Biểu sinh là tập hợp những dấu hiệu hoá học gắn lên ADN và lên các protein quấn quanh ADN, quyết định gen nào được tế bào "đọc" và gen nào bị giữ im lặng, mà không làm thay đổi trình tự mã di truyền. Có thể hình dung bộ gen là một cuốn sách nấu ăn dày; biểu sinh là những mẩu giấy đánh dấu, những trang bị kẹp lại, cho biết đầu bếp ở mỗi căn bếp sẽ mở trang nào.
Khái niệm này giúp trả lời một câu hỏi tưởng đơn giản: vì sao tế bào da và tế bào gan mang cùng một bộ gen mà làm việc khác hẳn nhau, và vì sao hai người sinh đôi cùng trứng càng lớn càng khác. Bài này giải thích ở mức phổ thông, kèm phần khoa học còn đang tranh cãi để bạn đọc tin tức về biểu sinh mà không bị dẫn dắt.
Cùng một bộ gen, hàng trăm kiểu tế bào
Gần như mọi tế bào trong cơ thể bạn đều mang cùng một bộ ADN nhận từ bố và mẹ. Vậy mà tế bào thần kinh dài ngoằng truyền tín hiệu, tế bào hồng cầu chở ô-xy, tế bào xương tạo khung cứng. Sự khác nhau đến từ việc mỗi loại tế bào chỉ dùng một phần của bộ gen, phần còn lại được "khoá" lại. Quá trình khoá và mở này được kiểm soát một phần bởi các dấu hiệu biểu sinh.
Khi một tế bào phân chia, các dấu hiệu biểu sinh thường được sao chép theo, nên tế bào gan sinh ra tế bào gan chứ không sinh ra tế bào da. Đây là chức năng cơ bản và quan trọng nhất của biểu sinh: giữ cho mỗi mô đúng vai của nó suốt đời người. Phần lớn những gì biểu sinh làm diễn ra theo chương trình phát triển bình thường, không liên quan gì đến chuyện ăn gì hay sống ở đâu.
Tuy vậy, một số dấu hiệu biểu sinh có thể thay đổi theo tuổi tác và theo điều kiện sống. Chính phần nhỏ này làm khái niệm biểu sinh trở nên hấp dẫn với báo chí, và cũng là phần dễ bị hiểu quá đà nhất.
Ba cơ chế biểu sinh chính, giải thích bằng hình ảnh đời thường
Gắn nhóm methyl lên ADN. Đây là cơ chế được nghiên cứu nhiều nhất. Những nhóm hoá học nhỏ gắn vào một số vị trí trên ADN, thường ở vùng khởi động của gen, làm gen đó khó được đọc. Giống như dán băng keo lên công tắc đèn: đèn vẫn còn đó, nhưng khó bật.
Thay đổi cách ADN quấn quanh histone. ADN dài đến mức phải quấn quanh những "ống chỉ" protein gọi là histone để gọn trong nhân tế bào. Khi các histone mang những dấu hiệu nhất định, ADN quấn chặt lại và gen khó đọc; dấu hiệu khác làm ADN lỏng ra và gen dễ đọc hơn. Như cuộn chỉ siết chặt hay nới lỏng.
Các phân tử ARN nhỏ điều hoà. Một số phân tử ARN không mang thông tin tạo protein mà làm nhiệm vụ chặn hoặc phân huỷ bản sao của gen khác. Có nơi xếp nhóm này vào biểu sinh, có nơi xếp riêng, nhưng chúng cùng góp phần quyết định gen được dùng nhiều hay ít.
Điểm chung của cả ba. Không cơ chế nào viết lại chữ cái trong mã ADN. Đó là lý do biểu sinh khác với đột biến: đột biến đổi nội dung cuốn sách, biểu sinh chỉ đổi cách cuốn sách được mở.
Môi trường để lại dấu vết biểu sinh như thế nào
Các nhà khoa học đã ghi nhận một số yếu tố có liên quan đến thay đổi biểu sinh ở người: tuổi tác, hút thuốc lá, chế độ dinh dưỡng thời bào thai, một số bệnh mạn tính, căng thẳng kéo dài ở mức nặng. Hút thuốc là ví dụ được nghiên cứu khá kỹ; một số dấu hiệu methyl hoá trong máu người hút thuốc khác người không hút, và một phần thay đổi dần trở lại sau khi bỏ thuốc.
Một trường hợp hay được nhắc là nạn đói mùa đông ở Hà Lan cuối Thế chiến thứ hai. Những người khi còn là bào thai đã trải qua giai đoạn mẹ thiếu ăn trầm trọng được theo dõi trong nhiều chục năm. Các nghiên cứu ghi nhận họ có một số khác biệt về sức khoẻ khi trưởng thành và khác biệt về methyl hoá ở một số gen so với anh chị em ruột không trải qua nạn đói trong bụng mẹ. Trường hợp này cho thấy giai đoạn trong bụng mẹ là thời kỳ nhạy cảm, nơi môi trường có thể để lại dấu vết lâu dài.
Ở chiều ngược lại, sinh đôi cùng trứng là bằng chứng gần gũi hơn. Khi còn nhỏ, dấu hiệu biểu sinh của hai trẻ rất giống nhau; nhiều nghiên cứu cho thấy khi lớn lên, sống khác nhau, khác biệt biểu sinh giữa hai người tăng dần. Đây là một trong những lý do giải thích vì sao hai người có cùng bộ gen vẫn có thể mắc bệnh khác nhau.
In dấu gen: khi bản sao từ bố và từ mẹ không ngang nhau
Thông thường, với mỗi gen, con nhận một bản từ bố và một bản từ mẹ, và cả hai bản đều có thể được dùng. Nhưng có một nhóm nhỏ gen ngoại lệ: tế bào chỉ dùng bản đến từ một phía, còn bản từ phía kia bị giữ im lặng bằng dấu hiệu biểu sinh được đặt từ khi hình thành trứng hoặc tinh trùng. Hiện tượng này gọi là in dấu hệ gen, và nó là một trong những bằng chứng rõ nhất rằng biểu sinh có mặt ngay từ khởi đầu của một con người.
In dấu giải thích vì sao một số rối loạn di truyền hiếm biểu hiện khác nhau tuỳ việc thay đổi được nhận từ bố hay từ mẹ. Ví dụ kinh điển trong sách giáo khoa là hai hội chứng khác hẳn nhau về biểu hiện nhưng cùng liên quan đến một vùng trên nhiễm sắc thể số 15; trẻ mắc hội chứng nào tuỳ thuộc vào việc vùng đó thiếu ở bản của bố hay bản của mẹ. Những chẩn đoán như vậy thuộc về bác sĩ di truyền, nhưng nguyên lý của nó cho thấy "thừa hưởng từ bố" và "thừa hưởng từ mẹ" đôi khi không đối xứng.
Điều này cũng giúp hiểu vì sao các quan niệm kiểu "trí thông minh chỉ do mẹ truyền" thường bị thổi phồng. In dấu có thật, nhưng chỉ ảnh hưởng một số ít gen, không chia đôi các phẩm chất của con theo kiểu phần này của bố, phần kia của mẹ.
Điều khoa học đã khá chắc và điều còn đang tranh cãi
Biểu sinh là lĩnh vực mới và sôi động, nên lẫn lộn giữa kết quả vững và giả thuyết hấp dẫn là chuyện thường gặp trên báo chí. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Nhận định | Mức độ chắc chắn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Biểu sinh giúp các loại tế bào khác nhau dùng các phần khác nhau của cùng một bộ gen | Rất chắc | Là nền tảng của sinh học phát triển |
| Tuổi tác, hút thuốc gắn với thay đổi biểu sinh đo được | Khá chắc | Mức thay đổi và ý nghĩa với từng người còn đang nghiên cứu |
| Môi trường trong bụng mẹ có thể để lại dấu vết biểu sinh lâu dài ở con | Có bằng chứng, chưa đầy đủ | Bằng chứng chủ yếu từ nghiên cứu quan sát |
| Trải nghiệm của ông bà truyền sang cháu qua biểu sinh | Còn tranh cãi ở người | Rõ hơn ở thực vật và một số động vật thí nghiệm |
| Ăn một loại thực phẩm hay dùng một sản phẩm để "sửa gen xấu" bằng biểu sinh | Không có cơ sở | Thường là ngôn ngữ quảng cáo |
Phần lớn dấu hiệu biểu sinh được xoá và thiết lập lại khi hình thành trứng, tinh trùng và ở giai đoạn rất sớm của phôi. Đó là lý do việc truyền dấu vết biểu sinh qua nhiều thế hệ ở người là chuyện khó chứng minh, dù không phải là không thể.
Cảnh giác với những lời hứa nhân danh biểu sinh
Vì nghe khoa học và mới mẻ, chữ "biểu sinh" xuất hiện ngày càng nhiều trong quảng cáo. Một vài dấu hiệu để bạn dừng lại suy nghĩ:
- Sản phẩm hứa "kích hoạt gen chiều cao", "tắt gen béo", "sửa gen di truyền xấu" cho con. Không có thực phẩm hay viên uống nào được chứng minh làm như vậy.
- Xét nghiệm "tuổi sinh học" kèm gói dịch vụ đắt tiền để "trẻ hoá biểu sinh". Đồng hồ biểu sinh là công cụ nghiên cứu có giá trị, nhưng dùng cho từng cá nhân để ra quyết định sức khoẻ thì còn nhiều giới hạn.
- Lời khuyên dựa trên một nghiên cứu duy nhất ở chuột hoặc giun được trình bày như thể đã đúng ở người.
- Lời cảnh báo kiểu "căng thẳng của mẹ sẽ phá hỏng gen con mãi mãi". Kiểu nói này vừa thiếu cơ sở vừa đổ thêm gánh nặng tâm lý lên người mẹ.
- Bất kỳ ai dùng biểu sinh để nói rằng thói quen của bạn hôm nay quyết định số phận cháu chắt.
Biểu sinh không phải lời giải cho mọi chuyện, cũng không phải lời buộc tội cha mẹ. Nó chỉ cho thấy ranh giới giữa gen và môi trường mềm hơn ta tưởng.
Biểu sinh nói gì với các gia đình
Thông điệp thực tế nhất từ biểu sinh khá giản dị và trùng với những lời khuyên sức khoẻ quen thuộc. Thời kỳ mang thai và những năm đầu đời là giai đoạn nhạy cảm, nên chăm sóc sức khoẻ của mẹ, tránh khói thuốc, ăn đủ chất và khám thai đều đặn có ý nghĩa lâu dài. Hút thuốc gắn với thay đổi biểu sinh, nên bỏ thuốc luôn là việc đáng làm ở bất kỳ tuổi nào.
Thông điệp thứ hai: gen không phải định mệnh tuyệt đối. Cùng một bộ gen có thể được biểu hiện khác nhau tuỳ hoàn cảnh. Điều này không có nghĩa là bạn điều khiển được mọi thứ, chỉ có nghĩa là lối sống có phần của nó, song song với phần của gen.
Thông điệp thứ ba dành cho người đọc tin tức: mỗi khi gặp một tuyên bố mạnh về biểu sinh, hãy hỏi nghiên cứu đó làm trên người hay trên động vật, quan sát hay thí nghiệm, đã được nhóm khác lặp lại chưa. Ba câu hỏi này lọc được phần lớn thông tin quá đà.
Câu hỏi thường gặp
Biểu sinh có làm thay đổi ADN không?
Không. Biểu sinh không thay đổi trình tự các chữ cái trong ADN. Nó chỉ thêm hoặc bớt những dấu hiệu hoá học quyết định gen nào được đọc nhiều, gen nào bị giữ im lặng trong từng loại tế bào.
Biểu sinh khác đột biến gen ở điểm nào?
Đột biến làm thay đổi nội dung mã di truyền, giống như sửa chữ trong cuốn sách. Biểu sinh giữ nguyên nội dung nhưng thay đổi cách cuốn sách được mở và đọc. Một số dấu hiệu biểu sinh có thể thay đổi trở lại, còn đột biến thì thường không.
Thói quen của bố mẹ có truyền qua biểu sinh sang con không?
Ở người, bằng chứng chắc nhất liên quan đến môi trường trong bụng mẹ. Việc truyền dấu vết biểu sinh từ trải nghiệm của bố mẹ trước khi có thai sang con, hay qua nhiều thế hệ, vẫn đang được nghiên cứu và còn tranh cãi.
Có thực phẩm nào sửa được gen xấu nhờ biểu sinh không?
Không có thực phẩm hay sản phẩm nào được chứng minh sửa được gen hay kích hoạt gen tốt theo ý muốn. Chế độ ăn đa dạng, lành mạnh có lợi cho sức khoẻ chung, nhưng lời hứa sửa gen là ngôn ngữ quảng cáo.
Vì sao sinh đôi cùng trứng càng lớn càng khác nhau?
Hai người có cùng bộ gen nhưng sống những cuộc đời khác nhau, ăn uống, làm việc, bệnh tật khác nhau. Nhiều nghiên cứu ghi nhận khác biệt biểu sinh giữa hai người tăng theo tuổi, góp phần giải thích sự khác nhau về sức khoẻ và ngoại hình.
Xét nghiệm tuổi sinh học bằng biểu sinh có đáng tin không?
Đồng hồ biểu sinh là công cụ có giá trị trong nghiên cứu trên nhóm lớn. Khi dùng cho một cá nhân, kết quả còn nhiều giới hạn và chưa đủ để thay thế khám sức khoẻ. Nên hỏi bác sĩ trước khi chi tiền cho dịch vụ này.