Ngủ sớm không trực tiếp làm trẻ cao hơn, nhưng ngủ đủ và đều giúp cơ thể tiết hormone tăng trưởng theo nhịp tự nhiên, nhờ đó con lớn được đúng khả năng. Câu "ngủ trước mười giờ mới cao" có một phần cơ sở và một phần bị đơn giản hoá: hormone tăng trưởng gắn với giấc ngủ sâu sau khi chìm vào giấc, chứ không gắn với một con số trên đồng hồ.
Bài này giải thích hormone tăng trưởng vận hành ra sao trong đêm, trẻ ở từng lứa tuổi cần ngủ khoảng bao lâu theo khuyến nghị của các hiệp hội giấc ngủ nhi khoa, và vì sao nếp ngủ là thứ con thừa hưởng từ gia đình nhiều hơn là từ gen.
Hormone tăng trưởng tiết ra lúc nào
Hormone tăng trưởng do tuyến yên, một tuyến nhỏ nằm ở nền não, tiết ra. Nó không chảy đều cả ngày mà tiết theo từng đợt. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, đợt tiết lớn nhất thường xuất hiện không lâu sau khi ngủ, trùng với giai đoạn ngủ sâu đầu tiên của đêm. Các đợt nhỏ hơn rải rác trong đêm và cả ban ngày.
Hormone này không tự làm xương dài ra. Nó kích thích gan và nhiều mô khác tạo ra một chất trung gian có tên IGF-1, và chính chất này tác động lên sụn tăng trưởng ở đầu xương. Quá trình lớn còn cần đủ năng lượng, chất đạm, hormone tuyến giáp, và đến tuổi dậy thì thì có thêm hormone sinh dục. Giấc ngủ chỉ là một mắt xích trong chuỗi đó.
Vì đợt tiết lớn gắn với lúc bắt đầu ngủ sâu, nên điều quan trọng là con có vào được giấc ngủ sâu một cách tự nhiên, không bị ngắt quãng, chứ không phải con đi ngủ đúng chín giờ hay mười giờ. Một đứa trẻ đi ngủ lúc mười giờ rưỡi nhưng ngủ sâu, đủ giờ, đều đặn có thể có lợi hơn một đứa bị ép lên giường lúc tám giờ rồi nằm trằn trọc đến khuya.
Trẻ cần ngủ bao lâu theo từng lứa tuổi
Các hiệp hội giấc ngủ và nhi khoa quốc tế đưa ra khoảng thời gian ngủ khuyến nghị trong 24 giờ, tính cả giấc trưa. Đây là khoảng tham khảo cho trẻ khoẻ mạnh; mỗi trẻ có nhu cầu hơi khác nhau.
| Lứa tuổi | Khoảng ngủ khuyến nghị mỗi ngày | Ghi chú |
|---|---|---|
| Từ 4 đến 12 tháng | Khoảng 12 đến 16 giờ | Tính cả các giấc ngày |
| Từ 1 đến 2 tuổi | Khoảng 11 đến 14 giờ | Thường còn một đến hai giấc ngày |
| Từ 3 đến 5 tuổi | Khoảng 10 đến 13 giờ | Nhiều trẻ vẫn ngủ trưa ở trường mầm non |
| Từ 6 đến 12 tuổi | Khoảng 9 đến 12 giờ | Giấc trưa ngắn dần, chủ yếu ngủ đêm |
| Từ 13 đến 18 tuổi | Khoảng 8 đến 10 giờ | Đồng hồ sinh học có xu hướng lệch muộn |
Nếu con thường xuyên ngủ ít hơn khoảng này mà ban ngày mệt, cáu, khó tập trung, ngủ gật trong lớp, đó là dấu hiệu con đang thiếu ngủ. Ngược lại, con ngủ trong khoảng này mà vẫn tỉnh táo thì không cần ép ngủ thêm.
Phần có cơ sở và phần bị thổi phồng trong câu "ngủ sớm mới cao"
Có cơ sở: thiếu ngủ kéo dài không tốt cho tăng trưởng, cho trí nhớ, cảm xúc và sức đề kháng. Trẻ ngủ đủ thường ăn ngon hơn, ít ốm vặt hơn, đều là những thứ gián tiếp giúp lớn.
Có cơ sở: giờ đi ngủ ổn định giúp đồng hồ sinh học vận hành đều, con dễ vào giấc sâu hơn. Với phần lớn gia đình có trẻ đi học buổi sáng, đi ngủ sớm là cách duy nhất để con ngủ đủ giờ.
Bị thổi phồng: có một "khung giờ vàng" cố định mà bỏ lỡ là mất cơ hội cao. Hormone tăng trưởng gắn với chu kỳ giấc ngủ của từng người, không gắn với một giờ cố định cho mọi trẻ.
Bị thổi phồng: ngủ thật nhiều sẽ cao thật nhiều. Khi nhu cầu ngủ đã được đáp ứng, ngủ thêm không làm tiết thêm hormone đến mức làm con cao vượt khả năng gen.
Bị thổi phồng: trẻ thấp vì thức khuya. Thấp có nhiều nguyên nhân, phần lớn do gen gia đình, một số do dinh dưỡng hay bệnh lý. Thức khuya là một thói quen nên sửa, nhưng hiếm khi là nguyên nhân duy nhất.
Nếp ngủ là thứ con học từ gia đình
Một số đặc điểm của giấc ngủ có phần di truyền, ví dụ xu hướng là người thích dậy sớm hay thức khuya, hoặc nhu cầu ngủ hơi nhiều hay hơi ít so với người khác. Nhưng con có đi ngủ lúc mười giờ hay nửa đêm thì phần lớn do nếp sinh hoạt của cả nhà quyết định. Nhà có tivi bật đến khuya, bố mẹ lướt điện thoại trên giường, bữa tối ăn muộn, khách khứa ồn ào thì trẻ khó mà ngủ sớm dù được nhắc.
Ở nhiều gia đình thành phố, lịch làm việc của bố mẹ kéo bữa tối sang tám, chín giờ, sau đó là tắm, làm bài, rồi mới ngủ. Lịch đó không phải lỗi của ai, nhưng nó giải thích vì sao trẻ thành phố hay thiếu ngủ hơn. Thay đổi nhỏ trong nếp nhà, như dời giờ tắm lên trước bữa tối hay tắt màn hình chung từ một giờ cố định, thường hiệu quả hơn việc ra lệnh cho riêng đứa trẻ.
Ông bà cũng là một phần của nếp ngủ. Ở nhà ba thế hệ, trẻ hay ngủ theo lịch của người trông mình nhiều nhất: ông bà dậy sớm thì cháu dậy sớm, bố mẹ đi làm về muộn và muốn chơi với con thì con thức theo. Không có lịch nào đúng tuyệt đối, nhưng cả nhà cần thống nhất một giờ ngủ cho trẻ, để đứa trẻ không phải chọn giữa người lớn này và người lớn kia mỗi tối.
Tuổi dậy thì là trường hợp đặc biệt. Đồng hồ sinh học của thanh thiếu niên tự nhiên lệch về muộn, nên các em thấy buồn ngủ trễ hơn và khó dậy sớm. Đây không hẳn là lười. Hiểu điều này giúp cha mẹ thương lượng giờ ngủ hợp lý thay vì cãi nhau mỗi tối.
Thiếu ngủ ảnh hưởng con những gì ngoài chiều cao
Nhiều cha mẹ chỉ nghĩ đến giấc ngủ khi lo con thấp, trong khi chiều cao lại là phần khó thấy nhất của tác động thiếu ngủ. Những thay đổi dễ nhận ra hơn nằm ở ban ngày: trẻ thiếu ngủ thường cáu kỉnh, dễ khóc, khó kiềm chế, hay quên bài vừa học. Ở trẻ nhỏ, thiếu ngủ đôi khi biểu hiện ngược đời là chạy nhảy không ngừng chứ không phải lờ đờ, khiến người lớn tưởng con còn nhiều năng lượng nên càng cho thức muộn.
Giấc ngủ cũng gắn với cân nặng. Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy trẻ ngủ ít có xu hướng dễ thừa cân hơn, một phần vì thiếu ngủ làm rối loạn các tín hiệu đói và no, một phần vì thức khuya thường đi kèm ăn vặt và ngồi trước màn hình. Đây là mối liên quan chứ chưa phải quan hệ nhân quả đơn giản, nhưng nó đủ để coi giấc ngủ là một phần của chuyện ăn uống lành mạnh.
Sức đề kháng là phần thứ ba. Cơ thể ngủ đủ phục hồi tốt hơn sau các đợt nhiễm trùng thông thường. Một đứa trẻ hay ốm vặt, ăn kém sau mỗi đợt ốm thì việc lớn chậm lại là dễ hiểu. Vì vậy, khi đặt mục tiêu cho giấc ngủ của con, hãy nghĩ đến một ngày tỉnh táo, vui vẻ, học được bài, chứ không chỉ nghĩ đến vài phân chiều cao.
Dựng nếp ngủ cho con trong hai tuần
Các bước dưới áp dụng được cho trẻ từ mẫu giáo đến cấp hai, điều chỉnh theo tuổi và lịch của nhà bạn.
- Chọn giờ dậy cố định trước, vì giờ dậy dễ kiểm soát hơn giờ ngủ. Tính ngược lại theo khoảng ngủ khuyến nghị để ra giờ cần lên giường.
- Nếu con đang ngủ quá muộn, dời giờ lên giường sớm hơn mười lăm phút mỗi vài ngày thay vì đổi một lúc cả tiếng.
- Dựng một chuỗi việc trước khi ngủ lặp lại mỗi tối: tắm hoặc rửa mặt, đánh răng, thay đồ, đọc sách hay trò chuyện nhỏ, tắt đèn.
- Tắt màn hình ít nhất khoảng một giờ trước giờ ngủ, áp dụng cho cả bố mẹ trong phòng chung. Ánh sáng và nội dung kích thích đều làm khó vào giấc.
- Giữ phòng ngủ tối, thoáng, yên tĩnh. Đèn ngủ nếu cần thì chọn ánh vàng, mờ.
- Ban ngày cho con ra ngoài trời và vận động; trẻ mệt vừa phải buổi chiều thường ngủ dễ hơn.
- Cuối tuần giữ giờ dậy không lệch quá nhiều so với ngày thường để tránh "lệch múi giờ" đầu tuần.
Sau khoảng hai tuần, phần lớn trẻ quen nếp mới. Nếu con vẫn khó ngủ kéo dài, nên tìm hiểu nguyên nhân khác thay vì chỉ siết giờ.
Khi nào giấc ngủ của con cần gặp bác sĩ
Một số dấu hiệu cho thấy vấn đề không nằm ở thói quen mà có thể là bệnh lý. Hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi, hoặc tai mũi họng khi phù hợp, nếu bạn thấy:
- Con ngáy to gần như mỗi đêm, có lúc ngưng thở, thở bằng miệng, hay giật mình, đổ mồ hôi nhiều khi ngủ.
- Con ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ, ngủ gật trong lớp, hoặc ngược lại tăng động, khó tập trung rõ rệt.
- Con thường xuyên mất ngủ, sợ hãi dữ dội về đêm, mộng du nhiều lần.
- Con chậm lớn kèm mệt mỏi, ăn kém, hay ốm.
- Con có dấu hiệu lo âu, buồn bã kéo dài ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Ngủ ngáy kèm ngưng thở ở trẻ có thể liên quan đến amidan, VA phì đại, và bác sĩ có cách đánh giá riêng. Không tự cho con dùng thuốc ngủ, kể cả loại bán không cần đơn, khi chưa có ý kiến bác sĩ.
Trong phần lớn trường hợp, giấc ngủ của con chỉ cần một nếp nhà ổn định. Con thừa hưởng nếp đó từ cách cả nhà sinh hoạt mỗi tối, và đó là thứ cha mẹ thay đổi được ngay từ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngủ trưa có giúp cao hơn không?
Giấc trưa giúp trẻ nhỏ đủ tổng thời gian ngủ trong ngày và hồi phục sức. Bản thân giấc trưa không phải bí quyết tăng chiều cao. Với trẻ lớn, giấc trưa quá dài có thể làm tối khó ngủ, nên giữ ngắn và không quá muộn.
Con học cấp hai thức khuya làm bài có ảnh hưởng chiều cao không?
Thiếu ngủ kéo dài không có lợi cho tăng trưởng, học tập và cảm xúc. Mức ảnh hưởng chiều cao khác nhau giữa từng trẻ. Tốt nhất là sắp xếp lại lịch học để con vẫn ngủ trong khoảng khuyến nghị cho tuổi mình.
Có giờ đi ngủ cố định nào tốt nhất cho mọi trẻ không?
Không có giờ chung cho mọi trẻ. Điều quan trọng là ngủ đủ khoảng khuyến nghị và ngủ đều đặn. Với trẻ phải dậy sớm đi học, đi ngủ sớm là cách thực tế để đạt đủ giờ ngủ.
Cho trẻ uống thuốc bổ để ngủ ngon có nên không?
Không nên tự ý. Mất ngủ ở trẻ thường do nếp sinh hoạt, màn hình, lo âu hoặc vấn đề hô hấp. Bất kỳ loại thuốc hay chế phẩm hỗ trợ giấc ngủ nào cũng cần bác sĩ nhi đánh giá trước khi dùng cho trẻ.
Con hay thức khuya có phải do gen giống bố không?
Xu hướng thích thức khuya có một phần do gen, nhưng con đi ngủ lúc mấy giờ phụ thuộc nhiều hơn vào nếp nhà: giờ ăn tối, màn hình, ánh sáng, tiếng ồn. Thay đổi nếp chung của cả nhà thường giúp con ngủ sớm hơn.
Trẻ ngáy khi ngủ có đáng lo không?
Ngáy nhẹ khi bị cảm thường không đáng lo. Nếu con ngáy to gần như mỗi đêm, có lúc ngưng thở, thở miệng, ban ngày mệt hay khó tập trung, hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng để được đánh giá.