Không có thời hạn đúng cho việc dọn đồ của người thân đã mất; có thứ tự dễ đi hơn: giấy tờ và đồ dễ hỏng trước, quần áo và đồ dùng thường ngày sau, kỷ vật mang nhiều kỷ niệm để cuối cùng và làm cùng nhau. Nhiều gia đình dọn vội trong tuần đầu rồi tiếc, nhiều gia đình để nguyên căn phòng nhiều năm vì không ai đủ sức mở cửa tủ. Cả hai đều dễ hiểu.
Bài này dành cho người đang đứng trước tủ quần áo của mẹ, ngăn kéo của cha, căn phòng của ông bà và không biết bắt đầu từ đâu. Phần dưới không bàn chuyện chia tài sản hay giấy tờ pháp lý, chỉ bàn việc sắp xếp đồ đạc một cách có trật tự mà vẫn cho mình được buồn.
Chọn thời điểm: không vội, nhưng cũng đừng để mãi
Có những việc buộc phải làm sớm: đồ ăn trong bếp, thuốc men còn lại, hoa quả, cây cảnh cần người tưới, thư từ và hoá đơn đến hạn, chìa khoá xe, điện thoại. Những thứ này không chờ được, và làm xong chúng giúp căn nhà bớt cảm giác dở dang. Thuốc còn thừa nên hỏi nhà thuốc hoặc cơ sở y tế gần nhà cách bỏ cho an toàn, đừng đổ chung với rác thường.
Phần còn lại, gồm quần áo, đồ dùng, sách vở, kỷ vật, có thể đợi. Nhiều người thấy dễ hơn khi chờ qua một mốc mà gia đình thấy phù hợp, khi những ngày đầu bận rộn đã qua và anh chị em ở xa có dịp về đông đủ. Điều quan trọng là có một mốc cụ thể cả nhà cùng biết, để việc dọn không bị đẩy lùi vô thời hạn.
Nếu căn nhà hay căn phòng phải trả lại, cho thuê hay bán trong một thời gian ngắn, áp lực thời gian là thật. Khi đó cách làm thực tế là đóng gói gọn những gì chưa kịp quyết định vào thùng có ghi chú, chuyển về một chỗ, rồi xem lại sau khi đã bình tĩnh. Thà giữ thêm vài thùng trong một năm còn hơn bỏ vội thứ không lấy lại được.
Bốn nhóm khi phân loại
Một cách phân loại nhiều người thấy dễ dùng là đặt bốn khu trong phòng, mỗi khu một tấm vải hoặc một thùng, và mỗi món đồ chỉ cần trả lời: nó thuộc khu nào.
| Nhóm | Gồm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giữ lại | Kỷ vật, ảnh, thư, đồ người mất quý nhất, vài món quần áo đặc trưng | Giữ có chọn lọc; giữ tất cả thì rốt cuộc chẳng món nào được nhìn tới |
| Trao cho người thân | Đồ mà một người cụ thể trong nhà muốn hoặc hợp với họ | Ghi tên lên thùng; để mọi người nói mong muốn trước khi trao |
| Cho, tặng | Quần áo còn tốt, chăn màn, đồ gia dụng, sách | Hỏi trước nơi nhận cần gì; giặt sạch, gấp gọn |
| Bỏ | Đồ hỏng, đồ cá nhân không dùng lại được, giấy tờ đã hết giá trị | Giấy có thông tin cá nhân nên cắt hoặc huỷ, không vứt nguyên |
| Chưa quyết | Những món khiến bạn đứng lặng mà không biết làm gì | Cho phép có nhóm này; đóng thùng, ghi ngày, mở lại sau vài tháng |
Nhóm "chưa quyết" là chiếc van an toàn. Nhiều người dọn đồ bị kẹt hàng giờ trước một chiếc áo len; đặt nó vào thùng chờ để tiếp tục, thay vì ép mình quyết ngay.
Giấy tờ: xem kỹ trước khi bỏ bất cứ tờ nào
Giấy tờ là nhóm cần cẩn thận nhất vì lẫn giữa giấy vụn có thể là thứ cả nhà cần. Trước khi phân loại đồ khác, nên gom toàn bộ giấy tờ trong nhà về một chỗ và xem một lượt:
- Giấy tờ tuỳ thân, sổ hộ khẩu cũ, giấy chứng tử bản sao, giấy tờ nhà đất, sổ tiết kiệm, hợp đồng bảo hiểm: để riêng một túi, giao cho người trong nhà được phân công lo thủ tục.
- Hoá đơn điện nước, hợp đồng internet, thẻ hội viên, tài khoản đăng ký định kỳ: lập danh sách để báo ngừng hoặc chuyển tên.
- Sổ khám bệnh, đơn thuốc: con cháu có thể cần biết tiền sử bệnh của cha mẹ khi khám sức khoẻ cho chính mình, nên giữ lại một bản tóm tắt.
- Thư tay, nhật ký, sổ ghi chép công thức nấu ăn, sổ ghi chép chi tiêu: đây thường là kỷ vật quý nhất mà người ta suýt bỏ vì trông như giấy lộn.
- Ảnh: gom riêng, không cần phân loại ngay. Ảnh có thể xem chậm nhiều tháng sau.
Đừng quên những chỗ người lớn tuổi hay cất giấy tờ: dưới lớp giấy lót ngăn kéo, trong cuốn sách dày, trong hộp bánh cũ, sau khung ảnh. Mở từng thứ trước khi cho hay bỏ.
Quần áo và đồ dùng thường ngày
Giữ vài món đặc trưng, không cần giữ cả tủ. Chiếc áo cha hay mặc ngày Tết, chiếc khăn mẹ quàng mỗi mùa đông. Những món này mang dáng người hơn cả chục bộ đồ khác. Phần còn lại có thể trao hoặc cho đi.
Hỏi người thân trước khi cho người ngoài. Có khi một người cháu muốn chiếc áo khoác của ông để mặc, một người con dâu muốn chiếc áo bà ba để giữ. Một tin nhắn kèm ảnh vào nhóm gia đình trước khi mang đi cho là đủ.
Biến vải thành vật mới nếu muốn. Một số gia đình nhờ thợ may khâu những mảnh áo cũ thành tấm chăn, vỏ gối hay túi vải cho từng người con. Mỗi người giữ một phần mà không ai phải giữ cả tủ.
Cho đúng nơi cần. Quần áo còn tốt có thể gửi các điểm nhận đồ cho người khó khăn ở địa phương, nhưng nên hỏi trước họ đang cần gì. Đồ đã sờn rách không nên gửi; hãy tận dụng làm giẻ lau hoặc bỏ.
Đồ dùng cá nhân không cần áy náy khi bỏ. Bàn chải, lược, dép, đồ lót, thuốc đã mở: bỏ những thứ này không phải là bỏ người đã mất. Nhiều người thấy nhẹ lòng khi được nghe điều đó từ người khác.
Làm cùng anh chị em mà không thành căng thẳng
Dọn đồ là lúc mọi người cùng mệt và cùng buồn, nên những va chạm nhỏ dễ thành to. Một vài quy ước trước khi bắt đầu:
- Chọn ngày cả nhà về được, hoặc ít nhất có người đại diện cho từng nhà. Người không về được thì gọi video trong lúc dọn những tủ quan trọng.
- Thống nhất trước nguyên tắc: không ai mang đồ đi trước khi cả nhà xem qua; kỷ vật lớn để lại xếp riêng, bàn sau.
- Chia việc theo khu: người dọn bếp, người dọn tủ quần áo, người gom giấy tờ. Làm song song nhanh hơn và bớt cảnh năm người đứng quanh một ngăn kéo.
- Đặt giờ nghỉ. Dọn đồ người thân làm kiệt sức nhanh hơn dọn nhà thường. Ba bốn tiếng một buổi là đủ.
- Ghi lại những gì đã cho, đã bỏ, đã trao cho ai, chụp ảnh trước khi mang đi. Danh sách này tránh được những câu hỏi khó nghe vài tháng sau.
Nếu thấy chuyện chia kỷ vật bắt đầu căng, hãy dừng phần đó, dọn tiếp phần đồ thường, và hẹn một buổi riêng chỉ để bàn kỷ vật.
Giữ sức cho chính mình khi dọn
Người dọn đồ thường là người chăm sóc người mất nhiều nhất trong những năm cuối, cũng là người mệt nhất. Không ai bắt bạn phải xong trong một ngày, cũng không ai bắt bạn phải tỉnh táo trước mỗi món đồ. Khóc giữa chừng, dừng lại pha ấm trà, ngồi đọc một lá thư cũ cả tiếng đồng hồ là chuyện bình thường.
Một số người thấy dễ hơn khi có một người bạn thân không cùng gia đình đến phụ. Người ngoài ít ràng buộc cảm xúc với từng món đồ nên giúp được những việc đơn giản như gấp, đóng thùng, mang đi cho, và nhắc bạn nghỉ khi cần.
Nếu nhiều tháng sau mà việc nghĩ tới căn phòng vẫn khiến bạn không ngủ được, không ăn được, không đi làm được, hoặc cảm giác buồn kéo dài nặng nề, hãy nói với người thân và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đó không phải là yếu đuối, mà là chăm sóc bản thân đúng lúc.
Sau khi dọn: nơi cho những gì được giữ lại
Những món được giữ cần một chỗ ở thật sự, không phải nằm mãi trong thùng các-tông dưới gầm giường. Một chiếc hộp gỗ cho thư từ và ảnh, một ngăn tủ cho vài món quần áo đã giặt sạch, một góc kệ cho chiếc đồng hồ hay cái ấm tích. Đồ được nhìn thấy, được dùng, thường mang lại cảm giác gần gũi hơn đồ bị cất kín.
Viết vài dòng kèm mỗi kỷ vật: đây là gì, của ai, dùng vào dịp nào, có câu chuyện gì. Mười năm nữa, con bạn sẽ không biết chiếc khăn len kia có gì đặc biệt nếu không có mấy dòng đó. Một tờ giấy gấp đặt trong hộp là đủ.
Với những thùng "chưa quyết", hãy hẹn ngày mở lại, ví dụ sau nửa năm. Nhiều người ngạc nhiên vì lúc đó việc quyết định trở nên dễ hơn rất nhiều: có món giờ đã sẵn lòng cho đi, có món mới nhận ra là thứ quý nhất.
Những thứ hay bị bỏ sót hoặc bỏ nhầm
Sau nhiều đợt dọn, các gia đình hay nhắc lại cùng một danh sách những thứ họ ước gì đã để ý sớm hơn. Trước khi mang đồ đi cho hay bỏ, rà lại một lượt:
- Điện thoại, máy tính bảng của người mất: trong đó có thể là ảnh, tin nhắn thoại, danh bạ bạn bè cũ mà gia đình chưa từng biết. Sao lưu ảnh và danh bạ trước khi xoá máy hay cho máy đi.
- Băng cát-sét, băng video, đĩa cũ: có khi là giọng hát, giọng nói, đám cưới của chính cha mẹ. Giữ lại và tìm nơi chuyển sang tệp số khi có điều kiện.
- Đồ mượn của người khác hoặc người khác gửi: sách mượn của bạn, đồ hàng xóm gửi giữ hộ. Hỏi quanh xóm và bạn bè thân của người mất trước khi mang đi cho.
- Túi áo, ví cũ, hộp kim chỉ: người lớn tuổi hay để tiền, giấy ghi chú, ảnh nhỏ ở những chỗ này.
- Sổ địa chỉ, sổ ghi số điện thoại viết tay: là cách duy nhất để báo tin hay cảm ơn những người quen cũ mà con cháu không biết.
- Đồ do chính con cháu tặng: tấm thiệp con viết hồi tiểu học, món quà cháu gửi từ xa. Người mất đã giữ chúng nhiều năm; với người tặng, nhận lại những món này thường rất xúc động.
Một mẹo đơn giản: trước khi buộc miệng túi đồ mang đi cho, lật ngược từng túi áo, lắc từng cuốn sách. Mất năm phút nhưng tránh được việc để lọt thứ không bao giờ tìm lại được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để nguyên phòng của người mất một thời gian?
Có, nếu gia đình cần thời gian và căn phòng không phải dùng gấp. Chỉ cần dọn những thứ dễ hỏng như đồ ăn, thuốc, hoa, và giữ phòng thoáng, sạch để đồ đạc không mốc. Khi cả nhà sẵn sàng thì bắt đầu, không nên để vô thời hạn.
Đồ người mất có nên cho người ngoài không?
Đây là chuyện tuỳ quan niệm từng nhà. Về thực tế, quần áo, chăn màn còn tốt được giặt sạch và trao cho người cần là cách để đồ tiếp tục được dùng. Nếu trong nhà có người còn băn khoăn, hãy nghe ý họ và để phần đó lại sau.
Một người con muốn giữ tất cả, người khác muốn dọn sạch thì sao?
Tách hai việc: đồ thường thì cho đi theo nguyên tắc chung, còn ai muốn giữ món nào thì tự nhận và tự lo chỗ cất. Người muốn giữ nhiều có thể giữ trong một số thùng nhất định, xem lại sau một năm.
Làm sao biết giấy tờ nào còn cần?
Không chắc thì giữ lại. Gom tất cả giấy tờ về một túi, nhờ người lo thủ tục trong nhà xem lượt đầu. Những giấy có thông tin cá nhân như số căn cước, số tài khoản, khi đã chắc không cần thì cắt nhỏ hoặc huỷ, không vứt nguyên tờ.
Ảnh cũ quá nhiều, không biết bắt đầu từ đâu?
Đừng phân loại ảnh trong đợt dọn đồ. Gom hết vào hộp khô ráo, đậy kín, để xem dần trong những buổi tối rảnh. Nhiều gia đình biến việc xem ảnh thành buổi tụ họp kể chuyện, nhờ người lớn tuổi nhận mặt người trong ảnh.
Có nên thuê dịch vụ dọn nhà?
Dịch vụ giúp được phần nặng như khiêng đồ lớn, mang đồ đi cho, dọn vệ sinh. Phần chọn giữ, chọn trao vẫn nên do người trong nhà làm, vì người ngoài không biết món nào có ý nghĩa. Giấy tờ và kỷ vật nên phân loại xong trước khi dịch vụ đến.