ThuaHuong.comThừa Hưởng
Tính cách, trí tuệ, năng khiếu

Hệ số di truyền là gì: vì sao “di truyền 50%” không có nghĩa nửa con người là do gen

Đọc thấy tính cách “di truyền 40%”, trí tuệ “di truyền 50%” và hiểu thế nào? Hệ số di truyền là gì, nó nói được gì, không nói được gì, và năm cách hiểu sai hay gặp.

Rows of young rice seedlings in two adjacent paddies, one lush and tall, one sparse and pale, farmer walking between them seen from behind, An Giang, aerial drone view

Hệ số di truyền là con số cho biết, trong một nhóm người cụ thể ở một hoàn cảnh cụ thể, bao nhiêu phần khác biệt về một đặc điểm giữa các thành viên liên quan đến khác biệt về gen. Nó là thống kê về sự khác nhau trong cả nhóm, không phải về một con người. Vì vậy “trí thông minh di truyền 50%” không có nghĩa một nửa trí thông minh của bạn đến từ gen và nửa kia từ trường học.

Con số này xuất hiện ngày càng nhiều trong các bài báo, mạng xã hội, và cũng bị hiểu sai nhiều nhất trong mọi khái niệm di truyền. Bài này giải thích nó bằng ví dụ đời thường, chỉ ra năm cách hiểu sai phổ biến, và giúp bạn đọc một tin “nghiên cứu cho thấy … di truyền …%” cho đúng.

Hiểu bằng một ví dụ ruộng lúa

Hình dung hai thửa ruộng sát nhau. Người nông dân lấy một bao thóc giống trộn lẫn nhiều dòng khác nhau, chia làm hai, gieo nửa vào thửa đất màu mỡ, nước đủ, nửa vào thửa đất bạc màu. Trong mỗi thửa, cây lúa cao thấp khác nhau. Vì đất, nước, phân trong một thửa gần như đồng đều, khác biệt giữa các cây trong cùng một thửa chủ yếu do khác biệt về giống — tức hệ số di truyền của chiều cao cây trong mỗi thửa là cao.

Nhưng lúa ở thửa tốt trung bình cao hơn hẳn lúa ở thửa xấu. Khác biệt giữa hai thửa hoàn toàn do đất, vì hai thửa được gieo từ cùng một bao thóc. Ví dụ này, phỏng theo cách giải thích nổi tiếng của nhà di truyền học Richard Lewontin đầu những năm 1970, cho thấy ba điều: hệ số di truyền cao không có nghĩa môi trường không quan trọng; nó chỉ nói về khác biệt bên trong một nhóm; và nó không cho biết khác biệt giữa hai nhóm đến từ đâu.

Nếu sau đó người nông dân cải tạo thửa xấu, bón phân, dẫn nước, lúa ở đó sẽ cao lên dù giống không đổi. Gen có ảnh hưởng mạnh không có nghĩa là cố định.

Hệ số di truyền nói được gì và không nói được gì

Đây là phần cần nhớ nhất. Mỗi dòng dưới đây là một câu hỏi người ta hay muốn con số trả lời, và câu trả lời thật.

Câu hỏiHệ số di truyền có trả lời được khôngVì sao
Trong nhóm người này, gen góp bao nhiêu vào việc họ khác nhau?Có, đây chính là thứ nó đoĐây là định nghĩa của khái niệm
Bao nhiêu phần đặc điểm của một người là do gen?KhôngGen và môi trường tác động đan xen trong từng người, không cộng được như hai phần riêng
Đặc điểm này có thay đổi được bằng môi trường không?KhôngĐặc điểm có hệ số di truyền cao vẫn có thể thay đổi mạnh khi môi trường thay đổi
Hai nhóm người khác nhau về đặc điểm này vì gen hay môi trường?KhôngNhư ví dụ hai thửa ruộng, hệ số trong mỗi nhóm không nói gì về khác biệt giữa các nhóm
Con số này có đúng ở mọi nơi, mọi thời không?KhôngNó thay đổi khi điều kiện sống của quần thể thay đổi

Nói ngắn gọn, hệ số di truyền là câu trả lời cho một câu hỏi rất hẹp, rất kỹ thuật. Rắc rối nảy sinh khi người ta dùng nó để trả lời những câu hỏi rộng hơn mà nó không được thiết kế để trả lời.

Năm cách hiểu sai thường gặp

Hiểu sai 1: “Di truyền 60% nghĩa là 60% con người mình do gen.” Như đã nói, đây là con số về khác biệt trong một nhóm. Một ví dụ dễ thấy: số ngón tay của con người gần như hoàn toàn do chương trình phát triển trong gen quyết định, nhưng hệ số di truyền của số ngón tay lại rất thấp — vì phần lớn những người có số ngón tay khác thường là do tai nạn, tức môi trường. Con số và “mức độ do gen” trong đời thường là hai chuyện khác nhau.

Hiểu sai 2: “Đã di truyền thì không thay đổi được.” Phenylketon niệu là một bệnh chuyển hoá di truyền do một gen; nếu không được phát hiện, trẻ có thể bị tổn thương não nặng. Nhưng khi được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh và ăn chế độ đặc biệt từ sớm theo chỉ định của bác sĩ, trẻ có thể phát triển bình thường. Một bệnh hoàn toàn do gen nhưng kết cục lại phụ thuộc vào môi trường — ở đây là chế độ ăn.

Hiểu sai 3: “Di truyền cao trong mỗi nhóm thì khác biệt giữa các nhóm cũng do gen.” Đây là sai lầm nguy hiểm nhất, từng bị dùng để biện hộ cho định kiến về chủng tộc, vùng miền, giai tầng. Ví dụ thửa ruộng cho thấy lập luận này không đứng vững về mặt logic.

Hiểu sai 4: “Con số cố định như hằng số vật lý.” Khi điều kiện sống đồng đều hơn — mọi trẻ đều được ăn đủ, đi học — phần khác biệt do môi trường giảm, nên hệ số di truyền đo được tăng lên. Nghịch lý là xã hội càng bình đẳng về cơ hội, hệ số di truyền của nhiều đặc điểm càng cao.

Hiểu sai 5: “Di truyền thấp nghĩa là không liên quan đến gen.” Một đặc điểm có thể do gen quy định gần như tuyệt đối mà hệ số di truyền thấp, như ví dụ số ngón tay, hay việc có hai mắt, nếu trong nhóm gần như không có khác biệt về gen liên quan.

Di truyền, bẩm sinh và “nhà ai cũng thế”: ba chữ hay bị lẫn

Trong tiếng Việt đời thường, “di truyền” thường được dùng lẫn với “bẩm sinh” và với “tính gia đình”. Ba khái niệm này khác nhau. Bẩm sinh là có từ lúc sinh ra; nhiều đặc điểm bẩm sinh không do gen mà do điều kiện trong bào thai, như một số dị tật liên quan đến nhiễm trùng hay thiếu chất của mẹ khi mang thai. Di truyền là được truyền qua gen từ bố mẹ; nhiều đặc điểm di truyền lại không thấy lúc mới sinh mà xuất hiện khi lớn, như hói đầu. Tính gia đình là hay gặp trong cùng nhà; nhưng nhiều thứ hay gặp trong cùng nhà không liên quan gì đến gen.

Ví dụ rõ nhất là tiếng mẹ đẻ: con của gia đình nói tiếng Việt gần như chắc chắn nói tiếng Việt, con của gia đình nói tiếng Khmer nói tiếng Khmer. Đặc điểm này có “tính gia đình” gần như tuyệt đối, nhưng không do gen chút nào — đứa trẻ được nhận nuôi từ sơ sinh sẽ nói ngôn ngữ của gia đình nuôi. Thói quen ăn mặn, khẩu vị, cách nói chuyện, tôn trọng người lớn cũng vậy: truyền trong nhà, nhưng qua nếp sống chứ không qua gen.

Khi nghe ai nói một đặc điểm “di truyền trong nhà”, câu hỏi nên đặt ra là: giống nhau vì chung gen, vì chung nếp sống, hay cả hai? Thường thì là cả hai, và nghiên cứu sinh đôi, con nuôi chính là công cụ để tách chúng ra.

Đọc một tin “nghiên cứu cho thấy … di truyền …%” thế nào

Mỗi khi gặp con số di truyền trên báo hay mạng xã hội, có thể tự hỏi lần lượt mấy câu sau trước khi tin hay chia sẻ:

  1. Con số này đo trên nhóm người nào, ở nước nào, độ tuổi nào? Kết quả trên người trưởng thành ở Bắc Âu chưa chắc đúng với trẻ em ở Việt Nam.
  2. Đặc điểm được đo là gì và đo bằng cách nào? “Trí thông minh” trong nghiên cứu là điểm một bài trắc nghiệm cụ thể, không phải toàn bộ năng lực của con người.
  3. Bài viết có đang dùng con số để nói về một cá nhân không? Nếu có — kiểu “con bạn 50% thông minh nhờ gen” — đó là cách hiểu sai.
  4. Bài viết có suy từ con số sang “không thay đổi được” hay “không cần cố gắng” không? Đó cũng là một bước nhảy không có cơ sở.
  5. Bài viết có dùng con số để so sánh nhóm người, vùng miền, giới tính không? Hãy nhớ ví dụ hai thửa ruộng.
  6. Có ai đang bán thứ gì kèm theo con số không — xét nghiệm gen, khoá học, sản phẩm? Nếu có, càng nên thận trọng.

Một con số di truyền đúng về mặt khoa học vẫn có thể được kể thành một câu chuyện sai. Phần lớn sai lầm không nằm ở nghiên cứu mà ở cách người ta diễn giải nó.

Vì sao cha mẹ nên quan tâm đến khái niệm khô khan này

Thoạt nghe, hệ số di truyền có vẻ là chuyện của nhà nghiên cứu. Nhưng nó len vào đời sống gia đình nhiều hơn ta tưởng: trong câu “học dốt là do gen”, trong quảng cáo xét nghiệm gen đoán năng khiếu cho trẻ, trong những lời so sánh con nhà mình với con nhà người khác, vùng này với vùng kia. Hiểu đúng khái niệm giúp cha mẹ có “kháng thể” trước những lời đó.

Bài học quan trọng nhất có lẽ là: gen ảnh hưởng tới gần như mọi đặc điểm của con người, nhưng ảnh hưởng ấy là xu hướng và khả năng, không phải bản án. Một đặc điểm có phần di truyền lớn vẫn phát triển tốt hơn trong môi trường tốt hơn. Biết con có thể thừa hưởng khuynh hướng nào từ gia đình — dễ lo âu, dễ béo, cận thị — là để chuẩn bị và hỗ trợ sớm, không phải để buông xuôi. Và biết rằng con không phải sản phẩm hoàn toàn của cách mình dạy cũng giúp cha mẹ nhẹ lòng hơn.

Nếu chỉ nhớ một điều từ bài này, hãy nhớ rằng con số di truyền mô tả sự khác nhau giữa nhiều người trong một hoàn cảnh nhất định. Nó không đo giá trị của ai, không định trước tương lai của đứa trẻ nào, và không thay được việc quan sát, trò chuyện với chính đứa con đang đứng trước mặt mình. Gặp một lời khẳng định chắc nịch về gen trong chuyện học hành hay tính nết, câu hỏi đầu tiên nên là: con số ấy đo trên ai, và người nói đang muốn mình làm gì với nó.

Câu hỏi thường gặp

Hệ số di truyền 0,5 có nghĩa là gì?

Nghĩa là trong nhóm người được nghiên cứu, khoảng một nửa khác biệt về đặc điểm đó giữa các thành viên liên quan đến khác biệt về gen, nửa còn lại liên quan đến môi trường và sai số đo. Nó không có nghĩa một nửa đặc điểm của mỗi người là do gen.

Đặc điểm có hệ số di truyền cao thì có thay đổi được không?

Có thể. Chiều cao có hệ số di truyền cao nhưng chiều cao trung bình của nhiều quốc gia đã tăng rõ trong vài thế hệ nhờ dinh dưỡng và điều kiện sống tốt hơn. Hệ số di truyền cao chỉ nói rằng trong hoàn cảnh hiện tại, khác biệt giữa người với người phần lớn do gen.

Vì sao cùng một đặc điểm mà các nghiên cứu cho ra hệ số khác nhau?

Vì hệ số di truyền phụ thuộc vào nhóm người, độ tuổi, mức chênh lệch môi trường và cách đo trong từng nghiên cứu. Một đặc điểm có thể có hệ số khác nhau ở trẻ em và người lớn, ở nước này và nước khác. Đó không phải mâu thuẫn mà là bản chất của khái niệm.

Bẩm sinh có phải là di truyền không?

Không hẳn. Bẩm sinh là có từ lúc sinh, có thể do gen hoặc do điều kiện trong bào thai. Di truyền là truyền qua gen, có thể biểu hiện ngay hoặc khi lớn. Một số dị tật bẩm sinh không di truyền, và một số bệnh di truyền không biểu hiện lúc mới sinh.

Có thể tính hệ số di truyền cho riêng gia đình mình không?

Không. Hệ số di truyền là thống kê cần dữ liệu từ rất nhiều người, thường là hàng nghìn cặp sinh đôi hoặc gia đình. Một gia đình không đủ để tính. Nếu muốn biết nguy cơ một bệnh cụ thể trong nhà, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền.

Hệ số di truyền thấp có nghĩa gen không liên quan không?

Không. Một đặc điểm có thể được gen quy định chặt chẽ nhưng hệ số di truyền thấp nếu trong quần thể hầu như không có khác biệt gen liên quan, hoặc khác biệt chủ yếu do tai nạn, môi trường. Hệ số đo sự khác nhau, không đo mức độ gen tham gia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138