ThuaHuong.comThừa Hưởng
Trước khi kết hôn và sinh con

Tuổi của bố có ảnh hưởng đến con không: đột biến mới, tinh trùng và điều đã biết

Tuổi bố cao liên quan tới đột biến mới ở con ra sao, khác tuổi mẹ chỗ nào, những gì khoa học đã biết, còn tranh luận và nam giới nên chuẩn bị gì.

Vietnamese man in his forties sitting on a balcony in Ho Chi Minh City at dusk, holding a baby onesie in both hands, face turned toward the city, silhouette against amber sky

Tuổi của bố có ảnh hưởng tới con, nhưng theo một cơ chế khác hẳn tuổi của mẹ: bố càng lớn tuổi thì tinh trùng mang càng nhiều đột biến mới, những thay đổi nhỏ trong ADN không có ở bố hay mẹ mà xuất hiện lần đầu ở con. Phần lớn các đột biến mới này vô hại. Một phần nhỏ có thể gây bệnh, và khả năng ấy tăng chậm theo tuổi bố. Mức tăng tuyệt đối nhỏ, phần lớn các ông bố lớn tuổi vẫn có con khoẻ mạnh.

Trong nhiều năm, câu chuyện nguy cơ sinh con gần như chỉ xoay quanh tuổi người mẹ. Các nghiên cứu giải trình tự gen hiện đại đã cho thấy người bố cũng góp phần đáng kể vào những thay đổi di truyền mới ở con. Bài này giải thích cơ chế ấy, phân biệt điều đã khá chắc chắn với điều còn tranh luận, và gợi ý những việc nam giới nên làm khi tính chuyện làm bố, dù ở tuổi nào.

Tinh trùng được tạo mới mỗi ngày, và đó chính là vấn đề

Người phụ nữ có sẵn toàn bộ tế bào trứng từ khi còn trong bào thai. Người đàn ông thì khác: từ tuổi dậy thì, các tế bào gốc trong tinh hoàn phân chia liên tục để tạo ra tinh trùng mới suốt đời. Mỗi lần phân chia, toàn bộ ADN phải được sao chép lại. Bộ máy sao chép rất chính xác nhưng không hoàn hảo; thỉnh thoảng một chữ cái trong mã di truyền bị chép sai.

Một người đàn ông 20 tuổi đã trải qua một số lần phân chia nhất định của tế bào gốc tinh trùng. Ở tuổi 40, con số ấy lớn hơn nhiều, vì tế bào gốc đã phân chia thêm hai mươi năm. Mỗi lần phân chia có cơ hội để lại một lỗi sao chép, và lỗi cũ không mất đi mà được truyền cho các thế hệ tế bào sau. Vì thế, tinh trùng của người bố lớn tuổi trung bình mang nhiều đột biến mới hơn.

Một nghiên cứu giải trình tự gen ở Iceland công bố năm 2012 đã đo trực tiếp điều này qua nhiều gia đình bố, mẹ và con: số đột biến mới ở con tăng đều theo tuổi bố lúc thụ thai, và phần lớn đột biến mới ở con có nguồn gốc từ phía bố. Các nghiên cứu sau đó ở nhiều nước cho kết quả cùng chiều. Đây là một trong những phát hiện vững chắc nhất về tuổi bố.

Tuổi bố và tuổi mẹ: hai cơ chế khác nhau

Nhiều người nghĩ tuổi bố và tuổi mẹ ảnh hưởng tới con theo cùng một cách. Bảng dưới đặt hai bên cạnh nhau để thấy chúng khác nhau ở đâu.

Tiêu chíTuổi mẹTuổi bố
Tế bào sinh dụcTrứng có sẵn từ trong bào thai, chờ nhiều nămTinh trùng được tạo mới liên tục từ tuổi dậy thì
Loại thay đổi chínhThừa hoặc thiếu cả một nhiễm sắc thể do phân chia saiĐột biến nhỏ trong từng gen do sao chép sai
Ví dụ hay được nhắcHội chứng DownMột số bệnh gen trội mới phát sinh như loạn sản sụn
Cách phát hiện khi mang thaiCó sàng lọc và chẩn đoán trước sinh phổ biếnKhông có xét nghiệm sàng lọc thường quy cho đột biến mới nói chung
Mức độ ảnh hưởngTăng rõ theo tuổi, nhất là cuối độ tuổi sinh sảnTăng chậm, mức tăng tuyệt đối nhỏ

Điểm ở dòng thứ tư là lý do câu chuyện tuổi bố ít được nói tới trong phòng khám: với đột biến mới rải rác khắp bộ gen, chưa có một xét nghiệm sàng lọc chung nào trong thai kỳ như với bất thường nhiễm sắc thể. Siêu âm hình thái có thể phát hiện một số hậu quả, như dấu hiệu gợi ý loạn sản sụn ở giai đoạn sau của thai kỳ.

Những điều đã biết và những điều còn tranh luận

Khá chắc chắn: số đột biến mới tăng theo tuổi bố. Điều này được đo trực tiếp bằng giải trình tự gen và lặp lại ở nhiều nghiên cứu. Đây là cơ chế, không phải suy đoán.

Khá chắc chắn: một số bệnh gen trội hiếm gặp liên quan rõ với tuổi bố. Loạn sản sụn, một dạng lùn do xương dài phát triển kém, và một vài hội chứng về hộp sọ, mặt hiếm gặp có tỷ lệ cao hơn ở con của những người bố lớn tuổi. Dù vậy, từng bệnh vẫn rất hiếm.

Có bằng chứng nhưng mức độ khiêm tốn: một số rối loạn phát triển thần kinh. Nhiều nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ giữa tuổi bố cao và khả năng con mắc một số rối loạn như tự kỷ. Mức tăng tuyệt đối nhỏ, và một phần mối liên hệ có thể do những yếu tố khác đi kèm, ví dụ đặc điểm của chính những người có con muộn. Các nhà khoa học vẫn đang tách bạch phần nào do đột biến, phần nào do yếu tố khác.

Có ảnh hưởng: khả năng có thai và sảy thai. Chất lượng tinh dịch có xu hướng giảm dần theo tuổi, thời gian để có thai có thể dài hơn. Một số nghiên cứu ghi nhận nguy cơ sảy thai tăng nhẹ khi bố lớn tuổi, nhất là khi mẹ cũng lớn tuổi.

Ít liên quan: bất thường nhiễm sắc thể kiểu hội chứng Down. Phần lớn trường hợp có nguồn gốc từ trứng và liên quan tới tuổi mẹ. Đóng góp của tuổi bố vào nhóm này, nếu có, nhỏ hơn nhiều.

Không có tuổi "quá muộn" để làm bố, nhưng có thông tin nên biết

Không có mốc tuổi nào mà sau đó nam giới bị coi là không nên có con. Các tổ chức y khoa ở một số nước dùng mốc khoảng bốn mươi tuổi trở lên để định nghĩa "tuổi bố cao", nhưng đó là mốc để mô tả, không phải ngưỡng cấm hay ngưỡng nguy hiểm. Trên thực tế, phần lớn con của những người bố ngoài bốn mươi, năm mươi đều khoẻ mạnh.

Điều nên làm là đưa tuổi của người bố vào câu chuyện chung khi hai vợ chồng đi khám. Bác sĩ sản thường hỏi tuổi người mẹ mà đôi khi quên hỏi tuổi người bố. Khi bạn chủ động nói ra, bác sĩ có thể lưu ý thêm trong siêu âm hình thái, hoặc trao đổi về tư vấn di truyền nếu có thêm yếu tố khác như tiền sử gia đình.

Cũng không nên để thông tin này trở thành áp lực trong gia đình. Câu kiểu "tại bố già nên con thế này" khi con có một vấn đề sức khoẻ là không công bằng: phần lớn bệnh ở trẻ có nhiều nguyên nhân, và đột biến mới có thể xuất hiện ở con của người bố mọi lứa tuổi. Mục đích của hiểu biết là để chuẩn bị, không phải để đổ lỗi.

Nam giới nên chuẩn bị gì trước khi có con

Tuổi không thay đổi được, nhưng nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới chất lượng tinh trùng và sức khoẻ sinh sản thì có thể cải thiện. Tinh trùng mất khoảng vài tháng để trưởng thành, nên việc chuẩn bị nên bắt đầu sớm:

  1. Bỏ thuốc lá. Hút thuốc ảnh hưởng tới chất lượng tinh trùng, và khói thuốc thụ động có hại cho người vợ đang chuẩn bị mang thai.
  2. Hạn chế rượu bia. Uống nhiều và thường xuyên ảnh hưởng tới nội tiết và chất lượng tinh trùng.
  3. Giữ cân nặng hợp lý, vận động đều. Béo phì liên quan tới rối loạn nội tiết sinh dục ở nam.
  4. Tránh để tinh hoàn bị nóng kéo dài: ngâm bồn nước nóng thường xuyên, ngồi lâu đặt máy tính trên đùi.
  5. Rà lại thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng với bác sĩ, đặc biệt các sản phẩm chứa hormone dùng khi tập thể hình, vì chúng có thể làm giảm sinh tinh.
  6. Nếu làm việc tiếp xúc hoá chất, kim loại nặng, thuốc trừ sâu, dung môi, hỏi về biện pháp bảo hộ phù hợp.
  7. Đi khám nam khoa nếu có tiền sử quai bị sau dậy thì, chấn thương hoặc phẫu thuật vùng bẹn, giãn tĩnh mạch thừng tinh, hoặc khi vợ chồng đã cố gắng một thời gian mà chưa có thai.

Những việc này không xoá được tác động của tuổi lên đột biến mới, nhưng giúp phần còn lại của sức khoẻ sinh sản ở trạng thái tốt nhất có thể.

Khi cả bố và mẹ cùng lớn tuổi, hoặc chênh tuổi nhiều

Ngày càng nhiều cặp vợ chồng có con khi cả hai đã ngoài ba mươi lăm. Lúc đó hai cơ chế cùng hiện diện: bất thường nhiễm sắc thể liên quan tới trứng của người mẹ, và đột biến mới liên quan tới tinh trùng của người bố. Chúng không cộng dồn theo một phép tính đơn giản, nhưng gợi ý rằng hai người nên cùng đi khám trước khi mang thai và cùng nghe tư vấn về sàng lọc, thay vì để người vợ đi một mình.

Trường hợp ngược lại cũng hay gặp: mẹ còn trẻ, bố hơn mười, mười lăm tuổi. Tuổi trẻ của người mẹ không bù được ảnh hưởng của tuổi người bố, vì hai bên đóng góp những loại thay đổi khác nhau. Nhưng cũng không nên phóng đại: với phần lớn các cặp như vậy, khám thai và sàng lọc theo lịch thông thường là đủ, cộng thêm việc kể đúng tuổi của người bố với bác sĩ.

Một chuyện thực tế ít được nói tới là thời gian. Ở các cặp lớn tuổi, thời gian để có thai thường dài hơn, và mỗi năm chờ đợi đều làm tuổi của cả hai tăng thêm. Nếu hai bạn đã cố gắng một thời gian mà chưa có thai, nên đi khám sớm thay vì chờ đợi, và nên khám cả hai người cùng lúc. Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng chỉ đưa người vợ đi khám suốt nhiều tháng, rồi mới phát hiện vấn đề nằm ở tinh dịch đồ của người chồng; nếu cùng khám từ đầu thì đã tiết kiệm được khoảng thời gian ấy.

Khi nào nên hỏi bác sĩ di truyền

Tuổi bố cao đơn thuần thường không đủ lý do để làm xét nghiệm đặc biệt. Bạn nên hỏi về tư vấn di truyền khi tuổi bố đi kèm một trong các tình huống sau:

  • Gia đình bên nội hoặc bên ngoại có người mắc bệnh di truyền đã biết.
  • Hai vợ chồng đã có con mắc một bệnh di truyền hoặc dị tật chưa rõ nguyên nhân.
  • Siêu âm thai phát hiện dấu hiệu bất thường, ví dụ xương dài ngắn hơn so với tuổi thai.
  • Người mẹ cũng lớn tuổi và hai vợ chồng muốn hiểu tổng thể nguy cơ trước khi mang thai.
  • Hai vợ chồng đang làm thụ tinh trong ống nghiệm và muốn tìm hiểu các lựa chọn xét nghiệm phôi.

Khi đi tư vấn, hãy nói rõ tuổi của cả hai người, tiền sử sức khoẻ và những gì đã biết về họ hàng hai bên. Bác sĩ sẽ cân nhắc tổng thể, không chỉ một con số tuổi.

Câu hỏi thường gặp

Đàn ông bao nhiêu tuổi thì bị coi là có con muộn?

Không có định nghĩa thống nhất. Một số tổ chức y khoa dùng mốc khoảng bốn mươi tuổi trở lên khi nói về tuổi bố cao. Đây là mốc mô tả, không phải ranh giới nguy hiểm. Ảnh hưởng của tuổi tăng chậm và liên tục, không thay đổi đột ngột ở một sinh nhật nào.

Có xét nghiệm nào kiểm tra tinh trùng có đột biến hay không?

Tinh dịch đồ đánh giá số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng, nhưng không cho biết từng tinh trùng mang đột biến mới nào. Hiện chưa có xét nghiệm sàng lọc thường quy cho đột biến mới nói chung. Trong một số tình huống đặc biệt, bác sĩ di truyền có thể đề nghị các xét nghiệm chuyên sâu khác.

Trữ tinh trùng khi còn trẻ có giúp giảm nguy cơ không?

Về nguyên lý, tinh trùng được trữ đông giữ đặc điểm của tuổi lúc trữ. Tuy vậy, trữ tinh trùng chủ yếu được dùng vì lý do y khoa như trước điều trị ung thư. Việc trữ chỉ để phòng ảnh hưởng của tuổi chưa phải khuyến cáo phổ biến; nếu quan tâm, nên hỏi chuyên khoa hỗ trợ sinh sản.

Bố lớn tuổi có làm tăng nguy cơ con bị Down không?

Hội chứng Down phần lớn bắt nguồn từ trứng và liên quan chủ yếu với tuổi mẹ. Đóng góp của tuổi bố vào nhóm bất thường nhiễm sắc thể này nhỏ hơn nhiều. Ảnh hưởng chính của tuổi bố nằm ở đột biến nhỏ trong gen, theo một cơ chế khác.

Ăn uống, thuốc bổ có giảm được đột biến do tuổi không?

Chưa có bằng chứng cho thấy chế độ ăn hay sản phẩm bổ sung nào xoá được tác động của tuổi lên số đột biến mới trong tinh trùng. Lối sống lành mạnh vẫn có ích cho chất lượng tinh trùng và sức khoẻ chung. Nên thận trọng với quảng cáo hứa hẹn "làm sạch gen" hay "trẻ hoá tinh trùng".

Con của bố lớn tuổi có cần khám gì đặc biệt sau sinh không?

Thường không cần khám gì khác ngoài chăm sóc và theo dõi phát triển như mọi trẻ. Cha mẹ nên đưa con khám định kỳ, theo dõi các mốc phát triển vận động, ngôn ngữ, giao tiếp và hỏi bác sĩ nhi khi thấy con chậm hơn so với lứa tuổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138