Sinh đôi cùng trứng hình thành khi một trứng đã thụ tinh tách làm hai, nên hai trẻ có bộ gen gần như giống hệt nhau; sinh đôi khác trứng hình thành từ hai trứng được hai tinh trùng thụ tinh riêng, nên hai trẻ chỉ giống nhau như anh chị em ruột sinh cùng lúc. Dù vậy, ngay cả cặp cùng trứng cũng không phải hai bản sao: vân tay khác nhau, tính cách khác nhau, có khi sức khoẻ cũng khác.
Vì đặc biệt như vậy, trẻ sinh đôi là "thí nghiệm tự nhiên" quý nhất để các nhà khoa học tách phần gen khỏi phần môi trường. Bài này giải thích hai kiểu sinh đôi, những điểm khác nhau ít người biết, và điều các nghiên cứu sinh đôi thực sự nói về chuyện con thừa hưởng gì từ cha mẹ.
Hai kiểu sinh đôi khác nhau ở những điểm nào
Bảng dưới so sánh ở mức phổ thông. Cách xác định chắc chắn một cặp là cùng trứng hay khác trứng là việc của bác sĩ sản khoa qua siêu âm thai sớm và, khi cần, xét nghiệm ADN.
| Đặc điểm | Sinh đôi cùng trứng | Sinh đôi khác trứng |
|---|---|---|
| Cách hình thành | Một trứng thụ tinh tách thành hai phôi | Hai trứng rụng cùng chu kỳ, mỗi trứng gặp một tinh trùng |
| Mức giống nhau về gen | Gần như giống hệt | Trung bình như anh chị em ruột |
| Giới tính | Gần như luôn cùng giới | Có thể cùng giới hoặc một trai một gái |
| Nhóm máu | Cùng nhóm máu | Có thể khác nhóm máu |
| Bánh nhau trong thai kỳ | Có thể chung hoặc riêng tuỳ thời điểm tách | Thường mỗi bé một bánh nhau |
| Yếu tố gia đình | Phần lớn xảy ra ngẫu nhiên | Có xu hướng gặp nhiều hơn ở một số gia đình bên mẹ |
Một ngộ nhận phổ biến là cứ chung bánh nhau là cùng trứng, riêng bánh nhau là khác trứng. Thực tế, cặp cùng trứng tách rất sớm vẫn có thể có hai bánh nhau riêng, nên chỉ nhìn bánh nhau không đủ để kết luận.
Vì sao có gia đình hay sinh đôi
Sinh đôi khác trứng liên quan đến việc người mẹ rụng hơn một trứng trong cùng một chu kỳ. Xu hướng rụng nhiều trứng có phần di truyền, nên một số gia đình bên ngoại có nhiều cặp sinh đôi khác trứng. Đặc điểm này đi theo người phụ nữ; người đàn ông mang gen đó không làm vợ mình rụng nhiều trứng hơn, nhưng có thể truyền sang con gái, và con gái về sau có khả năng sinh đôi cao hơn.
Tuổi mẹ cũng có liên quan: phụ nữ ở độ tuổi muộn hơn có xu hướng sinh đôi khác trứng nhiều hơn do thay đổi nội tiết. Các biện pháp hỗ trợ sinh sản như kích thích buồng trứng hay chuyển nhiều phôi cũng làm tăng khả năng sinh đôi, và đây là một lý do khiến số ca sinh đôi tăng ở nhiều nơi trong vài thập niên qua.
Sinh đôi cùng trứng thì khác: phần lớn xảy ra như một sự kiện ngẫu nhiên khi phôi tách đôi, ít liên quan đến gia đình hay tuổi mẹ. Vì vậy câu "nhà có người sinh đôi thì con cháu cũng sẽ sinh đôi" chỉ đúng một phần, và chủ yếu với kiểu khác trứng bên mẹ.
Cùng trứng nhưng không phải bản sao
Vân tay khác nhau. Vân tay hình thành trong bụng mẹ dưới tác động của gen và của những yếu tố rất nhỏ như vị trí của thai, áp lực nước ối, tốc độ lớn của ngón tay. Vì thế hai trẻ cùng trứng có kiểu vân giống nhau về tổng thể nhưng chi tiết khác nhau, đủ để phân biệt.
Khác biệt từ trong bụng mẹ. Hai thai có thể nhận lượng máu và dinh dưỡng không đều, nhất là khi chung bánh nhau. Một bé sinh ra nhẹ cân hơn bé kia là chuyện thường gặp, và khác biệt ban đầu này có thể kéo dài.
Đột biến mới và biểu sinh. Sau khi tách, mỗi phôi tiếp tục phân chia và có thể tích luỹ vài thay đổi nhỏ trong ADN. Theo thời gian, dấu hiệu biểu sinh của hai người cũng khác dần do lối sống, bệnh tật, nghề nghiệp.
Trải nghiệm riêng. Ngay trong một nhà, hai đứa trẻ có bạn bè khác, thầy cô khác, sở thích khác, những lần ốm đau, vấp ngã khác. Người ta gọi đây là môi trường không chia sẻ, và nó góp phần không nhỏ vào tính cách mỗi người.
Vai trò được gán. Cha mẹ, họ hàng hay vô tình chia vai "đứa chị ngoan, đứa em nghịch". Những cái nhãn đó có thể làm hai trẻ tự đẩy mình về hai phía để khác nhau.
Nghiên cứu sinh đôi nói gì về gen và môi trường
Ý tưởng của nghiên cứu sinh đôi khá đơn giản. Cặp cùng trứng có gen gần như giống hệt, cặp khác trứng chỉ giống khoảng như anh chị em ruột, trong khi cả hai kiểu thường lớn lên cùng một nhà. Nếu một đặc điểm ở cặp cùng trứng giống nhau hơn hẳn so với cặp khác trứng, thì gen nhiều khả năng góp phần lớn vào khác biệt đặc điểm đó trong quần thể. Một số nghiên cứu còn theo dõi những cặp sinh đôi được nuôi ở hai gia đình khác nhau, giúp tách bạch gen với môi trường rõ hơn.
Qua nhiều thập niên, các nghiên cứu như vậy cho thấy gần như mọi đặc điểm của con người, từ chiều cao, cân nặng đến tính cách, đều có phần do gen và phần do môi trường. Chiều cao là đặc điểm có phần gen lớn trong điều kiện sống đầy đủ. Tính cách và năng lực học tập cũng có phần di truyền đáng kể, nhưng môi trường, đặc biệt là những trải nghiệm riêng của từng người, cũng chiếm phần lớn.
Một phát hiện thú vị là môi trường chung của gia đình, những thứ mà mọi đứa trẻ trong nhà cùng hưởng, đối với nhiều đặc điểm tâm lý ở tuổi trưởng thành lại có ảnh hưởng nhỏ hơn người ta nghĩ, trong khi trải nghiệm riêng của từng người có ảnh hưởng lớn hơn. Điều này không có nghĩa nuôi dạy không quan trọng; nó có nghĩa mỗi đứa trẻ trải nghiệm cùng một gia đình theo cách rất khác nhau.
Các nghiên cứu sinh đôi cũng có giới hạn: giả định rằng hai kiểu sinh đôi được đối xử giống nhau không phải lúc nào cũng đúng, và kết quả phụ thuộc vào quần thể được nghiên cứu. Vì thế con số "bao nhiêu phần trăm do gen" từ nghiên cứu sinh đôi chỉ nên hiểu là ước lượng cho một nhóm người cụ thể.
Những hiểu lầm thường gặp về trẻ sinh đôi
"Sinh đôi có thần giao cách cảm." Nhiều cặp sinh đôi hiểu nhau rất nhanh, đoán được ý nhau qua ánh mắt. Điều đó dễ hiểu khi hai người lớn lên cùng nhau từng ngày, chia sẻ ngôn ngữ riêng và trải nghiệm chung. Các thử nghiệm có kiểm soát chưa cho thấy bằng chứng về khả năng truyền suy nghĩ vượt khoảng cách.
"Cùng trứng thì tính cách giống hệt." Tính cách của cặp cùng trứng thường giống nhau hơn cặp khác trứng, nhưng vẫn khác nhau rõ. Cha mẹ của trẻ sinh đôi thường là người đầu tiên khẳng định hai con "khác nhau như ngày với đêm".
"Sinh đôi khác trứng không phải anh em ruột thật sự." Ngược lại, đó chính là anh chị em ruột, chỉ khác là được mang thai và sinh ra cùng lúc. Về mặt di truyền, họ giống nhau như mọi anh chị em ruột khác.
"Sinh đôi thì một bé luôn yếu hơn." Hai bé có thể chênh nhau về cân nặng lúc sinh, nhất là khi chung bánh nhau, nhưng không có quy luật một bé luôn yếu. Với chăm sóc tốt, phần lớn chênh lệch thu hẹp dần theo thời gian.
"Ăn uống đặc biệt sẽ giúp sinh đôi." Không có cách ăn uống nào được chứng minh giúp chủ động sinh đôi. Mang thai đôi đi kèm nhiều nguy cơ hơn mang thai một, nên không phải điều để tìm cách tạo ra.
Nuôi hai con sinh đôi: những điều đáng lưu ý
Hiểu được rằng hai trẻ sinh đôi, kể cả cùng trứng, là hai con người riêng biệt giúp cha mẹ nuôi dạy nhẹ nhàng hơn.
- Đặt hai cái tên phân biệt rõ khi gọi, và gọi tên từng bé thay vì gọi chung "hai đứa".
- Không nhất thiết lúc nào cũng mặc giống nhau. Cho mỗi bé tự chọn quần áo, đồ chơi khi đủ lớn.
- Dành thời gian riêng cho từng bé, dù chỉ mươi phút một ngày, để mỗi bé thấy mình được nhìn nhận riêng.
- Tránh so sánh "sao em đi được rồi mà anh chưa", vì mỗi bé có nhịp phát triển riêng, kể cả cặp cùng trứng.
- Tránh gán vai cố định như đứa giỏi, đứa dở, đứa ngoan, đứa nghịch.
- Hỏi giáo viên về việc học chung hay tách lớp khi vào tiểu học; không có lựa chọn đúng cho mọi cặp, tuỳ tính cách hai bé.
- Theo dõi sức khoẻ riêng của từng bé; bé sinh nhẹ cân hơn có thể cần theo dõi tăng trưởng kỹ hơn trong những năm đầu.
Với cha mẹ đang mang thai đôi, việc khám thai theo lịch bác sĩ đặc biệt quan trọng, nhất là khi hai thai chung bánh nhau, vì nhóm này có một số biến chứng riêng cần được theo dõi tại cơ sở sản khoa.
Bài học từ trẻ sinh đôi cho mọi gia đình
Trẻ sinh đôi cho thấy rõ nhất một điều đúng với mọi đứa trẻ: gen đặt nền, nhưng không viết sẵn cả cuộc đời. Hai đứa trẻ cùng bộ gen, cùng bố mẹ, cùng mâm cơm vẫn lớn lên thành hai người khác nhau, với sở thích, nỗi sợ, ước mơ riêng.
Nếu bạn có nhiều con, hãy nhớ rằng anh chị em ruột chỉ chia sẻ khoảng một nửa biến thể gen thay đổi giữa người với người và sống những trải nghiệm khác nhau dù cùng một mái nhà. Đứa lớn ham đọc sách, đứa nhỏ mê chạy nhảy không có nghĩa là một đứa được thừa hưởng tốt hơn. Đó là sự đa dạng tự nhiên của di truyền và trải nghiệm.
Và nếu bạn là người sinh đôi, việc bạn khác người anh em song sinh của mình không phải điều bất thường. Đó chính là điều khoa học đã quan sát được qua hàng nghìn cặp sinh đôi trên thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đôi cùng trứng có thể khác giới tính không?
Gần như luôn cùng giới, vì hai bé hình thành từ cùng một trứng đã thụ tinh với cùng bộ nhiễm sắc thể giới tính. Chỉ có những trường hợp cực hiếm liên quan đến bất thường nhiễm sắc thể mới khác đi, và cần bác sĩ di truyền đánh giá.
Làm sao biết hai con là sinh đôi cùng trứng hay khác trứng?
Nếu một trai một gái thì chắc chắn là khác trứng. Nếu cùng giới, bác sĩ có thể nhận định qua siêu âm thai sớm về số bánh nhau và màng ối, nhưng để chắc chắn thì cần xét nghiệm ADN tại cơ sở được phép.
Sinh đôi cùng trứng có cùng vân tay không?
Không. Vân tay hình thành trong bụng mẹ dưới tác động của cả gen và những yếu tố nhỏ như vị trí thai và áp lực trong tử cung, nên hai trẻ cùng trứng có vân tay giống nhau về kiểu nhưng khác nhau ở chi tiết.
Nhà có người sinh đôi thì mình có dễ sinh đôi không?
Với sinh đôi khác trứng, xu hướng rụng nhiều trứng có phần di truyền theo bên mẹ, nên phụ nữ có mẹ hoặc chị em sinh đôi khác trứng có khả năng cao hơn. Sinh đôi cùng trứng phần lớn ngẫu nhiên, ít liên quan gia đình.
Hai trẻ sinh đôi cùng trứng có mắc cùng bệnh không?
Có thể có nguy cơ giống nhau với những bệnh có phần gen lớn, nhưng không phải lúc nào cũng cùng mắc. Lối sống, môi trường, biểu sinh và may rủi khiến hai người cùng bộ gen vẫn có thể có sức khoẻ khác nhau.
Có nên cho hai con sinh đôi học chung lớp không?
Không có câu trả lời chung. Một số cặp dựa vào nhau tốt khi học chung, một số cần tách để mỗi bé phát triển riêng và bớt bị so sánh. Hãy quan sát tính cách hai bé và trao đổi với giáo viên để chọn cách phù hợp.