỗ trợ để nỗi sợ không cản trở trẻ học tập, kết bạn

Một đứa trẻ hướng nội, khi đã quen, có thể thuyết trình trước lớp rất tốt; nó chỉ cần về nhà ngồi yên một lúc. Một đứa trẻ nhút nhát có thể rất thích náo nhiệt nhưng đỏ mặt, im lặng khi bị gọi tên. Cách giúp hai đứa trẻ này khác nhau hẳn.

Phần bẩm sinh: gen nói gì về hướng nội

Hướng ngoại – hướng nội là một trong năm nét tính cách lớn mà tâm lý học hiện đại dùng để mô tả con người, và cũng là nét được nghiên cứu di truyền nhiều nhất. Các nghiên cứu trên trẻ sinh đôi ở nhiều nước cho kết quả khá giống nhau: nét này có phần di truyền ở mức vừa phải — không thấp, nhưng cũng không áp đảo. Phần còn lại không phải do “cách dạy chung của gia đình” như nhiều người nghĩ, mà chủ yếu do những trải nghiệm riêng của từng người: một người thầy, một nhóm bạn, một lần bị chê cười, một lần được khen đúng lúc.

Ở mức sinh học, các nhà nghiên cứu cho rằng người hướng nội và hướng ngoại khác nhau ở mức độ phản ứng với kích thích: cùng một không gian ồn ào, người này thấy phấn chấn, người kia thấy quá tải. Không có “gen hướng nội” — giống như các nét tính cách khác, đây là kết quả cộng dồn của rất nhiều gen, mỗi gen ảnh hưởng một chút.

Điều này giải thích vì sao trong một nhà, bố mẹ đều thích giao du mà con lại trầm, hoặc ngược lại. Con không “lạc gen” — con chỉ nhận một tổ hợp khác.

Phần trải nghiệm: điều gì làm trẻ nhút nhát hơn hoặc tự tin hơn

Bị chê, bị so sánh trước mặt người khác. Những câu như “sao nhát thế, chào cô đi”, “nhìn em kìa, mạnh dạn chưa” nói ra trước khách khiến trẻ vốn đã ngại càng thấy mình bị soi. Nỗi lo bị đánh giá lớn thêm sau mỗi lần như vậy.

Được che chắn quá mức. Ngược lại, người lớn luôn trả lời thay, xin lỗi thay, rút con ra khỏi mọi tình huống khó khiến trẻ không có cơ hội thấy rằng mình làm được. Tránh né lâu ngày nuôi nỗi sợ.

Có cơ hội tập trong môi trường an toàn. Trẻ tự tin dần khi được làm những việc vừa sức trước người quen: kể chuyện cho ông bà, tự mua một món đồ nhỏ khi có bố mẹ đứng gần, phát biểu trong nhóm nhỏ trước khi phát biểu trước lớp.

Có một người bạn thân. Với nhiều trẻ hướng nội, một hai người bạn thân quý hơn cả nhóm bạn đông. Một tình bạn bền vững là chỗ dựa giúp trẻ bước ra những tình huống rộng hơn.

Thấy người lớn làm mẫu. Cha mẹ hướng nội không cần giả vờ sôi nổi; điều trẻ học được là cách cha mẹ chào hỏi lịch sự, nói “mình xin phép về trước” khi mệt, chủ động hỏi han một người lạ khi cần.

Đồng hành với con hướng nội hoặc nhút nhát: từng bước

Mục tiêu không phải biến con thành người hướng ngoại, mà để con tham gia được những việc mình muốn và cần làm. Một cách làm từng bước:

  1. Quan sát trong vài tuần: con ngại ở tình huống nào (người lạ, đám đông, bị gọi tên, ăn ở chỗ đông), và con thoải mái ở đâu.
  2. Gọi tên cảm xúc thay cho con, không gọi tên con: “con hơi ngại vì chưa quen ai” thay vì “con nhát quá”.
  3. Báo trước và chuẩn bị: trước buổi họp mặt, kể cho con sẽ có ai, sẽ làm gì; tập trước câu chào, câu cảm ơn ở nhà.
  4. Cho con thời gian khởi động: đến sớm khi chỗ còn vắng, cho con đứng quan sát một lúc rồi mới vào nhóm.
  5. Chia nhỏ thử thách, từ dễ đến khó: chào người quen, rồi trả lời câu hỏi của người bán hàng, rồi tự hỏi đường khi có bố mẹ bên cạnh.
  6. Khen nỗ lực cụ thể sau mỗi lần con thử: “con đã tự nói cảm ơn cô, mẹ thấy rồi”, kể cả khi con nói rất nhỏ.
  7. Tôn trọng giới hạn năng lượng: sau một ngày đông người, để con có thời gian yên tĩnh, không lên lịch hoạt động dồn dập.

Nếu gia đình có thói quen ép con biểu diễn trước khách — hát, đọc thơ, chào to — nên dừng lại. Cảm giác bị đẩy ra giữa vòng tròn người lớn là một trong những trải nghiệm làm trẻ nhút nhát nhớ lâu nhất.

Hướng nội ở trường học và trong cách người khác nhìn

Ở trường, trẻ hướng nội thường bị nhận xét “thiếu mạnh dạn”, “cần tích cực phát biểu”. Những nhận xét này có thiện ý, nhưng nếu lặp lại mãi, trẻ dễ nghĩ cách mình là sai. Cha mẹ có thể trao đổi với giáo viên: con thường suy nghĩ kỹ rồi mới nói, con làm việc nhóm nhỏ tốt hơn nhóm lớn, con cần được báo trước khi phải trình bày. Nhiều giáo viên sẵn lòng điều chỉnh khi hiểu.

Hướng nội có những điểm mạnh dễ bị bỏ qua: khả năng tập trung lâu, lắng nghe, quan sát kỹ, thích suy nghĩ sâu về một chủ đề. Đó là những phẩm chất có giá trị trong học tập và công việc. Tuy nhiên, cũng nên cẩn thận với xu hướng ngược lại — thần tượng hoá người hướng nội như “sâu sắc hơn”. Hướng nội hay hướng ngoại đều không tốt hơn; mỗi kiểu có lúc thuận và lúc khó.

Điều cha mẹ nên nhắm tới là con biết mình là người như thế nào, biết mình cần gì để giữ sức, và có đủ kỹ năng để làm những việc khó khi cần — nói không, nhờ giúp đỡ, trình bày ý kiến.

Hướng nội trong nếp nhà Việt: những câu nói vô tình

Trong nhiều gia đình Việt, sự hoạt bát được coi là dấu hiệu của đứa trẻ “sáng dạ”, còn sự im lặng dễ bị đọc thành “đần”, “lầm lì” hay “khó gần”. Ngày Tết, đám giỗ, đám cưới là những dịp trẻ hướng nội thấy khó nhất: nhiều người lạ, nhiều câu hỏi, nhiều lời nhận xét về ngoại hình và học hành, cùng yêu cầu phải chào từng người một. Đứa trẻ thu mình lại thường bị người lớn đem ra so với anh chị em họ “mồm miệng nhanh nhảu”.

Những câu như “con bé này lành quá, sau này thiệt”, “thằng này giống ông nội, cả ngày không nói câu nào” thường được nói ra trong không khí vui vẻ, không ai có ý xấu. Nhưng trẻ nghe và ghi nhớ. Lặp lại đủ nhiều, chúng trở thành câu chuyện trẻ tự kể về mình. Câu “giống ông nội” còn gửi kèm một thông điệp về gen: tính con là cố định, đã định từ trước.

Cha mẹ có thể chuẩn bị cho con trước những dịp đông người: dặn con chào chung một lần khi vào nhà là đủ, cho con một việc để làm như phụ dọn bánh kẹo, chọn sẵn một góc yên tĩnh để con nghỉ. Khi có người lớn nhận xét, cha mẹ nói nhẹ nhàng thay con: “cháu quen dần rồi sẽ nói chuyện, cháu thích kể chuyện lắm khi quen”. Một câu đỡ lời như vậy cho trẻ biết bố mẹ đứng về phía mình.

Khi nào nhút nhát cần đến chuyên gia

Phần lớn trẻ nhút nhát dần cởi mở hơn khi lớn và có thêm kỹ năng. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nỗi sợ đã vượt quá mức bình thường và nên đưa con đến bác sĩ nhi, bác sĩ tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá: trẻ né tránh trường học, sợ đến mức đau bụng, nôn, mất ngủ trước các sự kiện có người lạ; trẻ hầu như không nói được một lời nào ở trường hay nơi công cộng dù nói chuyện bình thường ở nhà kéo dài nhiều tuần; nỗi sợ khiến trẻ không có bạn, bỏ những hoạt động trước đây yêu thích; trẻ có biểu hiện buồn bã kéo dài, tự ti nặng, nói những câu tiêu cực về bản thân.

Trạng thái không nói được ở một số nơi dù nói được ở nhà có tên gọi riêng trong y khoa và có cách hỗ trợ hiệu quả nếu phát hiện sớm. Lo âu xã hội ở trẻ cũng vậy. Chẩn đoán là việc của bác sĩ; cha mẹ chỉ cần ghi lại những gì mình thấy, kéo dài bao lâu, ở những tình huống nào, để buổi khám có đủ thông tin.

Câu hỏi thường gặp

Bố mẹ đều hướng ngoại sao con lại hướng nội?

Vì mỗi đứa con nhận một tổ hợp gen mới từ bố mẹ, và nét hướng nội – hướng ngoại do rất nhiều gen cùng góp, cộng thêm trải nghiệm riêng của con. Việc con khác bố mẹ là hoàn toàn bình thường, không có nghĩa con thiếu gì hay bố mẹ dạy sai.

Cho con học lớp kỹ năng, thuyết trình có làm con hết nhút nhát không?

Có thể giúp nếu lớp có không khí an toàn, chia nhỏ thử thách và không chê cười. Nếu lớp ép trẻ đứng trước đám đông ngay từ đầu, trẻ nhút nhát có thể sợ hơn. Nên cho con dự thử, xem cách giáo viên đối xử với trẻ ngại, và hỏi ý con.

Con hướng nội có khó thành công khi lớn không?

Không có lý do để nghĩ vậy. Nhiều nghề và vai trò hợp với người thích tập trung, lắng nghe, suy nghĩ sâu. Điều quan trọng hơn kiểu tính cách là kỹ năng giao tiếp cơ bản và sự tự tin vào giá trị của mình, và những thứ này đều học được.

Có nên ép con chào hỏi khi gặp người lớn không?

Nên dạy con phép lịch sự, nhưng ép chào to trước đám đông hay mắng khi con im lặng thường phản tác dụng. Có thể tập ở nhà, cho con chọn cách chào nhỏ, gật đầu, vẫy tay lúc đầu, rồi khen khi con làm được. Người lớn chào con trước cũng là cách làm mẫu tốt.

Trẻ nhút nhát có phải do thiếu sắt, thiếu chất không?

Không có cơ sở để cho rằng nhút nhát là do thiếu một chất cụ thể. Tuy vậy, trẻ mệt mỏi, thiếu ngủ, ốm yếu thường kém hào hứng giao tiếp hơn. Nếu con có biểu hiện mệt, xanh xao, chậm lớn, nên đưa con đi khám để bác sĩ kiểm tra sức khoẻ chung, không tự mua thuốc bổ.

Con chỉ có một người bạn thân thì có đáng lo không?

Không đáng lo nếu con vui vẻ, đi học bình thường và tình bạn đó lành mạnh. Nhiều trẻ hướng nội thích ít bạn nhưng thân. Chỉ nên để ý nếu con hoàn toàn không có bạn và buồn vì điều đó, hoặc bị bạn bè bắt nạt, cô lập.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138