ThuaHuong.comThừa Hưởng
Tính cách, trí tuệ, năng khiếu

Tính khí bẩm sinh của trẻ: vì sao anh em ruột khác tính nhau từ khi còn nhỏ

Có bé dễ ngủ dễ ăn, có bé nhạy cảm, khóc nhiều. Tính khí bẩm sinh là gì, có di truyền không, vì sao anh em ruột khác nhau và cha mẹ nên đáp lại thế nào.

Two Vietnamese toddler siblings on a bamboo mat, one stacking cups calmly, the other hiding behind a grandmother, faces turned away, rural Can Tho house, soft morning light

Tính khí bẩm sinh là những khác biệt về cách phản ứng của trẻ xuất hiện từ rất sớm, trước khi cha mẹ kịp dạy dỗ gì: mức độ hiếu động, độ nhạy với tiếng động, cách đón nhận người lạ, cường độ khi vui hay khi khóc. Các nghiên cứu cho thấy tính khí có phần di truyền ở mức vừa phải, nhưng không cố định — nó là điểm xuất phát mà môi trường gia đình sẽ uốn theo nhiều hướng.

Nhiều cha mẹ có hai con và ngạc nhiên vì đứa lớn “ngoan như đếm” còn đứa nhỏ khóc cả đêm, dù cùng một cách chăm. Bài này giải thích vì sao điều đó bình thường, tính khí khác tính cách ở chỗ nào, và cách đáp lại từng kiểu tính khí mà không dán nhãn con.

Tính khí khác tính cách ở chỗ nào

Trong tâm lý học phát triển, tính khí (temperament) chỉ những nét phản ứng có nền tảng sinh học, thấy được từ những tháng đầu đời: bé phản ứng mạnh hay nhẹ, thích nghi nhanh hay chậm, giờ giấc ăn ngủ đều hay thất thường. Tính cách rộng hơn: nó gồm cả giá trị, thói quen, cách nghĩ về bản thân và người khác — những thứ hình thành qua nhiều năm sống, học và trải nghiệm. Có thể hình dung tính khí là chất liệu, còn tính cách là ngôi nhà được dựng lên từ chất liệu ấy cộng với bàn tay của gia đình, nhà trường và chính đứa trẻ.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tế. Một em bé sinh ra đã nhạy cảm, dễ giật mình không có nghĩa là lớn lên sẽ thành người nhút nhát hay lo âu. Một em bé phản ứng mạnh, khóc to, giận dữ nhanh không có nghĩa là sẽ thành người nóng nảy. Tính khí cho biết trẻ cần được hỗ trợ theo cách nào, chứ không phải số phận của trẻ.

Vì vậy câu hỏi “tính cách có di truyền không” cần tách làm hai: phần nền phản ứng thì có yếu tố bẩm sinh khá rõ; phần cách sống, cách cư xử thì phần lớn được học.

Những gì khoa học đã quan sát về tính khí

Nghiên cứu theo dõi dài hạn ở New York. Từ năm 1956, hai nhà tâm thần học Alexander Thomas và Stella Chess bắt đầu theo dõi một nhóm trẻ từ lúc còn ẵm ngửa đến khi trưởng thành. Họ mô tả chín khía cạnh của tính khí, như mức độ hoạt động, tính đều đặn, phản ứng với cái mới, khả năng thích nghi, cường độ cảm xúc, khả năng tập trung, và nhận thấy phần lớn trẻ rơi vào ba nhóm: dễ thích nghi, khó thích nghi, và chậm làm quen.

Trẻ dè dặt trước cái mới. Nhà tâm lý học Jerome Kagan và cộng sự quan sát những em bé phản ứng rất mạnh với đồ chơi, âm thanh lạ, và thấy nhiều em trong số này khi lên vài tuổi tỏ ra dè dặt với người lạ, tình huống lạ hơn bạn bè. Nhưng cũng chính các nghiên cứu này cho thấy không ít trẻ thay đổi nhiều theo thời gian — dè dặt lúc nhỏ không định trước cả đời.

Phần di truyền ở mức vừa phải. Các nghiên cứu so sánh sinh đôi cùng trứng và khác trứng nhất quán ở một điểm: các nét tính khí có phần di truyền, nhưng không áp đảo. Một phần lớn khác biệt đến từ những trải nghiệm riêng của từng đứa trẻ.

Tính khí ổn định hơn khi trẻ lớn. Ở những tháng đầu đời, phản ứng của trẻ còn dao động nhiều theo sức khoẻ, giấc ngủ, sự trưởng thành của hệ thần kinh. Sau vài năm, các nét tính khí trở nên ổn định hơn — đó cũng là giai đoạn cách đáp lại của gia đình bắt đầu để lại dấu ấn sâu.

Vì sao anh em ruột khác tính nhau

Điều làm nhiều cha mẹ bối rối là hai đứa con cùng bố mẹ, cùng nhà, cùng cách nuôi mà khác nhau như hai thái cực. Có ít nhất ba lý do, và không lý do nào là lỗi của cha mẹ.

Thứ nhất, anh chị em ruột chỉ giống nhau trung bình khoảng một nửa các biến thể gen thay đổi giữa người với người. Với những đặc điểm do rất nhiều gen góp vào như tính khí, hai tổ hợp khác nhau có thể cho ra hai đứa trẻ khác hẳn. Thứ hai, “cùng một môi trường” thực ra không cùng: đứa lớn từng là con một trong vài năm, đứa nhỏ sinh ra đã có anh chị; bố mẹ lúc có đứa đầu khác bố mẹ lúc có đứa sau về tuổi, kinh nghiệm, kinh tế, mức mệt mỏi. Các nhà nghiên cứu gọi đây là môi trường không chung — phần trải nghiệm riêng của từng đứa — và nó giải thích phần lớn khác biệt giữa anh em ruột.

Thứ ba, trẻ tác động ngược lại lên cha mẹ. Một em bé hay cười, dễ dỗ khiến người lớn thoải mái, chơi đùa nhiều hơn; một em bé khóc dai, khó dỗ khiến người lớn căng thẳng, đôi khi cáu. Cùng một ông bố bà mẹ nhưng mỗi đứa trẻ nhận về một phiên bản cha mẹ hơi khác. Hiểu vòng tác động này giúp cha mẹ chủ động phá vòng khi nó đi theo chiều xấu.

Ba kiểu tính khí thường gặp và cách đáp lại

Cách chia ba nhóm của Thomas và Chess vẫn được dùng rộng rãi vì dễ hình dung. Lưu ý: khá nhiều trẻ không rơi gọn vào nhóm nào, và các nhóm không phải là nhãn để gọi con.

Kiểu tính khíThường thấy ở trẻCách đáp lại phù hợp
Dễ thích nghiĂn ngủ khá đều, vui vẻ với cái mới, cảm xúc ở mức vừaVẫn cần để ý: trẻ dễ tính dễ bị “quên” vì không đòi hỏi; dành thời gian riêng, hỏi han cảm xúc của con
Khó thích nghiGiờ giấc thất thường, phản ứng mạnh, khó chịu với thay đổi, khóc to và lâuGiữ nếp sinh hoạt ổn định, báo trước khi chuyển việc, cha mẹ giữ bình tĩnh và không đáp trả cơn giận bằng cơn giận
Chậm làm quenLúc đầu rút lui, dè dặt với người và chỗ lạ, sau một thời gian thì hoà nhậpCho trẻ thời gian quan sát trước, không ép chào hỏi, đi cùng trẻ những lần đầu rồi lùi dần

Khái niệm quan trọng nhất mà Thomas và Chess để lại không phải ba nhóm này mà là sự phù hợp (goodness of fit): kết quả phát triển của trẻ phụ thuộc vào việc yêu cầu và cách đối xử của người lớn có hợp với tính khí của trẻ hay không. Một em bé hiếu động sống trong căn hộ chật với người lớn đòi hỏi im lặng sẽ gặp nhiều xung đột hơn chính em bé ấy ở nhà có sân và người lớn chịu cho chạy nhảy.

Nhận ra tính khí của con mà không dán nhãn

Quan sát tính khí giúp cha mẹ dự đoán tình huống khó và chuẩn bị trước. Có thể làm theo các bước sau, bằng cách ghi chép đơn giản trong một hai tuần:

  1. Ghi lại vài tình huống cụ thể: con phản ứng thế nào khi gặp người lạ, khi đổi chỗ ngủ, khi bị dừng trò chơi đang thích, khi có tiếng động lớn.
  2. Mô tả bằng hành vi, không bằng tính từ. Viết “khóc khoảng mười phút khi phải tắt hoạt hình” thay vì “bướng”; viết “đứng sau lưng mẹ khi có khách” thay vì “nhát”.
  3. Tìm điểm lặp lại. Nếu con luôn khó chịu khi chuyển từ việc này sang việc khác, đó là một nét tính khí đáng lưu ý, không phải hư.
  4. Nhìn lại chính mình. Cha mẹ cũng có tính khí; một người mẹ nhanh nhẹn có thể sốt ruột với đứa con chậm làm quen, một ông bố nóng tính dễ va với đứa con phản ứng mạnh.
  5. Điều chỉnh một việc mỗi lần: báo trước năm phút trước khi tắt ti vi, cho con đi cùng vào lớp mới trong mấy ngày đầu, giảm tiếng ồn trước giờ ngủ.
  6. Chia sẻ quan sát với ông bà, người trông trẻ, cô giáo theo cách mô tả, để mọi người cùng đáp lại nhất quán.

Điều cần tránh nhất là gọi con bằng tên của tính khí trước mặt con và người khác: “thằng này khó lắm”, “con bé nhát như cáy”. Trẻ dễ hiểu đó là mô tả về con người mình và sống theo nó.

Tính khí và những lần chuyển tiếp lớn: đi nhà trẻ, có em, chuyển nhà

Những thay đổi lớn trong đời trẻ là lúc tính khí lộ rõ nhất. Cùng một sự kiện, mỗi kiểu tính khí cần một cách chuẩn bị khác:

  • Đi nhà trẻ, mẫu giáo lần đầu. Trẻ chậm làm quen thường khóc lâu hơn bạn trong vài tuần đầu; đó chưa phải dấu hiệu trẻ “không hợp đi học”. Cho con đến thăm lớp trước, gặp cô vài lần, mang theo một đồ vật quen từ nhà, và giữ giờ đón cố định để con biết lúc nào bố mẹ quay lại.
  • Có em bé. Trẻ phản ứng mạnh dễ bộc lộ ghen tị bằng hành động — đánh em, đòi bế, quay lại tè dầm. Nói với con về em từ sớm, giữ lại một khoảng thời gian riêng mỗi ngày chỉ dành cho con lớn, và gọi tên cảm xúc thay vì mắng.
  • Chuyển nhà, đổi người trông. Trẻ khó thích nghi cần nếp sinh hoạt cũ được giữ càng nhiều càng tốt: giờ ăn, giờ ngủ, câu chuyện trước khi ngủ. Những thứ quen thuộc nhỏ giúp trẻ chịu được thay đổi lớn.
  • Ông bà lên ở cùng hoặc về quê dài ngày. Mỗi người lớn có cách chăm khác; thống nhất vài nguyên tắc chính để trẻ không bị kéo qua kéo lại giữa “bà cho” và “mẹ cấm”.

Trẻ dễ thích nghi cũng có lúc gặp khó trong những lần chuyển tiếp này, chỉ là các em ít kêu ca hơn. Đừng vì con không khóc mà bỏ qua việc hỏi han, quan sát con ăn ngủ có thay đổi gì không trong mấy tuần đầu.

Tính nóng nảy, khó dỗ có phải “giống bố” không

Ở nhiều gia đình, hễ đứa trẻ hay giận dữ là người lớn nói “giống hệt bố nó” hay “di truyền bên ngoại”. Có một hạt sự thật: cường độ cảm xúc là một nét tính khí có phần bẩm sinh, nên con của người phản ứng mạnh có khả năng cao hơn một chút cũng phản ứng mạnh. Nhưng cách thể hiện cơn giận — đập đồ, la hét hay biết dừng lại hít thở — phần lớn là học từ những người xung quanh. Đứa trẻ thấy bố quát mỗi khi bực sẽ học rằng bực thì quát; đứa trẻ thấy bố nói “bố đang bực, bố ra ngoài một chút rồi nói tiếp” sẽ học một cách khác.

Vì thế, nếu trong nhà có người nóng tính, việc hữu ích nhất không phải là chấp nhận “nhà mình gen nóng” mà là người lớn làm mẫu cách điều chỉnh cảm xúc. Trẻ phản ứng mạnh cần được gọi tên cảm xúc (“con đang rất tức vì phải dừng chơi”), cần một chỗ để dịu lại, và cần người lớn không bị cuốn theo.

Nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu cơn giận dữ của trẻ quá dữ dội, kéo dài, gây nguy hiểm cho trẻ hoặc người khác, xuất hiện cùng chậm nói, khó giao tiếp, khó ngủ kéo dài, hoặc khi gia đình cảm thấy kiệt sức. Đó không phải là thất bại của cha mẹ mà là cách tìm thêm trợ giúp.

Câu hỏi thường gặp

Tính khí của trẻ có thay đổi được không?

Có, ở mức nhất định. Nền phản ứng bẩm sinh không biến mất, nhưng cách trẻ thể hiện và tự điều chỉnh thay đổi nhiều theo tuổi và theo cách người lớn đáp lại. Một em bé rất dè dặt có thể lớn lên thành người cẩn trọng, biết lắng nghe chứ không nhất thiết nhút nhát.

Trẻ sơ sinh khóc nhiều có phải là trẻ khó tính không?

Không nhất thiết. Ở những tháng đầu, khóc nhiều thường liên quan đến đói, đầy hơi, khó chịu, sự non nớt của hệ thần kinh hoặc bệnh. Cần cho trẻ khám nếu khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn, khóc thét bất thường. Chỉ nên nghĩ đến tính khí khi đã loại trừ các nguyên nhân sức khoẻ và quan sát qua thời gian dài.

Có nên nuôi dạy hai con theo hai cách khác nhau không?

Nguyên tắc chung như yêu thương, công bằng, giới hạn rõ ràng nên giống nhau. Nhưng cách áp dụng nên hợp với tính khí từng đứa: đứa chậm làm quen cần thêm thời gian, đứa phản ứng mạnh cần báo trước và chỗ để dịu lại. Đối xử phù hợp không có nghĩa là thiên vị.

Tính khí bẩm sinh có quyết định con hướng nội hay hướng ngoại không?

Tính khí góp một phần vào xu hướng hướng nội hay hướng ngoại khi lớn, nhưng không quyết định hoàn toàn. Trải nghiệm ở nhà, ở trường, bạn bè và văn hoá xung quanh định hình thêm rất nhiều. Hướng nội cũng không phải là điều cần sửa.

Ông bà bảo cháu khó tính vì mẹ ăn uống không kiêng lúc mang thai, có đúng không?

Không có cơ sở cho việc một món ăn cụ thể làm con khó tính. Sức khoẻ của mẹ trong thai kỳ có ảnh hưởng tới thai nhi, ví dụ căng thẳng kéo dài hay dùng chất có hại, nhưng quan niệm kiêng món này để con hiền là quan niệm dân gian, không nên khiến người mẹ thấy có lỗi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138