Không có câu trả lời chung cho chuyện sửa nhà cũ của ông bà; có một thứ tự nên đi: biết rõ tình trạng căn nhà trước, biết rõ cả nhà cần gì ở nó sau, rồi mới chọn giữ nguyên, cải tạo một phần hay xây mới. Phần lớn các cuộc tranh cãi trong gia đình bắt đầu vì đi ngược thứ tự ấy: người muốn đập, người muốn giữ, nhưng chưa ai biết mái còn chịu được mấy mùa mưa hay cột gỗ đã mục tới đâu.
Bài này dành cho người vừa nhận lại căn nhà ngói, nhà ống cũ hay ngôi nhà gỗ ba gian của ông bà và đang phân vân. Bài không bàn thủ tục giấy tờ hay chuyện ai đứng tên, chỉ bàn chuyện sống với căn nhà: xem gì, hỏi ai, giữ được chi tiết nào, và nói chuyện với anh chị em thế nào để căn nhà không trở thành cái cớ xa nhau.
Xem tình trạng căn nhà trước khi bàn giữ hay đập
Một buổi đi quanh nhà với đèn pin, thước dây và điện thoại để chụp ảnh đã trả lời được nhiều hơn mười cuộc điện thoại tranh luận. Những chỗ nên nhìn kỹ, theo thứ tự từ trên xuống:
- Mái: ngói xô lệch, vết ố loang trên trần hoặc mặt dưới ngói, chỗ đòn tay võng xuống. Mái dột lâu năm là nguyên nhân hàng đầu khiến gỗ bên dưới mục.
- Khung gỗ: cột, kèo, xà. Lấy cán dao gõ nhẹ: tiếng đanh là gỗ còn chắc, tiếng bộp hoặc lún là ruột đã rỗng. Chân cột tiếp đất hay chân tảng là chỗ mục sớm nhất.
- Tường: vết nứt chéo từ góc cửa, nứt chạy dài theo phương đứng, mảng tường phồng rộp. Nứt chân chim trên lớp vữa thường chỉ là bề mặt; nứt xuyên tường và rộng dần là chuyện của móng.
- Nền: nền lún lệch, gạch bong cả mảng, chân tường ẩm lên cao như vệt mực.
- Điện nước: dây điện đi nổi, bọc vải hay nhựa đã giòn, ống nước sắt gỉ. Phần này gần như luôn phải làm lại dù chọn phương án nào.
Ghi chép kèm ảnh là bằng chứng chung cho cả nhà. Khi anh chị em ở xa, gửi ảnh chân cột mục rõ ràng thuyết phục hơn mọi lời kể.
Khi nào nên mời người có chuyên môn xem kết cấu
Những dấu hiệu sau là lúc dừng tự xem và mời kỹ sư xây dựng hoặc một người thợ cả nhiều năm làm nhà gỗ đến tận nơi: tường nứt xuyên và vết nứt rộng dần sau mỗi mùa mưa, nhà nghiêng thấy bằng mắt khi đứng nhìn từ đầu hồi, nền lún khiến cửa không đóng kín được, cột gỗ có vết mối đường dài hoặc bóp tay thấy mủn, mái võng thành hình lòng chảo.
Người thợ làm nhà gỗ lâu năm nhìn ra được những điều kỹ sư quen nhà bê tông có thể bỏ qua: cột nào thay được mà không phải hạ cả bộ khung, mộng nào chỉ lỏng chứ chưa gãy, loại gỗ cũ là gỗ gì để tìm gỗ thay cho tương hợp. Ngược lại, kỹ sư đánh giá được khả năng chịu lực của móng và tường gạch khi muốn đổ thêm sàn, đặt bồn nước trên mái hay cơi nới. Với căn nhà vừa có khung gỗ vừa có tường gạch, nghe cả hai là cách chắc nhất.
Một gợi ý thực tế: nhờ người đến xem trả lời bằng văn bản hoặc ít nhất là tin nhắn có ảnh, ghi rõ hạng mục nào phải làm ngay vì an toàn, hạng mục nào làm được trong vài năm tới, hạng mục nào chỉ là thẩm mỹ. Bảng ba mức ấy giúp cả nhà tách chuyện bắt buộc khỏi chuyện mong muốn, và là cơ sở để so sánh khi hỏi thêm người thứ hai.
Ba phương án và điều mỗi phương án đòi hỏi
Sau khi biết tình trạng, các gia đình thường xoay quanh ba hướng. Bảng dưới không chấm phương án nào hơn, chỉ đặt chúng cạnh nhau để bàn cho rõ.
| Giữ nguyên, sửa chữa | Cải tạo một phần | Xây mới | |
|---|---|---|---|
| Hợp khi | Khung còn chắc, nhà vẫn đủ chỗ cho người ở | Khung chính còn tốt, nhưng thiếu bếp, vệ sinh, phòng ngủ | Kết cấu hỏng nặng, hoặc nhu cầu ở khác hẳn |
| Việc chính | Đảo ngói, thay cột mục, chống thấm, làm lại điện nước | Giữ gian chính, làm mới phần phụ phía sau hoặc bên cạnh | Tháo dỡ, giữ lại vật liệu và chi tiết đáng giữ |
| Giữ được | Gần như toàn bộ hồn nhà | Gian chính, sân, hướng nhà | Một vài chi tiết đặt vào nhà mới |
| Khó ở đâu | Tìm thợ biết làm nhà cũ, gỗ thay tương hợp | Nối phần cũ – mới cho khỏi thấm, khỏi lệch | Cảm giác mất mát của người lớn tuổi |
| Câu nên hỏi | Sửa xong ở thoải mái được bao lâu? | Phần mới có làm gian cũ tối, bí đi không? | Có ai trong nhà sẽ tiếc mãi không? |
Rất nhiều gia đình rốt cuộc chọn phương án giữa: giữ ba gian nhà chính làm nơi tụ họp ngày giỗ, Tết, xây một khối nhỏ hiện đại phía sau để ở hằng ngày. Cách làm này giữ được nhịp sinh hoạt cũ ở gian trước mà vẫn có bếp và nhà vệ sinh tiện nghi.
Những chi tiết đáng giữ dù chọn phương án nào
Cột, kèo, cửa bức bàn bằng gỗ tốt. Gỗ đã qua mấy chục năm thường đã ổn định, ít cong vênh hơn gỗ mới. Kể cả khi xây mới, một đôi cánh cửa cũ làm vách ngăn hay một cây xà làm kệ là cách để nhà mới mang theo nhà cũ.
Ngói mũi hài, ngói vảy cá, gạch lát đất nung. Những mảng ngói, gạch còn lành có thể gỡ cẩn thận, xếp lại và dùng cho mái hiên, lối đi trong sân hay một mảng tường trang trí.
Bố cục sân, giếng, cây lớn. Nhiều khi thứ làm nên ký ức không nằm trong nhà mà ở khoảng sân, cây cau, cái giếng. Đổi vị trí nhà mới để giữ lại một cây vải hay một mảnh sân gạch thường đáng hơn vài mét vuông sàn.
Những dấu vết riêng của gia đình. Vạch đo chiều cao con cháu trên khung cửa, chữ khắc trên xà, viên gạch có dấu chân con mèo khi còn ướt. Trước khi động vào, chụp lại và ghi chú; nếu được, cắt giữ nguyên mảng đó.
Thứ không nên giữ. Dây điện cũ, ống nước gỉ, cột đã rỗng ruột, tấm lợp có thể chứa amiăng (loại phibrô xi măng đời cũ). Giữ những thứ này vì tình cảm là đánh đổi an toàn; tấm lợp nghi chứa amiăng nên để đội thợ có kinh nghiệm tháo dỡ, không tự đập vỡ.
Bàn chuyện sửa nhà với anh chị em và người lớn tuổi
Căn nhà chung nhiều người thương nên mỗi quyết định đều chạm vào cảm xúc. Một trình tự giúp cuộc bàn bạc bớt căng:
- Gửi trước cho mọi người ảnh và ghi chép tình trạng nhà, cùng ý kiến người có chuyên môn. Để mọi người có vài ngày đọc, đừng đưa ra lần đầu ngay giữa bữa cơm.
- Hỏi mỗi người một câu: căn nhà này với bạn quan trọng ở chỗ nào. Có người nhớ gian bếp, có người nhớ cái sân, có người chỉ cần một chỗ về ăn Tết. Câu trả lời thường chỉ ra phương án mà không ai phải nhường quá nhiều.
- Nghe người lớn tuổi nhất trước, kể cả khi ông bà, cô chú không trực tiếp góp tiền. Một người cô đã sống cả tuổi thơ trong căn nhà có quyền được buồn và được hỏi ý.
- Tách rõ ai góp công, ai góp tiền, ai ở, ai trông. Viết ra giấy những thoả thuận miệng; chuyện giấy tờ đứng tên là việc khác, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý riêng.
- Chốt một người điều phối làm việc với thợ, để thợ không phải nghe năm ý kiến khác nhau trong một buổi sáng.
Nếu bàn mãi không xong, phương án tạm "sửa những gì an toàn bắt buộc, chưa động phần còn lại" mua thêm thời gian mà căn nhà không xuống cấp thêm.
Sửa nhà cũ khác xây nhà mới ở những điểm nào
Thợ quen xây nhà bê tông mới đôi khi xử lý nhà cũ bằng tư duy nhà mới: đục bỏ thay vì gia cố, trát xi măng lên tường gạch vữa vôi cũ, đổ nền bê tông kín sát chân cột gỗ. Những việc này nhìn thì gọn nhưng có thể làm hơi ẩm bị nhốt lại, khiến tường và chân cột mục nhanh hơn trước. Khi chọn thợ, hỏi họ đã từng làm nhà gỗ, nhà tường vôi cũ chưa và xin xem công trình họ làm vài năm trước.
Nhà cũ cũng hay có "bất ngờ": dỡ ngói mới thấy kèo mục, đục tường mới thấy ống nước cũ đi ngang. Vì vậy nên để dành một khoản dự phòng và một khoảng thời gian dư trong kế hoạch; gia đình nào tính sát từng đồng, từng ngày thường căng thẳng ngay ở tuần thứ hai.
Về giấy phép, việc sửa chữa, cải tạo bên trong thường khác với việc xây mới hay thay đổi kết cấu chịu lực, quy mô công trình. Quy định cụ thể tuỳ địa phương và loại công trình, nên hỏi bộ phận quản lý xây dựng ở xã, phường trước khi làm phần lớn. Nếu căn nhà nằm trong khu có di tích hoặc làng cổ được bảo vệ, có thể có yêu cầu riêng về hình thức.
Chia việc sửa thành giai đoạn để không quá sức
Ít gia đình sửa được nhà cũ trong một lần. Chia theo thứ tự ưu tiên giúp việc nào làm trước cũng không phải đập bỏ khi làm việc sau:
- Giai đoạn an toàn: mái, khung chịu lực, điện. Đây là những việc không thể chờ vì liên quan đến người ở và đến tốc độ hỏng của mọi thứ còn lại.
- Giai đoạn khô ráo: chống thấm tường, nâng hoặc làm thoát ẩm cho nền, thông máng nước, sửa cửa cho kín. Nhà khô thì gỗ bền, tường bền, đồ đạc bền.
- Giai đoạn tiện nghi: bếp, nhà vệ sinh, nước nóng, chỗ ngủ. Làm sau khi phần vỏ đã ổn để không phải đục lại.
- Giai đoạn hoàn thiện: sơn, lát, đồ nội thất, sân vườn. Đây là phần dễ khiến người ta muốn làm trước nhất vì nhìn thấy ngay, nhưng làm trước khi nhà khô thì lớp sơn mới bong sau một mùa.
Ghi kế hoạch bốn giai đoạn ra một trang và gửi cả nhà. Khi có người hỏi sao chưa lát lại sân, câu trả lời đã nằm sẵn ở đó: mái và điện đi trước. Mỗi giai đoạn xong, chụp ảnh trước và sau để cả nhà cùng thấy căn nhà đang khá lên, kể cả những người ở xa không về được.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ cũ bị mối ăn chân cột có cứu được không?
Thường cứu được nếu phần mục chỉ ở đoạn chân. Thợ có thể cắt bỏ đoạn hỏng và nối chân cột bằng gỗ mới hoặc kê lại chân tảng cao hơn cho khô. Trước đó cần xử lý mối tận gốc, nếu không đoạn mới cũng bị ăn. Mục lan lên thân cột thì phải bàn chuyện thay cả cây.
Có nên trát xi măng lên tường gạch vữa vôi cũ cho chắc?
Không nên trát kín bằng vữa xi măng đặc. Tường vữa vôi cũ cần thoát ẩm; phủ xi măng kín có thể nhốt hơi ẩm, làm lớp vữa bên trong bở ra và chân tường ẩm hơn. Nên hỏi thợ quen nhà cũ về vữa vôi hoặc vật liệu cho tường thở.
Ông bà không muốn sửa, con cháu thấy nhà nguy hiểm thì làm sao?
Bắt đầu từ việc nhỏ nhất bảo đảm an toàn như chống dột, thay dây điện, gia cố chỗ yếu, và giải thích bằng ảnh, bằng lời người thợ. Người lớn tuổi thường sợ mất căn nhà như họ nhớ hơn là sợ sửa; cam kết giữ lại những chi tiết họ quý giúp họ yên lòng.
Tháo dỡ nhà cũ thì giữ lại những gì?
Ưu tiên gỗ tốt còn chắc như cột, xà, cửa, ván; ngói và gạch đất nung còn lành; vài chi tiết mang dấu vết gia đình. Đánh số và chụp ảnh trước khi tháo để biết vị trí cũ, xếp nơi khô ráo, kê cao khỏi nền.
Nhà cũ ở quê, con cháu ở thành phố, sửa xong ai ở?
Đây là câu nên trả lời trước khi chọn phương án. Nhà ít người ở nên sửa theo hướng ít phải bảo trì, dễ khoá, dễ thông gió, đồng thời có người thân hoặc hàng xóm trông nom định kỳ. Sửa thật lớn rồi để trống quanh năm thường xuống cấp nhanh.
Chưa quyết được phương án thì nên làm gì với căn nhà?
Làm ngay những việc ngăn xuống cấp: chống dột, thông máng nước, xử lý mối, ngắt điện cũ nguy hiểm, mở cửa thông gió định kỳ. Những việc này không cản trở phương án nào về sau, và giúp cả nhà có thời gian bàn mà căn nhà không hỏng thêm.