ThuaHuong.comThừa Hưởng
Gen và môi trường: phần nào do nuôi dạy

Giới tính của con do bố hay mẹ quyết định: nhiễm sắc thể X, Y và những lời đồn

Giới tính của con được xác định lúc thụ tinh, tuỳ tinh trùng mang X hay Y. Vì sao không thể trách người mẹ, các mẹo sinh con theo ý không có cơ sở và luật cấm chọn giới.

Young Vietnamese couple sitting on a bench in a hospital corridor in Da Nang holding hands, seen from behind, blurred nurses passing, bright neutral daylight

Về mặt sinh học, giới tính của con được xác định ngay lúc thụ tinh và phụ thuộc vào tinh trùng của người bố: tinh trùng mang nhiễm sắc thể X tạo ra bé gái, tinh trùng mang nhiễm sắc thể Y tạo ra bé trai. Trứng của người mẹ luôn mang X. Nhưng nói "do bố quyết định" cũng không đúng hẳn, vì không ai chọn được tinh trùng nào gặp trứng; đó là một sự kiện ngẫu nhiên, gần như năm mươi – năm mươi mỗi lần thụ thai.

Hiểu cơ chế này có ý nghĩa vượt ra ngoài kiến thức sinh học. Ở nhiều gia đình, người phụ nữ vẫn bị trách móc vì "không đẻ được con trai". Bài này giải thích cơ chế một cách dễ hiểu, xem xét các mẹo truyền miệng, và nhắc lại vì sao pháp luật Việt Nam cấm lựa chọn giới tính thai nhi.

Nhiễm sắc thể giới tính hoạt động thế nào

Mỗi tế bào bình thường của người có 46 nhiễm sắc thể, xếp thành 23 cặp. Một cặp trong đó là nhiễm sắc thể giới tính: nữ thường có hai chiếc X, nam thường có một X và một Y. Khi cơ thể tạo trứng hoặc tinh trùng, mỗi tế bào sinh dục chỉ nhận một chiếc trong mỗi cặp. Vì người mẹ có hai X nên trứng nào cũng mang X. Người bố có X và Y nên khoảng một nửa số tinh trùng mang X, nửa còn lại mang Y.

Trên nhiễm sắc thể Y có một gen quan trọng thường được gọi là SRY. Khoảng vài tuần sau thụ thai, gen này bật lên và khởi động chuỗi phát triển hình thành tinh hoàn; tinh hoàn tiết hormone định hướng cơ thể phát triển theo hướng nam. Khi không có gen này, phôi phát triển theo hướng nữ. Đó là cơ chế phổ thông nhất.

Thực tế phức tạp hơn một chút: có những trường hợp hiếm với bộ nhiễm sắc thể khác thường hoặc với gen hoạt động khác thường, khiến giới tính sinh học không khớp hoàn toàn với hai mẫu trên. Những trường hợp này cần bác sĩ nhi, bác sĩ nội tiết và bác sĩ di truyền đánh giá, không phải chuyện để đoán. Với phần lớn gia đình, nguyên lý X và Y đủ để hiểu chuyện sinh con trai hay con gái.

Vì sao không thể trách người mẹ

Trứng nào cũng mang X. Người mẹ không có nhiễm sắc thể Y để truyền cho con, nên về mặt sinh học không thể "quyết định" sinh con trai.

Người bố cũng không chọn được. Mỗi lần xuất tinh có rất nhiều tinh trùng, mang X và Y xen lẫn. Tinh trùng nào gặp trứng trước là chuyện ngẫu nhiên, nằm ngoài ý muốn của cả hai người.

Mỗi lần mang thai là một lần gieo xúc xắc mới. Đã sinh ba con gái không có nghĩa là lần thứ tư "đến lượt" con trai. Mỗi lần thụ thai gần như độc lập với những lần trước.

Có gia đình toàn con trai hoặc toàn con gái. Khi có hàng triệu gia đình, việc một số nhà sinh liên tiếp con cùng giới là chuyện thống kê bình thường, giống như tung đồng xu nhiều lần đôi khi ra mặt sấp liền mấy lượt. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu liệu có yếu tố gia đình nào làm lệch tỷ lệ ở một số người hay không, nhưng chưa có kết luận đủ chắc để giải thích từng trường hợp.

Câu chuyện là của cả hai. Khi một gia đình mong con trai hay con gái, đó là mong ước chung của hai vợ chồng, và kết quả là một sự kiện tự nhiên. Không có ai "có lỗi" trong chuyện này.

Các mẹo sinh con theo ý: đúng hay sai

Truyền miệng và mạng xã hội có rất nhiều mẹo hứa giúp "sinh con trai" hay "sinh con gái". Bảng dưới tổng hợp những mẹo phổ biến và hiểu biết khoa học hiện nay.

Mẹo truyền miệngLập luận được đưa raHiểu biết khoa học
Ăn nhiều thực phẩm "kiềm" hoặc "chua"Đổi môi trường âm đạo để lợi cho X hay YKhông có bằng chứng đáng tin rằng chế độ ăn làm đổi giới tính con
Canh ngày quan hệ gần hay xa ngày rụng trứngTinh trùng Y nhanh hơn nhưng yếu hơnCác nghiên cứu có kiểm soát không xác nhận được hiệu quả
Tư thế khi quan hệGiúp tinh trùng Y đi gần hơnKhông có cơ sở
Tính theo tuổi mẹ và tháng thụ thai trên các bảng truyền miệngQuy luật cổ truyềnKết quả tương đương đoán ngẫu nhiên
Uống thuốc, chế phẩm "sinh con trai"Bí truyền, gia truyềnKhông có cơ sở và có thể gây hại cho sức khoẻ, cho thai

Nói ngắn gọn, không có mẹo nào trong số này đáng để bạn bỏ tiền hay đánh đổi sức khoẻ. Bất kỳ ai hứa chắc chắn sinh con theo giới tính mong muốn bằng thực phẩm, thuốc hay cách tính ngày đều đang bán một lời hứa không có thật.

Pháp luật nói gì về lựa chọn giới tính thai nhi

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Điều cấm này bao gồm việc tuyên truyền, phổ biến phương pháp tạo giới tính theo ý muốn, chẩn đoán để lựa chọn giới tính, và loại bỏ thai vì lý do giới tính. Các hành vi vi phạm có chế tài xử phạt hành chính, áp dụng cả với người thực hiện lẫn cơ sở y tế. Mức xử phạt cụ thể nằm trong các nghị định hiện hành về y tế; nếu cần, bạn nên tra văn bản mới nhất.

Lý do của điều cấm này nằm ở hậu quả xã hội. Ở nhiều nơi trên thế giới, khi tâm lý chuộng con trai kết hợp với công nghệ biết sớm giới tính thai, số bé trai sinh ra vượt xa số bé gái. Tự nhiên, số bé trai sinh ra thường nhỉnh hơn số bé gái một chút, khoảng 105 bé trai trên 100 bé gái. Khi tỷ lệ lệch xa hơn mức đó, hai mươi năm sau sẽ có nhiều nam thanh niên không tìm được bạn đời, kéo theo các hệ luỵ khác. Việt Nam đã ghi nhận tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh và có nhiều chương trình truyền thông để điều chỉnh.

Cũng vì mục tiêu đó, các quy định xử phạt hiện hành có điều khoản xử lý việc thông báo giới tính thai nhi. Đây là lý do nhiều bác sĩ sản khoa từ chối trả lời câu hỏi "con trai hay con gái" khi siêu âm, dù về mặt kỹ thuật họ có thể nhìn thấy. Thái độ đó không phải làm khó gia đình, mà là làm đúng quy định. Thay vì nài nỉ, bạn có thể hỏi những câu có ích hơn cho thai kỳ: thai phát triển có đúng tuổi không, các chỉ số có gì cần theo dõi, lịch khám tiếp theo khi nào.

Với một gia đình, điều này có nghĩa là các dịch vụ hứa "chọn giới tính cho con" ở trong nước là vi phạm pháp luật, và việc hỏi bác sĩ giới tính thai để quyết định giữ hay bỏ thai là điều không được phép.

Khi nào giới tính của con là chuyện y khoa

Có một số tình huống mà giới tính liên quan trực tiếp đến sức khoẻ, và khi đó cần đến bác sĩ chứ không phải mẹo dân gian:

  • Gia đình có người mắc bệnh di truyền liên kết với nhiễm sắc thể X, như máu khó đông hay một số bệnh cơ. Khi đó con trai và con gái có nguy cơ khác nhau, và cặp vợ chồng nên gặp bác sĩ di truyền trước khi mang thai.
  • Trẻ sinh ra có cơ quan sinh dục không rõ ràng hoặc dậy thì bất thường. Đây là tình huống cần khám chuyên khoa sớm, nhẹ nhàng và tôn trọng sự riêng tư của trẻ.
  • Siêu âm thai phát hiện điều bất thường cần tư vấn thêm. Bác sĩ sản sẽ hướng dẫn các bước sàng lọc, chẩn đoán theo quy định.
  • Vợ chồng hiếm muộn đang điều trị hỗ trợ sinh sản. Các kỹ thuật này được thực hiện theo quy định chặt chẽ, và việc chọn phôi theo giới tính vì sở thích không được phép.

Trong những tình huống này, tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu nguy cơ và các lựa chọn hợp pháp. Bài về bệnh di truyền liên kết giới tính có trong danh mục bệnh di truyền của trang.

Con trai hay con gái đều là con mình

Phần lớn những áp lực về giới tính của con không đến từ sinh học mà từ quan niệm: chuyện nối dõi, chuyện thờ tự, chuyện "có nếp có tẻ". Những quan niệm này có lịch sử của nó, và mỗi gia đình có cách nghĩ riêng. Nhưng khi chúng biến thành lời trách người mẹ, thành áp lực sinh thêm con dù sức khoẻ không cho phép, hay thành sự phân biệt đối xử giữa con trai và con gái trong nhà, thì cái giá phải trả là sức khoẻ và hạnh phúc của những người cụ thể.

Đứa trẻ sinh ra, dù trai hay gái, thừa hưởng từ bố mẹ cùng một thứ: một nửa bộ gen từ mỗi người, và toàn bộ cách mà gia đình đón nhận mình. Phần thứ hai là phần cha mẹ hoàn toàn quyết định được.

Trong chính những gia đình từng mong con trai, rất nhiều người sau này nhận ra con gái cũng chăm lo cha mẹ, gánh vác việc nhà, giữ nếp nhà không kém. Quan niệm thay đổi chậm, nhưng nó đang thay đổi, và mỗi gia đình đối xử công bằng với con trai và con gái là góp một phần vào sự thay đổi đó.

Nếu bạn đang chịu áp lực từ gia đình về chuyện sinh con trai, việc giải thích cơ chế X và Y bằng ngôn ngữ đơn giản đôi khi giúp người lớn tuổi bớt trách móc. Còn nếu sức khoẻ của bạn đang bị đặt sau mong muốn có con trai, hãy trao đổi với bác sĩ sản về những gì cơ thể bạn cần, trước mọi quyết định khác.

Câu hỏi thường gặp

Giới tính của con do bố hay mẹ quyết định?

Về sinh học, giới tính được xác định bởi tinh trùng của bố mang nhiễm sắc thể X hay Y, vì trứng của mẹ luôn mang X. Tuy vậy, không ai chọn được tinh trùng nào thụ tinh, nên đó là sự kiện ngẫu nhiên chứ không phải lựa chọn của ai.

Ăn uống có giúp sinh con trai hoặc con gái không?

Không có bằng chứng đáng tin rằng chế độ ăn, thực phẩm chua hay kiềm, hay bất kỳ loại thuốc dân gian nào làm thay đổi giới tính của con. Một số chế phẩm còn có thể gây hại cho sức khoẻ người mẹ và thai.

Đã sinh hai con gái thì lần sau có dễ sinh con trai hơn không?

Không. Mỗi lần thụ thai gần như độc lập với những lần trước, khả năng sinh con trai hay con gái vẫn xấp xỉ một nửa mỗi bên. Việc đã sinh con gái không làm lần sau dễ sinh con trai hơn.

Chọn giới tính thai nhi có hợp pháp ở Việt Nam không?

Không. Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, bao gồm tuyên truyền phương pháp, chẩn đoán để chọn giới và loại bỏ thai vì giới tính. Vi phạm bị xử phạt theo quy định hiện hành.

Vì sao số bé trai sinh ra thường nhiều hơn bé gái một chút?

Đây là hiện tượng tự nhiên được ghi nhận ở hầu hết các quần thể, khoảng 105 bé trai trên 100 bé gái. Nguyên nhân sinh học còn đang được nghiên cứu. Khi tỷ lệ lệch xa hơn nhiều, đó thường là dấu hiệu của can thiệp lựa chọn giới tính.

Khi nào nên gặp bác sĩ di truyền về chuyện giới tính?

Khi gia đình có người mắc bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X như máu khó đông, khi trẻ sinh ra có cơ quan sinh dục không rõ ràng, hoặc khi siêu âm phát hiện bất thường cần tư vấn thêm. Bác sĩ sẽ giải thích nguy cơ và các lựa chọn hợp pháp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138