ThuaHuong.comThừa Hưởng
Gen và môi trường: phần nào do nuôi dạy

Cả nhà ăn mặn, thức khuya: di truyền hay học theo nếp sống gia đình

Khẩu vị mặn, giờ ngủ muộn, ít vận động thường đi theo cả nhà. Phần nhỏ do gen, phần lớn do nếp sống con học từ bữa cơm. Cách đổi thói quen chung mà không ép ai.

Vietnamese family of three generations sharing dinner around a round tray on a floor mat in a Thai Nguyen house, hands reaching for dishes, faces out of frame, warm evening light

Phần lớn thói quen như ăn mặn, thức khuya, ít vận động mà cả nhà cùng có không truyền qua gen, mà truyền qua nếp sống: trẻ học khẩu vị từ bữa cơm, học giờ giấc từ người lớn, học cách nghỉ ngơi từ những gì diễn ra mỗi tối trong nhà. Gen có đóng góp một phần, ví dụ độ nhạy với vị đắng hay xu hướng thích dậy sớm hoặc thức muộn, nhưng phần quyết định thói quen hằng ngày thuộc về môi trường gia đình.

Phân biệt rõ "di truyền" và "học theo" có ý nghĩa thực tế. Nếu tin rằng cả nhà ăn mặn vì gen, người ta dễ buông xuôi. Nếu hiểu đó là nếp học được, cả nhà có thể cùng đổi. Bài này đi qua từng thói quen phổ biến và gợi ý cách thay đổi chung mà không biến bữa cơm thành nơi nhắc nhở.

Khẩu vị được học từ rất sớm

Trẻ sinh ra đã thích vị ngọt và có xu hướng e dè vị đắng, chua. Đó là phần bẩm sinh, có lẽ giúp tổ tiên loài người tìm thức ăn giàu năng lượng và tránh thứ có thể độc. Ngoài ra, độ nhạy với một số vị đắng khác nhau giữa người này với người khác do gen; có người thấy rau cải đắng gắt, có người thấy bình thường. Nhưng những điều đó chỉ là điểm xuất phát.

Ưa mặn đến mức nào thì phần lớn do tiếp xúc. Trẻ ăn quen món đậm muối, nước chấm mặn từ khi tập ăn sẽ dần coi độ mặn đó là "vừa miệng". Nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng khi người lớn giảm muối từ từ, sau một thời gian họ cũng thấy món nhạt hơn là ngon và món cũ trở nên quá mặn. Khẩu vị, vì thế, là thứ có thể điều chỉnh được ở mọi lứa tuổi, dù dễ nhất là khi còn nhỏ.

Ngay cả trong bụng mẹ và khi bú sữa, trẻ đã làm quen với hương vị của những món người mẹ ăn. Điều đó góp phần giải thích vì sao trẻ ở mỗi vùng miền quen với khẩu vị khác nhau: người miền Trung quen cay, người miền Tây quen ngọt hơn, không phải vì gen mỗi vùng khác nhau mà vì bữa cơm mỗi vùng khác nhau.

Thói quen gia đình: phần gen và phần nếp sống

Bảng dưới không đưa ra tỷ lệ phần trăm, vì những con số như vậy khác nhau theo nghiên cứu và theo quần thể. Nó chỉ phân biệt ở mức định tính để cha mẹ thấy chỗ nào có thể tác động.

Thói quenPhần có liên quan đến genPhần do nếp sống gia đình
Ăn mặnKhác biệt nhỏ về cảm nhận vịMón ăn quen thuộc, nước chấm, cách nêm, đồ ăn chế biến sẵn
Thích đồ ngọtAi cũng có thiên hướng thích ngọt bẩm sinhNước ngọt, bánh kẹo có sẵn trong nhà, thưởng con bằng đồ ngọt
Thức khuyaXu hướng thích dậy sớm hay thức muộn có phần di truyềnGiờ ăn tối, màn hình, ánh sáng, giờ làm của bố mẹ
Ít vận độngKhác biệt về thể chất, năng lượngPhương tiện đi lại, thời gian ngoài trời, sở thích của bố mẹ
Hút thuốc, uống rượuMức độ dễ phụ thuộc có phần do genThấy người lớn hút, uống; rượu bia có sẵn trong các dịp gia đình

Điểm chung là gen thường quyết định một người dễ hay khó thay đổi, còn nếp sống quyết định người đó có thói quen ấy hay không ngay từ đầu.

Ăn mặn và huyết áp: nguy cơ chồng lên nhau

Tăng huyết áp là ví dụ rõ nhất về chuyện gen và nếp sống đan vào nhau. Bệnh có yếu tố gia đình: người có bố mẹ bị tăng huyết áp có nguy cơ cao hơn. Nhưng chính gia đình đó thường cũng chia sẻ cùng một mâm cơm mặn, cùng thói quen ít vận động, cùng cách ứng phó căng thẳng. Khi người ta nói "nhà mình bị huyết áp di truyền", rất khó tách bạch đâu là gen, đâu là bát nước mắm chung.

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người trưởng thành giảm lượng muối ăn vào, và nhiều khảo sát cho thấy người Việt nói chung ăn mặn hơn mức khuyến nghị. Một phần lượng muối đến từ nước mắm, nước chấm, mì gói, đồ khô, dưa muối, giò chả, chứ không chỉ từ muối hạt cho vào nồi canh.

Thông điệp ở đây không nhằm làm ai lo lắng. Ngược lại, vì một phần nguy cơ nằm ở nếp ăn, nên gia đình có tiền sử tăng huyết áp chính là nơi việc đổi khẩu vị mang lại nhiều lợi ích nhất. Người lớn trong nhà có tiền sử bệnh nên đo huyết áp định kỳ và theo hướng dẫn của bác sĩ; không tự ý dùng hay ngưng thuốc.

Thức khuya cả nhà: gen chỉ là một phần nhỏ

Đồng hồ sinh học có khác nhau. Có người tự nhiên tỉnh táo buổi sáng, có người tỉnh táo về đêm. Xu hướng này có phần do gen và thay đổi theo tuổi; thanh thiếu niên thường lệch muộn, người già thường dậy sớm.

Nhưng ánh sáng và màn hình kéo cả nhà lệch theo. Ánh sáng mạnh buổi tối, nhất là từ màn hình, làm đồng hồ sinh học trễ lại. Khi cả nhà cùng xem phim đến khuya, đứa trẻ có đồng hồ "sớm" cũng thành thức muộn.

Giờ ăn tối là mốc quan trọng. Bữa tối muộn kéo theo giờ tắm, giờ làm bài, giờ ngủ đều muộn. Đôi khi chỉ dời bữa tối sớm hơn nửa tiếng đã giúp cả nhà ngủ sớm hơn.

Ca làm việc của người lớn cũng tính vào. Bố mẹ làm ca đêm, bán hàng đến khuya hay chạy xe công nghệ buổi tối thì giờ sinh hoạt của cả nhà bị kéo theo. Khi không đổi được lịch làm, có thể giữ cho trẻ một góc ngủ tối và yên, có người lớn khác trong nhà đưa con đi ngủ đúng giờ.

Trẻ học theo việc người lớn làm, không theo lời người lớn nói. Bố mẹ nhắc con đi ngủ trong khi vẫn ngồi điện thoại thì lời nhắc khó có trọng lượng.

Đồ ngọt, rượu bia, khói thuốc: những thứ con thấy mỗi ngày

Ngoài muối và giờ ngủ, có ba thứ trong nhà mà trẻ tiếp xúc hằng ngày và học theo rất nhanh. Thứ nhất là đồ ngọt. Thiên hướng thích ngọt là bẩm sinh, ai cũng có, nhưng việc nước ngọt luôn có sẵn trong tủ lạnh, bánh kẹo được dùng để thưởng hay dỗ con, quyết định con uống bao nhiêu. Khi đồ ngọt trở thành phần thưởng, trẻ dễ gắn nó với cảm giác được yêu thương và tìm đến nó mỗi lần buồn.

Thứ hai là rượu bia. Trong nhiều gia đình, rượu bia gắn với giỗ chạp, cưới hỏi, ngày Tết, và trẻ lớn lên coi việc người lớn uống say là chuyện bình thường của những dịp vui. Mức độ dễ phụ thuộc rượu có phần do gen, nhưng việc một người bắt đầu uống sớm hay muộn, uống nhiều hay ít, chịu ảnh hưởng lớn của những gì họ thấy trong nhà và trong nhóm bạn.

Thứ ba là khói thuốc. Ngoài việc trẻ hít khói thuốc thụ động, có hại cho đường hô hấp, con của người hút thuốc cũng dễ thử hút hơn khi lớn. Bỏ thuốc là việc khó, nhưng nếu chưa bỏ được, ít nhất đừng hút trong nhà, trong xe, trước mặt con. Đó là món quà sức khoẻ mà cha mẹ trao lại cho con ngay lập tức.

Đổi nếp chung của cả nhà: làm từ từ, làm cùng nhau

Thói quen gia đình thay đổi bền nhất khi cả nhà cùng thay đổi, từng bước nhỏ. Một lộ trình gợi ý:

  1. Chọn một thói quen để bắt đầu, ví dụ ăn mặn, thay vì đổi mọi thứ một lúc.
  2. Giảm dần độ mặn khi nêm, mỗi tuần một chút, để vị giác kịp quen. Thay một phần muối bằng hành, tỏi, gừng, chanh, rau thơm để món vẫn đậm đà.
  3. Pha nước chấm loãng hơn, dùng chén nhỏ riêng thay cho chén lớn chung, và hạn chế chấm cả khi món đã nêm vừa.
  4. Bớt đồ chế biến sẵn có nhiều muối trong bữa hằng ngày, giữ cho các dịp đặc biệt.
  5. Với giờ ngủ, chọn một mốc tắt màn hình chung cho cả nhà, đổi ánh đèn sang vàng dịu sau giờ đó.
  6. Thêm một hoạt động vận động chung mỗi tuần: đi bộ sau bữa tối, đạp xe cuối tuần, làm vườn cùng nhau.
  7. Sau một tháng, cả nhà cùng nói chuyện xem điều gì dễ, điều gì khó, và điều chỉnh tiếp.

Đừng biến bữa cơm thành buổi kiểm tra ai ăn mặn. Trẻ học tốt nhất khi thấy người lớn tự thay đổi và bữa ăn vẫn vui.

Thứ con thừa hưởng nhiều nhất là nếp nhà

Khi nghĩ về những gì con thừa hưởng từ cha mẹ, người ta thường nghĩ đến gen: chiều cao, màu mắt, nhóm máu. Nhưng nhìn vào cuộc sống hằng ngày, phần lớn những thứ ảnh hưởng đến sức khoẻ lâu dài của con lại đến từ nếp nhà: món ăn quen thuộc, giờ giấc, cách cả nhà nghỉ ngơi, cách người lớn đối diện căng thẳng.

Điều này vừa là trách nhiệm vừa là cơ hội. Trách nhiệm vì cha mẹ là tấm gương mà con soi vào mỗi ngày. Cơ hội vì khác với gen, nếp nhà có thể thay đổi, và thay đổi ở thế hệ này sẽ trở thành thứ thế hệ sau thừa hưởng.

Cũng nên nhớ rằng con không chỉ học từ bố mẹ. Ông bà, cô dì chú bác, người giúp việc, bếp ăn ở trường đều góp vào khẩu vị và giờ giấc của trẻ. Khi muốn đổi một thói quen, hãy nói chuyện với những người cùng chăm con, giải thích lý do bằng lời nhẹ nhàng, thay vì âm thầm đổi riêng trong bữa cơm của mình rồi thấy mọi thứ trở lại như cũ mỗi cuối tuần về quê.

Một bữa canh bớt mặn hôm nay, một buổi tối tắt tivi sớm hơn, một lần cả nhà đi bộ cùng nhau là những thứ nhỏ, nhưng lặp lại đủ lâu, chúng trở thành "vị của nhà mình", thứ mà con cái sau này sẽ mang theo vào gia đình của chúng.

Câu hỏi thường gặp

Thích ăn mặn có phải do di truyền không?

Chủ yếu không. Cảm nhận vị có khác biệt nhỏ giữa mỗi người do gen, nhưng mức ưa mặn phần lớn do thói quen ăn uống từ nhỏ. Khi giảm muối từ từ, sau một thời gian phần lớn người lớn và trẻ em đều quen được với món nhạt hơn.

Bố mẹ bị tăng huyết áp thì con có chắc bị không?

Không chắc. Con có nguy cơ cao hơn người không có tiền sử gia đình, nhưng nguy cơ đó chịu ảnh hưởng nhiều bởi ăn mặn, cân nặng, vận động và hút thuốc. Đo huyết áp định kỳ và giữ lối sống lành mạnh giúp kiểm soát phần nguy cơ này.

Con thích thức khuya giống bố có phải do gen không?

Xu hướng là người thức muộn có phần do gen, nhưng việc con đi ngủ lúc mấy giờ chủ yếu do nếp nhà như giờ ăn tối, màn hình, ánh sáng. Ở tuổi dậy thì, đồng hồ sinh học cũng tự nhiên lệch muộn hơn.

Làm sao giảm muối mà cả nhà vẫn thấy ngon?

Giảm dần mỗi tuần một chút, dùng hành, tỏi, gừng, chanh, tiêu, rau thơm để tăng hương vị, pha nước chấm loãng hơn và dùng chén nhỏ riêng. Vị giác thường thích nghi sau vài tuần nên đừng đổi đột ngột.

Trẻ bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu ăn nhạt?

Trẻ dưới một tuổi không nên nêm muối hay nước mắm vào đồ ăn dặm theo khuyến nghị dinh dưỡng phổ biến. Lớn hơn, nên giữ khẩu vị nhạt cho trẻ càng lâu càng tốt. Lượng cụ thể theo tuổi nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Thói quen xấu của bố mẹ có truyền sang con qua gen không?

Bản thân thói quen như ăn mặn, thức khuya không truyền qua gen. Gen có thể làm một người dễ hay khó thay đổi một số hành vi, nhưng con chủ yếu học thói quen qua việc nhìn và sống cùng người lớn mỗi ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138