Nghiên cứu trẻ sinh đôi là cách chính mà khoa học dùng để ước lượng bao nhiêu phần khác biệt về tính cách, trí tuệ giữa người với người là do gen và bao nhiêu phần do môi trường. Kết quả qua nhiều thập kỷ khá nhất quán: gần như mọi đặc điểm tâm lý đều có phần di truyền, nhưng không đặc điểm nào hoàn toàn do gen; và điều đáng ngạc nhiên là việc lớn lên trong cùng một gia đình ảnh hưởng ít hơn người ta tưởng.
Bài này giải thích nghiên cứu sinh đôi hoạt động thế nào, các phát hiện chính về tính cách và trí tuệ, và vì sao những con số này hay bị hiểu sai khi đến tai cha mẹ.
Vì sao lại là sinh đôi
Có hai loại sinh đôi. Sinh đôi cùng trứng hình thành khi một trứng đã thụ tinh tách thành hai phôi, nên hai em có bộ gen gần như giống hệt nhau. Sinh đôi khác trứng hình thành từ hai trứng khác nhau được thụ tinh bởi hai tinh trùng khác nhau, nên giống nhau về gen ở mức như anh chị em ruột bình thường, trung bình khoảng một nửa những biến thể gen thay đổi giữa người với người.
Điểm mấu chốt là cả hai loại sinh đôi đều lớn lên cùng lúc, cùng nhà, cùng bố mẹ, thường cùng trường. Nếu môi trường gia đình như nhau cho cả hai loại, thì sinh đôi cùng trứng giống nhau hơn sinh đôi khác trứng bao nhiêu, phần chênh lệch đó có thể quy cho gen. Đây là một “thí nghiệm tự nhiên” mà nhà khoa học không thể tự tạo ra với con người.
Ý tưởng này đã có từ thế kỷ 19 với Francis Galton, nhưng chỉ trở thành phương pháp chặt chẽ khi các nhà nghiên cứu ở thế kỷ 20 xây dựng được những sổ đăng ký sinh đôi lớn ở các nước Bắc Âu, Úc, Hà Lan, Anh, Mỹ — theo dõi hàng chục nghìn cặp qua nhiều năm.
Cách tính đơn giản nhất: so sánh độ giống nhau
Nhà nghiên cứu đo một đặc điểm, ví dụ điểm một bài trắc nghiệm tính cách, ở cả hai người trong mỗi cặp, rồi tính xem trong cặp hai người giống nhau đến mức nào. Từ đó, cách ước tính kinh điển (công thức của Falconer) chia khác biệt thành ba phần:
- Phần di truyền. Ước bằng khoảng hai lần chênh lệch giữa độ giống nhau của sinh đôi cùng trứng và sinh đôi khác trứng.
- Phần môi trường chung. Những gì hai đứa trẻ cùng nhà cùng trải qua và làm chúng giống nhau: cùng điều kiện kinh tế, cùng cách dạy chung của bố mẹ, cùng khu phố.
- Phần môi trường riêng. Những trải nghiệm chỉ một người có và làm hai anh em khác nhau: bạn bè khác, thầy cô khác, một lần ốm, một biến cố — cùng với sai số đo lường.
- Ví dụ giả định. Nếu độ giống nhau của sinh đôi cùng trứng về một đặc điểm là 0,5 và của sinh đôi khác trứng là 0,3, phần di truyền ước khoảng 2 × (0,5 − 0,3) = 0,4, tức khoảng bốn phần mười khác biệt trong nhóm được nghiên cứu.
Các nghiên cứu hiện đại dùng mô hình thống kê phức tạp hơn, nhưng logic cơ bản vẫn như vậy. Ngoài sinh đôi, các nhà khoa học còn dùng nghiên cứu con nuôi — so sánh con nuôi với cha mẹ ruột và cha mẹ nuôi — để kiểm tra chéo kết quả.
Những phát hiện chính
Gần như mọi đặc điểm đều có phần di truyền. Năm 2015, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature Genetics bài tổng hợp gần như toàn bộ các nghiên cứu sinh đôi trong khoảng năm mươi năm, bao trùm hàng nghìn đặc điểm. Kết quả trung bình cho thấy khoảng một nửa khác biệt giữa người với người liên quan đến gen, dù mức cụ thể thay đổi nhiều giữa các đặc điểm.
Tính cách: di truyền vừa phải, môi trường chung rất nhỏ. Với các nét tính cách như hướng ngoại, cẩn trọng, dễ lo âu, phần di truyền ở mức vừa phải, còn phần môi trường chung thường rất nhỏ, gần như không đo được. Nói cách khác, anh chị em ruột giống nhau về tính cách chủ yếu vì chung gen, chứ không phải vì cùng được nuôi dạy theo một cách.
Trí tuệ: di truyền tăng theo tuổi. Ở trẻ nhỏ, môi trường chung của gia đình có ảnh hưởng đáng kể tới điểm số trí tuệ. Càng lớn, ảnh hưởng này càng giảm và phần di truyền đo được càng tăng, đến tuổi trưởng thành thì cao hơn hẳn thời thơ ấu.
Môi trường riêng quan trọng hơn ta tưởng. Một phần lớn khác biệt không giải thích được bằng gen, cũng không bằng việc cùng nhà. Đó là phần trải nghiệm riêng — điều khiến hai anh em ruột, thậm chí hai đứa sinh đôi cùng trứng, vẫn là hai con người khác nhau.
Sinh đôi nuôi xa nhau: những câu chuyện gây chú ý
Một hướng nghiên cứu đặc biệt là tìm những cặp sinh đôi cùng trứng bị tách ra từ nhỏ và lớn lên trong hai gia đình khác nhau. Nổi tiếng nhất là nghiên cứu sinh đôi nuôi xa nhau ở Đại học Minnesota (Mỹ), do nhóm của Thomas Bouchard thực hiện từ năm 1979 trong khoảng hai mươi năm. Nhóm này ghi nhận nhiều cặp sinh đôi dù không lớn lên cùng nhau vẫn giống nhau đáng kể về trí tuệ, tính cách, sở thích.
Báo chí từng say sưa với những câu chuyện trùng hợp lạ lùng — hai anh em đặt tên con giống nhau, có cùng thói quen nhỏ. Những câu chuyện này hấp dẫn nhưng không phải là bằng chứng khoa học; khi so hai người bất kỳ đủ lâu, ta luôn tìm được vài điểm trùng hợp. Giá trị của nghiên cứu nằm ở các phép đo có hệ thống trên nhiều cặp, không phải ở giai thoại.
Cũng cần nhớ rằng các cặp sinh đôi nuôi xa nhau thường được nhận nuôi bởi những gia đình có điều kiện khá giống nhau — không có cặp nào lớn lên trong hoàn cảnh cực kỳ thiếu thốn — nên kết quả không cho biết điều gì xảy ra khi môi trường khác biệt rất lớn.
Gen và môi trường không tách rời: gen “chọn” môi trường
Tương quan thụ động. Cha mẹ truyền cho con cả gen lẫn môi trường. Bố mẹ thích đọc sách vừa có thể truyền những khuynh hướng liên quan, vừa để đầy sách trong nhà. Đứa trẻ nhận cả hai cùng lúc, nên khó nói việc con thích đọc là do gen hay do tủ sách.
Tương quan gợi ra. Đặc điểm của trẻ khiến người xung quanh đối xử với trẻ theo những cách khác nhau. Một đứa trẻ hay hỏi được người lớn giải thích nhiều hơn; một đứa trẻ hiếu động được rủ chơi thể thao nhiều hơn. Môi trường ấy lại củng cố đặc điểm ban đầu.
Tương quan chủ động. Khi lớn lên, trẻ tự tìm đến môi trường hợp với mình: chọn bạn, chọn câu lạc bộ, chọn sách. Đây là lý do được dùng để giải thích vì sao phần di truyền đo được của trí tuệ tăng theo tuổi.
Ý nghĩa thực tế. Các nhà tâm lý học Sandra Scarr và Kathleen McCartney mô tả ba kiểu tương quan này từ đầu những năm 1980. Bài học cho cha mẹ là con không phải tấm giấy trắng thụ động; con cũng góp phần tạo ra môi trường của chính mình. Việc của người lớn là mở ra nhiều cánh cửa để con có cái mà chọn.
Những giới hạn mà nghiên cứu sinh đôi thừa nhận
Nghiên cứu sinh đôi là công cụ mạnh nhưng có những giả định và giới hạn mà các nhà khoa học vẫn tranh luận. Hiểu những giới hạn này giúp đọc kết quả đúng mức.
| Giới hạn | Vấn đề là gì | Ý nghĩa với người đọc |
|---|---|---|
| Giả định môi trường như nhau | Sinh đôi cùng trứng có thể được đối xử giống nhau hơn sinh đôi khác trứng (mặc đồ giống, bị nhầm lẫn), làm phần di truyền bị ước cao lên | Các nhà nghiên cứu đã kiểm tra giả định này bằng nhiều cách; phần lớn cho thấy sai lệch không lớn, nhưng tranh luận vẫn còn |
| Chỉ đúng cho quần thể nghiên cứu | Phần lớn dữ liệu đến từ các nước giàu ở châu Âu, Bắc Mỹ, Úc | Kết quả có thể khác ở nơi có điều kiện sống, giáo dục khác biệt nhiều |
| Phụ thuộc mức chênh lệch môi trường | Khi môi trường đồng đều, phần di truyền đo được sẽ cao hơn; khi môi trường chênh lệch lớn, phần môi trường sẽ lớn hơn | Con số di truyền không phải hằng số tự nhiên |
| Không nói gì về cá nhân | Đây là thống kê về khác biệt trong nhóm | Không thể dùng để nói “con mình” thông minh mấy phần do gen |
Một số nghiên cứu ở Mỹ còn gợi ý rằng ở trẻ trong gia đình rất khó khăn, phần di truyền của trí tuệ đo được thấp hơn ở trẻ gia đình khá giả — tức là môi trường thiếu thốn có thể kìm hãm tiềm năng. Tuy nhiên, kết quả này không được lặp lại nhất quán ở các nước khác và vẫn đang tranh luận.
Những điều cha mẹ có thể rút ra
Phát hiện “môi trường chung ảnh hưởng ít” đôi khi bị hiểu thành “nuôi dạy thế nào cũng vậy”. Đó là cách hiểu sai. Nghiên cứu sinh đôi đo khác biệt giữa các gia đình trong một xã hội tương đối ổn định; nó không nói rằng bạo lực, bỏ bê, thiếu dinh dưỡng là vô hại — những thứ này có tác hại rõ ràng. Nó cũng không nói rằng cách cha mẹ đối xử với từng đứa con không quan trọng; cách đối xử riêng với từng con chính là một phần của “môi trường riêng”.
Điều có ích hơn để rút ra là: mỗi đứa con là một con người riêng, mang một tổ hợp gen riêng và sẽ có trải nghiệm riêng. Cha mẹ không nặn được con thành bản sao mong muốn, nhưng có thể tạo một môi trường an toàn, nhiều cơ hội, để con tìm và phát triển con đường của mình. Biết rằng không phải mọi khác biệt của con đều do mình dạy cũng giúp cha mẹ bớt tự trách khi con không giống kỳ vọng — và bớt nhận hết công khi con thành đạt.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đôi cùng trứng có giống nhau hoàn toàn về tính cách không?
Không. Sinh đôi cùng trứng giống nhau về tính cách nhiều hơn sinh đôi khác trứng và anh chị em ruột, nhưng vẫn khác nhau đáng kể. Những trải nghiệm riêng, bạn bè khác, lựa chọn khác khiến mỗi em phát triển theo cách riêng dù có bộ gen gần như giống hệt.
Nghiên cứu sinh đôi có chứng minh gen quyết định số phận không?
Không. Nghiên cứu sinh đôi cho thấy gen góp một phần vào khác biệt giữa người với người, nhưng phần môi trường, đặc biệt môi trường riêng của từng người, cũng rất lớn. Hơn nữa, đây là thống kê trên nhóm, không dự đoán được cuộc đời của một cá nhân nào.
Ở Việt Nam có nghiên cứu sinh đôi về tính cách không?
Phần lớn các nghiên cứu sinh đôi quy mô lớn về tính cách và trí tuệ được thực hiện ở châu Âu, Bắc Mỹ, Úc và một số nước châu Á có sổ đăng ký sinh đôi. Vì kết quả phụ thuộc vào quần thể, cần thận trọng khi áp dụng nguyên con số cho bối cảnh Việt Nam.
Nghiên cứu con nuôi khác nghiên cứu sinh đôi thế nào?
Nghiên cứu con nuôi so sánh trẻ được nhận nuôi với cha mẹ ruột, người chung gen nhưng không nuôi, và cha mẹ nuôi, người nuôi dạy nhưng không chung gen. Giống cha mẹ ruột gợi ý vai trò của gen, giống cha mẹ nuôi gợi ý vai trò của môi trường. Hai phương pháp bổ sung và kiểm tra chéo cho nhau.
Vì sao gen ảnh hưởng tới trí tuệ nhiều hơn khi người ta lớn?
Một giải thích được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ là khi lớn lên, con người tự chọn môi trường hợp với khuynh hướng của mình hơn, như sách, bạn bè, công việc, nên khuynh hướng bẩm sinh được khuếch đại. Còn khi nhỏ, trẻ sống trong môi trường do người lớn chọn.