ThuaHuong.comThừa Hưởng
Trước khi kết hôn và sinh con

Sàng lọc sơ sinh lấy máu gót chân: tìm những bệnh gì, vì sao phải làm sớm

Sàng lọc sơ sinh bằng vài giọt máu gót chân tìm nhóm bệnh nào, vì sao cần làm trong những ngày đầu và cha mẹ làm gì khi được gọi xét nghiệm lại.

Close-up of a newborn baby foot held gently in a nurse gloved hand in a Hanoi maternity ward, mother arm visible in soft focus, warm pastel morning light

Sàng lọc sơ sinh là việc kiểm tra mọi trẻ mới sinh, khi trẻ còn trông hoàn toàn khoẻ mạnh, để tìm sớm một số bệnh bẩm sinh mà nếu được phát hiện và can thiệp kịp thời thì trẻ có thể phát triển gần như bình thường. Hình thức quen thuộc nhất là lấy vài giọt máu ở gót chân thấm lên một tấm giấy chuyên dụng, gửi về phòng xét nghiệm. Bên cạnh đó, nhiều nơi còn sàng lọc thính lực và sàng lọc bệnh tim bẩm sinh bằng các phương pháp không lấy máu.

Điểm cốt lõi của sàng lọc sơ sinh là thời gian. Nhiều bệnh trong danh sách không biểu hiện gì trong những tuần đầu, đến khi có dấu hiệu thì tổn thương, nhất là tổn thương não, có thể đã không phục hồi được. Bài này giải thích nguyên lý của sàng lọc sơ sinh, các nhóm bệnh thường được tìm, thời điểm lấy mẫu, và việc cha mẹ nên làm khi nhận được cuộc gọi báo cần xét nghiệm lại.

Vì sao phải sàng lọc khi trẻ trông hoàn toàn bình thường

Một em bé mắc suy giáp bẩm sinh trong tuần đầu có thể bú tốt, ngủ ngoan, da dẻ hồng hào như mọi em bé khác. Hormone tuyến giáp của mẹ truyền qua nhau thai còn che chở một thời gian ngắn sau sinh. Nhưng não của trẻ trong những tháng đầu cần hormone tuyến giáp để phát triển. Nếu thiếu kéo dài mà không được bù, trẻ có thể chậm phát triển trí tuệ và thể chất, và phần tổn thương đó khó lấy lại.

Tình huống tương tự xảy ra với nhiều bệnh chuyển hoá bẩm sinh: cơ thể trẻ thiếu một enzym để xử lý một chất nào đó trong sữa, chất ấy tích tụ dần và gây độc. Khi trẻ có biểu hiện bỏ bú, li bì, co giật, tổn thương đã bắt đầu. Nếu phát hiện từ mẫu máu gót chân, bác sĩ có thể điều chỉnh chế độ ăn hoặc điều trị trước khi có triệu chứng.

Đây chính là triết lý của sàng lọc sơ sinh: không chờ trẻ ốm mới tìm bệnh, mà kiểm tra tất cả để bắt kịp những em bé cần can thiệp sớm. Một bệnh được đưa vào chương trình sàng lọc thường phải thoả mãn mấy điều kiện: đủ nghiêm trọng, có cách phát hiện trước khi có triệu chứng, và quan trọng nhất là có cách can thiệp mang lại khác biệt rõ rệt nếu làm sớm.

Các nhóm bệnh thường có trong sàng lọc sơ sinh

Danh sách bệnh được sàng lọc khác nhau giữa các nước, các chương trình và các gói ở từng cơ sở. Bảng dưới trình bày những nhóm thường gặp, để bạn hiểu mỗi nhóm là gì; gói cụ thể cho con bạn do cơ sở sinh và bác sĩ nhi tư vấn.

Nhóm bệnhBản chất ở mức phổ thôngVì sao phát hiện sớm có ích
Suy giáp bẩm sinhTuyến giáp của trẻ không tạo đủ hormone ngay từ khi sinhBù hormone sớm giúp trẻ phát triển trí tuệ và thể chất gần như bình thường
Thiếu men G6PDHồng cầu thiếu một enzym bảo vệ, dễ vỡ khi gặp một số thuốc, thực phẩm hoặc nhiễm trùngGia đình biết để tránh các tác nhân, theo dõi vàng da sơ sinh sát hơn
Tăng sản thượng thận bẩm sinhTuyến thượng thận thiếu enzym để tạo một số hormone, có thể gây mất muối nguy hiểmĐiều trị sớm phòng được cơn mất muối đe doạ tính mạng trong những tuần đầu
Một số bệnh chuyển hoá bẩm sinhThiếu enzym xử lý axit amin, axit béo hay đường trong thức ănĐiều chỉnh chế độ ăn, điều trị trước khi chất độc tích tụ gây tổn thương
Một số bệnh máu và miễn dịchBất thường huyết sắc tố hoặc suy giảm miễn dịch nặng bẩm sinh, tuỳ chương trìnhTheo dõi, phòng nhiễm trùng và điều trị chuyên sâu từ sớm

Ba bệnh đầu trong bảng là nhóm thường được nhắc tới nhất khi nói về sàng lọc sơ sinh ở nước ta. Các gói mở rộng có thể gồm thêm hàng chục bệnh chuyển hoá. Gói rộng hơn không có nghĩa là tốt hơn cho mọi trẻ; điều quan trọng là có hệ thống theo dõi và điều trị đi kèm khi phát hiện bất thường.

Lấy mẫu khi nào và diễn ra thế nào

Mẫu máu gót chân thường được lấy sau khi trẻ đã bú được một thời gian, trong khoảng những ngày đầu sau sinh, theo quy trình của từng cơ sở. Lấy quá sớm, ngay sau khi sinh, có thể làm kết quả một số bệnh khó đọc, vì cơ thể trẻ chưa kịp bộc lộ sự bất thường hoặc vẫn còn chịu ảnh hưởng của mẹ. Lấy quá muộn thì mất đi lợi thế thời gian, nhất là với những bệnh có thể gây cơn nguy kịch trong tuần đầu.

Thao tác rất nhanh: nhân viên y tế làm ấm gót chân, sát trùng, chích một vết rất nhỏ ở mặt bên gót và thấm vài giọt máu lên các vòng tròn trên tấm giấy thấm. Trẻ có thể khóc vài giây. Cho trẻ bú mẹ hoặc da kề da với mẹ trong lúc lấy máu giúp trẻ dịu hơn. Mẫu được để khô rồi gửi về phòng xét nghiệm.

Nếu trẻ được xuất viện rất sớm, sinh non, nằm hồi sức hoặc đã được truyền máu, thời điểm lấy mẫu có thể được điều chỉnh và đôi khi cần lấy thêm lần thứ hai. Cha mẹ nên hỏi nhân viên y tế trước khi rời cơ sở sinh: con đã được lấy máu gót chân chưa, kết quả sẽ báo bằng cách nào, nếu không có tin thì nên liên hệ đâu.

Ngoài giọt máu gót chân: sàng lọc thính lực và tim bẩm sinh

Sàng lọc thính lực. Trẻ điếc bẩm sinh trông không khác trẻ nghe bình thường trong những tháng đầu. Sàng lọc thính lực bằng thiết bị đặt nhẹ ở tai, thường làm khi trẻ ngủ, không đau, giúp phát hiện sớm những trẻ cần kiểm tra kỹ hơn. Biết sớm cho phép can thiệp trong giai đoạn não học ngôn ngữ nhanh nhất.

Đo độ bão hoà oxy để sàng lọc tim bẩm sinh. Một số dị tật tim nặng không gây tím rõ ngay sau sinh. Đo độ bão hoà oxy bằng một cảm biến kẹp nhẹ ở bàn tay và bàn chân có thể gợi ý những trẻ cần siêu âm tim. Phương pháp đơn giản, không đau, làm trong vài phút.

Khám toàn diện sau sinh. Bác sĩ nhi khám tổng quát trước khi trẻ xuất viện: tim phổi, khớp háng, mắt, cơ quan sinh dục, phản xạ. Đây cũng là một hình thức sàng lọc, dựa vào bàn tay và kinh nghiệm của người khám.

Theo dõi vàng da. Vàng da sơ sinh rất thường gặp và phần lớn tự hết, nhưng vàng da sớm, vàng da tăng nhanh hoặc kéo dài cần được đánh giá. Với trẻ thiếu men G6PD, theo dõi vàng da càng phải sát hơn. Cha mẹ nên được hướng dẫn cách quan sát màu da của con trong ánh sáng tự nhiên sau khi về nhà.

Khi nhận được cuộc gọi báo cần xét nghiệm lại

Đây là tình huống làm nhiều cha mẹ mất ngủ. Hiểu đúng ý nghĩa cuộc gọi giúp bạn hành động nhanh mà không hoảng loạn:

  1. Ghi lại chính xác thông tin: tên bệnh hoặc chỉ số được nhắc tới, nơi cần đưa trẻ đến, thời hạn. Hỏi lại nếu chưa rõ, đừng ngại làm phiền.
  2. Hiểu rằng đây là kết quả sàng lọc, chưa phải chẩn đoán. Nhiều trẻ được gọi lại cuối cùng hoàn toàn bình thường; mẫu máu ít, lấy sớm, trẻ sinh non hay đang ốm đều có thể làm chỉ số lệch.
  3. Đưa trẻ đi đúng hẹn, càng sớm càng tốt. Với một số bệnh, vài ngày cũng có ý nghĩa. Đây là việc không nên trì hoãn vì bận rộn hay vì thấy con vẫn khoẻ.
  4. Mang theo giấy tờ của trẻ, giấy ra viện, kết quả sàng lọc lần đầu nếu có.
  5. Trong lúc chờ, theo dõi những dấu hiệu bất thường như bỏ bú, nôn nhiều, li bì, vàng da tăng nhanh, khó thở, co giật. Có những dấu hiệu này thì đưa trẻ đi cấp cứu ngay, không chờ lịch hẹn.
  6. Khi có kết quả xác định, gặp bác sĩ chuyên khoa để nghe giải thích và kế hoạch theo dõi, kể cả khi kết quả bình thường.

Nếu trẻ được xác định mắc một bệnh trong danh sách, gia đình sẽ được hướng dẫn điều trị và theo dõi lâu dài. Phần lớn các bệnh này là bệnh di truyền, nên bác sĩ có thể đề nghị tư vấn di truyền cho bố mẹ trước khi sinh em bé tiếp theo.

Sàng lọc sơ sinh nói gì về bố mẹ và những đứa con sau

Nhiều bệnh trong sàng lọc sơ sinh di truyền theo kiểu lặn: bố và mẹ đều khoẻ, đều là người mang gen, và em bé nhận gen lỗi từ cả hai. Khi một em bé được chẩn đoán, điều đó cũng cho gia đình biết bố mẹ có thể đều mang gen, và khả năng lặp lại ở những lần mang thai sau cần được tư vấn cụ thể.

Một số bệnh khác, như thiếu men G6PD, liên kết với nhiễm sắc thể X, nên cách di truyền giữa con trai và con gái khác nhau. Suy giáp bẩm sinh thì phần lớn trường hợp không do di truyền theo kiểu đơn giản mà do tuyến giáp hình thành không hoàn chỉnh trong bào thai. Mỗi bệnh một câu chuyện; đó là lý do không nên tự suy luận về nguy cơ của con sau từ một bảng chung.

Kết quả sàng lọc sơ sinh của con cũng là một phần trong hồ sơ sức khoẻ gia đình. Hãy giữ bản kết quả cùng sổ tiêm chủng. Khi con lớn lên, đi khám, hay khi chính con sau này tính chuyện lập gia đình, thông tin này có thể vẫn còn giá trị.

Có một chiều ngược lại cũng đáng nói: nếu bố mẹ đã biết mình mang gen của một bệnh trước khi sinh, hãy báo cho bác sĩ sản và bác sĩ nhi ngay khi nhập viện sinh. Với thông tin đó, cơ sở có thể chủ động làm xét nghiệm phù hợp cho em bé sớm hơn, thay vì chỉ trông vào gói sàng lọc chung. Ví dụ giả định: một gia đình đã có con lớn thiếu men G6PD sẽ được dặn theo dõi vàng da của em bé mới sinh sát sao hơn ngay từ ngày đầu.

Câu hỏi thường gặp

Sàng lọc sơ sinh có đau và có hại cho trẻ không?

Lấy máu gót chân gây đau thoáng qua như một mũi chích nhỏ, trẻ thường khóc vài giây rồi dịu lại, nhất là khi được bú mẹ hoặc ôm sát người mẹ. Lượng máu lấy rất ít, không ảnh hưởng tới sức khoẻ của trẻ. Sàng lọc thính lực và đo độ bão hoà oxy hoàn toàn không đau.

Trẻ đã về nhà mà chưa lấy máu gót chân thì làm sao?

Cha mẹ nên liên hệ lại cơ sở sinh hoặc cơ sở y tế có thực hiện sàng lọc sơ sinh càng sớm càng tốt để hỏi về việc lấy mẫu. Lấy muộn vẫn có giá trị với nhiều bệnh, nhưng lợi thế thời gian giảm dần. Đừng chờ đến lần tiêm chủng sau mới hỏi.

Kết quả sàng lọc bình thường có nghĩa là con không có bệnh bẩm sinh nào?

Không. Sàng lọc sơ sinh chỉ tìm những bệnh có trong danh sách của chương trình hoặc gói đã chọn, và vẫn có tỷ lệ nhỏ bỏ sót. Nếu sau này con có dấu hiệu bất thường về ăn bú, phát triển hay sức khoẻ, cha mẹ vẫn cần đưa con đi khám, không nên dựa vào kết quả sàng lọc cũ.

Có nên chọn gói sàng lọc nhiều bệnh nhất không?

Gói rộng hơn tìm được nhiều bệnh hiếm hơn, nhưng cũng có thể phát hiện những thay đổi khó giải thích, gây lo lắng. Điều quan trọng là cơ sở có hệ thống xét nghiệm khẳng định và chuyên khoa theo dõi khi kết quả bất thường. Cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi về lợi ích và giới hạn của từng gói.

Trẻ thiếu men G6PD qua sàng lọc thì có phải điều trị không?

Phần lớn trẻ thiếu men G6PD không cần điều trị thường xuyên. Điều quan trọng là gia đình biết những thuốc, thực phẩm và hoá chất cần tránh, báo cho mọi bác sĩ khi con đi khám, và theo dõi sát vàng da trong giai đoạn sơ sinh. Bác sĩ sẽ đưa danh sách cụ thể và hướng dẫn khi nào cần đi khám ngay.

Kết quả sàng lọc sơ sinh có được bảo mật không?

Kết quả sàng lọc là thông tin sức khoẻ của trẻ, được cơ sở y tế quản lý theo quy định về bảo mật hồ sơ bệnh án. Cha mẹ là người nhận kết quả và quyết định chia sẻ với ai. Nếu có thắc mắc về việc lưu giữ mẫu máu sau xét nghiệm, cha mẹ có thể hỏi trực tiếp cơ sở thực hiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138