Trí thông minh có một phần di truyền, nhưng không được truyền từ bố mẹ sang con như truyền nhóm máu. Các nghiên cứu trên trẻ sinh đôi và con nuôi trong nhiều thập kỷ đều cho thấy khác biệt về điểm số trí tuệ giữa người với người có phần gắn với khác biệt về gen. Nhưng phần đó do hàng nghìn biến thể gen nhỏ cộng lại, không có “gen thông minh” nào, và môi trường sống — dinh dưỡng, giấc ngủ, việc học, cách người lớn trò chuyện với trẻ — vẫn để lại dấu ấn rõ ràng.
Bài này giải thích ba điều cha mẹ hay thắc mắc: “di truyền” trong chuyện trí tuệ nghĩa là gì, vì sao con của hai người rất giỏi không nhất thiết giỏi như bố mẹ, và phần nào trong tay gia đình. Bài không bàn chuyện đo IQ cho con hay xếp hạng trẻ, vì đó không phải mục đích của hiểu biết này.
“Di truyền” trong chuyện trí tuệ nghĩa là gì
Khi nhà khoa học nói trí thông minh “có tính di truyền”, họ đang nói về một thống kê trên cả nhóm người chứ không phải về một đứa trẻ cụ thể. Con số được dùng gọi là hệ số di truyền: trong một quần thể nhất định, ở một thời điểm nhất định, bao nhiêu phần khác biệt về điểm số giữa người này với người kia có thể quy cho khác biệt về gen. Nó không trả lời câu “bao nhiêu phần trí thông minh của con mình là do gen”, vì câu đó về mặt khoa học không có nghĩa — gen và môi trường đan vào nhau trong từng ngày lớn lên, không cộng lại như hai bao gạo.
Một chi tiết ít người biết: hệ số di truyền của trí thông minh thay đổi theo tuổi. Ở trẻ nhỏ, khác biệt giữa các bé phụ thuộc khá nhiều vào hoàn cảnh gia đình; càng lớn, ảnh hưởng của gen đo được càng tăng. Các nhà nghiên cứu lý giải rằng khi trẻ lớn lên, chúng tự chọn môi trường hợp với mình hơn — đứa thích đọc tìm sách, đứa thích lắp ráp tìm đồ để tháo — nên khuynh hướng bẩm sinh được khuếch đại qua chính những lựa chọn đó. Hiện tượng này được ghi nhận nhất quán trong nhiều nghiên cứu sinh đôi ở các nước khác nhau.
Vì thế, câu “trí thông minh di truyền” đúng, nhưng chỉ đúng ở mức: gen góp một phần vào việc người ta khác nhau. Nó không có nghĩa trí tuệ của một em bé đã được định sẵn từ lúc thụ thai.
Không có “gen thông minh”, chỉ có rất nhiều gen nhỏ
Đa gen chứ không đơn gen. Nhóm máu ABO do một gen quyết định nên có thể lập bảng bố mẹ nhóm gì thì con nhóm gì. Trí tuệ thì khác hẳn: các nghiên cứu quét toàn bộ hệ gen trên hàng trăm nghìn người tìm thấy hàng nghìn vị trí liên quan, mỗi vị trí chỉ nhích điểm số một chút rất nhỏ. Không có biến thể nào đủ mạnh để một mình làm ai đó thông minh hay kém đi.
Mỗi lần sinh con là một lần xáo bài. Mỗi đứa con nhận ngẫu nhiên một nửa bộ gen của bố và một nửa của mẹ. Với một đặc điểm do hàng nghìn gen cùng góp, tổ hợp mỗi đứa nhận được khác nhau đáng kể. Đó là lý do anh chị em ruột có thể chênh nhau nhiều về khả năng học, dù cùng bố mẹ, cùng mâm cơm.
Gen tác động gián tiếp. Nhiều gen liên quan đến trí tuệ thực ra ảnh hưởng tới sự phát triển của não nói chung, tới khả năng tập trung, tới tính tò mò hay sự kiên trì. Một đứa trẻ thích hỏi “tại sao” sẽ tự tạo cho mình nhiều cơ hội học hơn — gen mở đường, còn con đường có được đi hay không lại là chuyện khác.
Xét nghiệm gen không đo được trí thông minh của con. Đã có những dịch vụ quảng cáo đọc gen để đoán năng lực trẻ. Với hiểu biết hiện nay, điểm số tính từ gen chỉ giải thích được một phần nhỏ khác biệt ở cấp độ nhóm lớn và gần như vô dụng khi đoán cho một cá nhân. Cha mẹ không nên dựa vào đó để định hướng con.
Con thông minh giống bố hay giống mẹ?
Đây là câu hỏi được gõ nhiều nhất về chủ đề này, và câu trả lời ngắn là: giống cả hai, theo tỷ lệ không đoán trước được. Quan niệm “trí thông minh di truyền từ mẹ” xuất phát từ một quan sát có thật — nhiễm sắc thể X mang khá nhiều gen liên quan đến hoạt động của não, và con trai nhận nhiễm sắc thể X duy nhất từ mẹ. Nhưng từ đó suy ra trí tuệ chủ yếu do mẹ là một bước nhảy quá xa: các gen liên quan đến khả năng nhận thức nằm rải trên gần như mọi nhiễm sắc thể, con gái nhận một X từ bố, và phần lớn bộ gen là của chung cả hai bên.
Trong đời thường, người ta hay thấy con “giống mẹ” về học hành vì một lý do khác: ở nhiều gia đình Việt, người mẹ là người kèm con học, đọc truyện cho con, nói chuyện với con nhiều nhất trong những năm đầu. Ảnh hưởng ấy là ảnh hưởng của môi trường, của thời gian ở bên nhau, không phải của gen. Một ông bố dành nhiều giờ chơi cờ, sửa xe cùng con cũng để lại dấu ấn y như vậy.
Điều đáng tránh là biến câu hỏi này thành chuyện quy công, quy lỗi giữa hai vợ chồng hay hai bên nội ngoại. Trẻ nghe được những câu như “học dốt giống bố” sớm hơn người lớn tưởng, và chúng tin.
Môi trường làm được gì: những yếu tố có bằng chứng
Phần môi trường không phải là “học thêm thật nhiều”. Dưới đây là những yếu tố mà bằng chứng khoa học tương đối vững, xếp theo mức độ cha mẹ có thể tác động.
| Yếu tố | Bằng chứng nói gì | Việc gia đình làm được |
|---|---|---|
| Dinh dưỡng thai kỳ và những năm đầu | Thiếu i-ốt, thiếu sắt nặng ở giai đoạn này ảnh hưởng tới phát triển nhận thức; đây là kết luận lâu đời của y tế công cộng | Khám thai đều, dùng muối i-ốt, theo dõi tăng trưởng với nhân viên y tế |
| Ngôn ngữ trong nhà | Trẻ được trò chuyện qua lại nhiều, được đọc sách cùng thường phát triển vốn từ tốt hơn | Nói chuyện với con, hỏi và chờ con trả lời, đọc truyện mỗi tối |
| Đi học | Nhiều nghiên cứu cho thấy thêm thời gian đến trường làm tăng điểm các bài đo trí tuệ | Giữ cho con đi học đều, không để gián đoạn dài |
| Giấc ngủ | Thiếu ngủ kéo dài làm giảm khả năng tập trung và ghi nhớ ở trẻ | Giờ ngủ cố định, cất thiết bị điện tử trước giờ ngủ |
| Căng thẳng kéo dài | Bạo lực, xung đột triền miên trong gia đình gắn với khó khăn học tập | Giữ nhà là chỗ an toàn; tìm hỗ trợ khi gia đình có biến cố |
| Thế hệ sau điểm cao hơn thế hệ trước | Điểm trắc nghiệm trí tuệ tăng dần qua nhiều thế hệ ở nhiều nước trong thế kỷ 20 (hiệu ứng Flynn) — thời gian quá ngắn để gen kịp thay đổi | Hiểu rằng điều kiện sống tốt lên thì năng lực đo được cũng thay đổi |
Hiệu ứng Flynn, được đặt theo tên nhà nghiên cứu James Flynn, là bằng chứng đẹp nhất cho vai trò môi trường: nếu trí tuệ đo được chỉ do gen, điểm trung bình không thể tăng rõ rệt chỉ sau vài chục năm. Lời giải thích được nhiều người chấp nhận là dinh dưỡng tốt hơn, đi học lâu hơn và một đời sống đòi hỏi tư duy trừu tượng nhiều hơn.
Vì sao con của hai người rất giỏi không nhất thiết giỏi như bố mẹ
Từ thế kỷ 19, nhà thống kê Francis Galton đã nhận thấy một hiện tượng mà sau này gọi là hồi quy về giá trị trung bình: cha mẹ có một đặc điểm ở mức rất cao thì con trung bình vẫn cao hơn mặt bằng, nhưng thường không cao bằng cha mẹ. Hiện tượng này xảy ra với chiều cao, và cũng xảy ra với điểm số trí tuệ. Lý do là thành tích nổi bật của cha mẹ vốn là kết quả của gen cộng với một chuỗi điều kiện và may mắn riêng; con thừa hưởng một phần gen, nhưng không thừa hưởng nguyên tổ hợp ấy, càng không thừa hưởng những may mắn ấy.
Ngược lại cũng đúng: cha mẹ không có điều kiện học hành vẫn có thể có con học rất tốt. Ở Việt Nam, câu chuyện con nông dân đỗ thủ khoa không hiếm, và nó không “trái quy luật di truyền” chút nào. Bố mẹ không được đi học không có nghĩa là bố mẹ thiếu năng lực; họ chỉ thiếu cơ hội. Khi con có cơ hội, phần năng lực tiềm ẩn đó mới lộ ra.
Hiểu điều này giúp cha mẹ bớt áp lực đặt kỳ vọng “con phải bằng bố mẹ”, và cũng bớt mặc cảm “nhà mình không có gen học”.
Những điều nên tránh khi nghĩ về trí tuệ của con
Hiểu biết về di truyền có ích khi nó giúp cha mẹ bình tĩnh hơn, và có hại khi nó biến thành cái cớ. Một vài sai lầm hay gặp:
- Cho con làm trắc nghiệm IQ trên mạng rồi kết luận. Các bài trắc nghiệm trôi nổi không được chuẩn hoá, kết quả dao động theo tâm trạng, độ quen dạng bài. Đánh giá phát triển trí tuệ chỉ có nghĩa khi do chuyên gia thực hiện với mục đích hỗ trợ trẻ cụ thể.
- Dùng chữ “gen” để giải thích điểm kém. Điểm số một môn ở một năm học phụ thuộc vào giáo viên, cách học, giấc ngủ, chuyện bạn bè. Quy hết cho gen là bỏ qua những thứ sửa được.
- So sánh anh chị em ruột. Như đã nói, mỗi đứa trẻ là một tổ hợp gen khác nhau và lớn lên trong vị trí khác nhau trong nhà. So sánh chỉ làm cả hai đứa tổn thương.
- Đồng nhất trí thông minh với điểm số trên lớp. Điểm số trí tuệ đo một số năng lực nhất định — suy luận, trí nhớ làm việc, vốn từ. Sự kiên trì, khả năng làm việc với người khác, óc thẩm mỹ, tay nghề không nằm trọn trong con số đó.
- Mua sản phẩm hứa “tăng IQ”. Không có viên uống, bài tập hay khoá học nào được chứng minh làm tăng trí thông minh nói chung một cách bền vững ở trẻ khoẻ mạnh, ăn uống đủ chất.
Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên gia
Phần lớn băn khoăn của cha mẹ về trí tuệ của con là băn khoăn bình thường — con chậm hơn bạn cùng lớp một chút ở môn này, nhanh hơn ở môn khác. Tuy vậy, có những dấu hiệu nên đưa con đi khám nhi khoa hoặc chuyên khoa phát triển, không phải để “đo xem con thông minh đến đâu” mà để xem con có cần hỗ trợ gì không: trẻ chậm nói, chậm hiểu lời rõ rệt so với bạn cùng tuổi; trẻ mất dần kỹ năng đã có; trẻ đi học đều, được kèm cặp mà vẫn rất khó khăn với việc đọc, viết hoặc tính toán kéo dài; hoặc gia đình có người được chẩn đoán khuyết tật trí tuệ, rối loạn di truyền.
Bác sĩ có thể đề nghị đánh giá phát triển, kiểm tra thính lực, thị lực — những nguyên nhân đơn giản nhưng hay bị bỏ sót. Nếu nghi có yếu tố di truyền, bác sĩ sẽ giới thiệu tới tư vấn di truyền. Can thiệp sớm luôn có lợi hơn chờ đợi, và chẩn đoán là việc của bác sĩ, không phải của cha mẹ tự đọc rồi suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đều học giỏi thì con có chắc học giỏi không?
Không chắc. Con của những người học giỏi trung bình có khởi điểm thuận lợi hơn, cả về gen lẫn môi trường sách vở trong nhà, nhưng mỗi đứa trẻ là một tổ hợp gen mới và hiện tượng hồi quy về trung bình khiến con thường không đạt đúng mức nổi bật của bố mẹ. Sở thích, sức khoẻ, giáo viên, bạn bè cũng góp phần lớn.
Có đúng là trí thông minh chỉ di truyền từ mẹ không?
Không đúng. Nhiễm sắc thể X có nhiều gen liên quan đến não và con trai nhận X từ mẹ, nhưng các gen ảnh hưởng tới khả năng nhận thức nằm rải trên hầu hết nhiễm sắc thể. Con nhận gen từ cả bố lẫn mẹ; việc con giống ai về học hành phần nhiều do ai dành thời gian trò chuyện và học cùng con.
Trí thông minh có thay đổi được sau khi trẻ lớn không?
Điểm trắc nghiệm trí tuệ của một người khá ổn định khi đã trưởng thành, nhưng trong tuổi thơ nó còn dao động và chịu ảnh hưởng của việc học, dinh dưỡng, giấc ngủ, căng thẳng. Hơn nữa, kiến thức và kỹ năng — thứ quyết định nhiều việc trong đời — vẫn tăng suốt đời nếu tiếp tục học.
Có nên cho con làm xét nghiệm gen để biết năng lực không?
Với hiểu biết hiện nay thì không nên. Điểm tính từ gen về khả năng học chỉ giải thích một phần nhỏ khác biệt ở cấp độ quần thể và đoán rất kém cho một cá nhân. Xét nghiệm di truyền chỉ có ý nghĩa khi bác sĩ chỉ định để tìm nguyên nhân một vấn đề sức khoẻ hoặc phát triển cụ thể.
Cho con học thêm nhiều có làm con thông minh hơn không?
Đi học đều đặn có tác động tích cực đến năng lực tư duy, nhưng học thêm dồn dập không làm trí tuệ tăng theo tỷ lệ thuận. Trẻ thiếu ngủ, thiếu chơi, căng thẳng kéo dài lại học kém đi. Chất lượng giờ học, sự tò mò và giấc ngủ quan trọng hơn số giờ ngồi bàn.
Ăn uống lúc mang thai có quyết định con thông minh không?
Dinh dưỡng thai kỳ có ảnh hưởng thật, đặc biệt thiếu i-ốt hoặc thiếu chất nặng có thể gây hại cho phát triển não. Nhưng không có món ăn nào làm con thông minh vượt mức. Mẹ cần ăn đủ chất, khám thai định kỳ và làm theo hướng dẫn của bác sĩ sản về vi chất cần bổ sung.