Màu da là một trong những đặc điểm điển hình do nhiều gen cộng dồn quyết định, cộng thêm tác động của ánh nắng; vì thế con thường có màu da nằm đâu đó giữa bố và mẹ, nhưng anh chị em ruột vẫn có thể đậm nhạt khác nhau thấy rõ. Không có một gen "da trắng" hay "da ngăm" nào được truyền nguyên vẹn từ một bên sang con.
Bài này giải thích sắc tố da hình thành ra sao, vì sao di truyền màu da giống như pha màu nhiều lớp hơn là bật tắt một công tắc, da trẻ sơ sinh thay đổi thế nào trong những tháng đầu, ánh nắng chen vào ở đâu, và những dấu hiệu trên da trẻ cần bác sĩ xem thay vì coi là chuyện màu da.
Màu da đến từ đâu
Màu da chủ yếu do sắc tố melanin quyết định. Melanin được tạo ra trong các tế bào hắc tố nằm ở lớp đáy của biểu bì, sau đó được chuyển lên các tế bào da phía trên. Điều thú vị là số lượng tế bào hắc tố ở người da sáng và người da đậm không chênh nhau nhiều; khác biệt nằm ở chỗ mỗi tế bào làm ra bao nhiêu melanin, loại melanin nào và các hạt sắc tố phân bố ra sao.
Có hai loại melanin chính. Loại màu nâu đen tạo cảm giác da ngăm, tóc đen, mắt nâu sẫm. Loại màu vàng đỏ có nhiều hơn ở người tóc đỏ, da hay có tàn nhang. Tỷ lệ giữa hai loại và tổng lượng sắc tố quyết định màu da ta nhìn thấy, cùng với một chút sắc hồng của mạch máu dưới da và sắc vàng của một số chất có trong thức ăn.
Melanin không chỉ để tạo màu. Nó hấp thụ một phần tia cực tím, giúp bảo vệ tế bào da khỏi tổn thương do nắng. Đó là lý do khi phơi nắng, da tăng sản xuất melanin và sạm đi: cơ thể đang tự che chắn. Phần sạm do nắng này không truyền sang con; con chỉ thừa hưởng khả năng tạo sắc tố, tức là "màu nền" của da.
Di truyền màu da giống pha màu nhiều lớp
Nhiều gen, mỗi gen góp một chút. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhiều gen liên quan tới màu da ở người, mỗi gen có những biến thể làm tăng hoặc giảm lượng sắc tố một ít. Màu da của một người là kết quả cộng dồn của tất cả những đóng góp nhỏ này, giống như pha sơn bằng nhiều thìa màu.
Con nhận một nửa từ mỗi bên, nhưng là nửa ngẫu nhiên. Ở mỗi gen, con nhận một bản từ bố và một bản từ mẹ. Bố mẹ lại mang hai bản khác nhau và truyền ngẫu nhiên một trong hai. Vì có nhiều gen, số tổ hợp có thể xảy ra là rất lớn, nên mỗi đứa con là một lần pha màu khác nhau.
Kết quả thường nằm giữa bố và mẹ. Khi bố da đậm, mẹ da sáng, phần đông con có màu da trung gian. Nhưng vì tổ hợp ngẫu nhiên, có đứa nghiêng hẳn về phía bố, có đứa nghiêng về phía mẹ, và thỉnh thoảng có đứa đậm hơn hay sáng hơn cả hai người, do nhận nhiều biến thể cùng chiều từ cả hai bên.
Ông bà cũng góp mặt. Bố mẹ mang trong mình những biến thể nhận từ ông bà mà không biểu hiện hết ra ngoài. Vì thế con có màu da giống ông nội hay bà ngoại hơn là giống bố mẹ cũng không có gì lạ.
Gia đình giả định: một bố mẹ, ba đứa con, ba màu da
Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng một gia đình giả định ở Đắk Lắk: bố làm vườn, da ngăm; mẹ làm văn phòng, da sáng hơn. Ba đứa con có màu da khác nhau. Bảng dưới giải thích từng trường hợp theo nguyên lý đã nêu, không phải dữ liệu thật của gia đình nào.
| Người | Quan sát | Cách giải thích |
|---|---|---|
| Con cả | Màu da gần như mẹ | Nhận nhiều biến thể làm sáng da từ cả hai bên; bố da ngăm vẫn có thể mang những biến thể này mà không biểu hiện |
| Con thứ hai | Màu da trung gian | Tổ hợp cân bằng giữa hai bên, đúng trường hợp hay gặp nhất |
| Con út | Ngăm hơn cả bố khi lên mười | Màu nền nghiêng về phía đậm, cộng thêm việc chơi ngoài trời nhiều nên sạm nắng |
| Bố | Ngăm hơn hồi nhỏ | Một phần là sạm do làm việc ngoài nắng lâu năm, phần này không truyền cho con |
| Mẹ | Sáng hơn ông bà ngoại | Ít ra nắng và có thể nhận tổ hợp sáng hơn từ chính bố mẹ mình |
Câu chuyện của gia đình giả định này cho thấy hai điều: anh chị em ruột khác màu da là hoàn toàn bình thường, và màu da người lớn nhìn thấy hằng ngày đã chồng thêm nhiều năm tác động của nắng, nên không phản ánh trọn vẹn "màu nền" họ truyền cho con. So màu da của con với bố mẹ để đoán điều gì khác ngoài chuyện ngoại hình là cách nghĩ thiếu cơ sở.
Vì sao người Việt ở các vùng có màu da khác nhau
Đi từ miền núi phía Bắc vào đồng bằng sông Cửu Long, dễ nhận thấy màu da của người dân khác nhau khá nhiều, ngay cả trong cùng một dân tộc. Có hai lớp nguyên nhân chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là tổ tiên: người Việt hôm nay là kết quả của nhiều dòng người gặp gỡ, giao thoa qua hàng nghìn năm, nên kho biến thể gen liên quan tới sắc tố da trong cộng đồng rất đa dạng. Mỗi gia đình mang một phần của kho đó.
Lớp thứ hai là nắng và nghề nghiệp. Người làm ruộng, đi biển, làm công trình ngoài trời phơi nắng nhiều hơn hẳn người làm trong nhà, nên da sạm hơn dù màu nền có thể không khác. Ở những vùng nắng gắt quanh năm, sự khác biệt này càng rõ. Vì thế nhìn màu da của một người lớn, ta thấy cả câu chuyện di truyền lẫn câu chuyện cuộc sống của họ.
Hiểu được hai lớp này giúp tránh những định kiến quen thuộc gắn màu da với vùng miền, nghề nghiệp hay "dòng dõi". Màu da chỉ nói về lượng sắc tố, không nói gì về tính cách, trí tuệ hay giá trị của một người.
Da trẻ sơ sinh thay đổi trong những tháng đầu
Ngay sau sinh, da trẻ thường đỏ hồng hoặc hơi tím ở bàn tay bàn chân, phủ một lớp chất gây trắng. Trong vài ngày, da có thể khô, bong vảy nhẹ. Màu da thật của trẻ thường hiện rõ dần trong vài tháng đầu, khi các tế bào hắc tố hoạt động ổn định hơn. Nhiều trẻ sinh ra trông sáng rồi đậm dần lên, đó là diễn tiến bình thường chứ không phải do ăn uống hay do mẹ kiêng khem sai.
Dân gian hay nhìn màu vành tai, da quanh móng hoặc da bìu ở bé trai để "đoán" màu da sau này của trẻ. Những chỗ này đúng là thường đậm hơn từ sớm, nên đôi khi đoán trúng, nhưng đó chỉ là kinh nghiệm truyền miệng, không phải cách khoa học để biết chắc. Kiên nhẫn chờ vài tháng là cách đơn giản nhất.
Một số trẻ có những vết màu xanh xám ở lưng dưới hoặc mông, thường gọi là vết bớt Mông Cổ. Vết này rất phổ biến ở trẻ châu Á, lành tính và thường mờ dần trong những năm đầu đời. Cha mẹ chỉ cần cho bác sĩ biết trong lần khám để được ghi nhận, tránh nhầm lẫn với vết bầm.
Những dấu hiệu trên da trẻ cần bác sĩ xem
Màu da khác bố mẹ là chuyện ngoại hình. Nhưng có những thay đổi màu da ở trẻ cần được nhân viên y tế đánh giá sớm. Danh sách dưới đây không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn biết khi nào nên đi khám.
- Da và lòng trắng mắt của trẻ sơ sinh vàng lên, nhất là khi xuất hiện trong ngày đầu sau sinh, vàng lan xuống bụng, chân, hoặc kèm bé bú kém, ngủ li bì. Vàng da sơ sinh có loại sinh lý tự hết, có loại cần điều trị kịp thời; chỉ bác sĩ phân biệt được.
- Da tái nhợt kéo dài, môi và lòng bàn tay nhạt màu, trẻ mệt, kém chơi.
- Da hoặc môi tím tái, đặc biệt khi bú hay khóc.
- Những mảng da mất sắc tố trắng hẳn, lan rộng dần theo thời gian.
- Toàn thân da, tóc, lông mi rất sáng màu so với cả gia đình, mắt nhạy cảm với ánh sáng. Đây là trường hợp cần khám da liễu và mắt để được tư vấn chăm sóc riêng.
- Một vết bớt sẫm màu lớn, vết bớt thay đổi kích thước, màu sắc hay bờ không đều theo thời gian, hoặc nhiều đốm màu cà phê sữa trên người.
Với những tình trạng có yếu tố di truyền, bác sĩ có thể giới thiệu gia đình tới tư vấn di truyền. Việc này nhằm giúp cha mẹ hiểu và chăm sóc con tốt hơn, không phải để tìm xem lỗi tại ai.
Ánh nắng, chăm da và những lời hứa "làm trắng" cho trẻ
Vì màu nền của da do gen quyết định, không có thức ăn, loại nước tắm hay kem bôi nào an toàn làm thay đổi màu da bẩm sinh của trẻ. Những lời khuyên kiểu mẹ ăn món này khi mang thai thì con trắng, hay tắm cho bé bằng loại lá kia cho da sáng, không có cơ sở khoa học. Kem làm trắng dành cho người lớn càng không được dùng cho trẻ, vì có thể chứa thành phần gây hại cho làn da mỏng của trẻ.
Điều cha mẹ thật sự kiểm soát được là lượng nắng. Trẻ nhỏ cần ra ngoài trời để vận động và vui chơi, nhưng nên tránh nắng gắt giữa trưa, cho trẻ đội mũ rộng vành, mặc áo nhẹ có tay, ngồi trong bóng râm. Cách che nắng cụ thể cho trẻ dưới sáu tháng tuổi nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì da trẻ rất nhạy cảm.
Cuối cùng, cách gia đình nói về màu da ảnh hưởng tới con nhiều hơn chính màu da. Những câu như "đen thế này ai lấy" hay so sánh đứa trắng đứa đen trong nhà dễ in sâu vào trẻ. Mỗi màu da là kết quả bình thường của tổ hợp gen ông bà, bố mẹ để lại; giải thích cho con điều này giúp con thoải mái với chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ da trắng sao con lại da ngăm?
Màu da do nhiều gen cộng dồn, bố mẹ có thể mang những biến thể làm đậm da nhận từ ông bà mà không biểu hiện rõ. Con nhận tổ hợp ngẫu nhiên nên có thể đậm hơn bố mẹ; ngoài ra màu da người lớn còn chịu ảnh hưởng của việc ít hay nhiều ra nắng.
Mẹ ăn gì khi mang thai để con da trắng?
Không có món ăn nào khi mang thai làm thay đổi màu da bẩm sinh của con, vì màu nền của da do gen quyết định. Mẹ nên ăn uống đủ chất theo hướng dẫn của bác sĩ sản để thai phát triển khoẻ mạnh, thay vì kiêng khem theo lời truyền miệng.
Da trẻ sơ sinh bao lâu thì ổn định màu?
Màu da thật của trẻ thường hiện rõ dần trong vài tháng đầu, có trẻ sáng lúc mới sinh rồi đậm lên. Đây là diễn tiến bình thường. Nếu da trẻ vàng, tái nhợt hoặc tím, cần đưa đi khám chứ không chờ xem màu ổn định.
Anh em ruột khác màu da nhiều có bình thường không?
Bình thường. Mỗi đứa con nhận một tổ hợp gen khác nhau từ bố mẹ, nên màu da có thể chênh rõ giữa các anh chị em. Thói quen chơi ngoài trời hay ở trong nhà cũng làm khác biệt này rõ hơn theo tuổi.
Vết xanh ở mông trẻ có phải bầm tím không?
Vết xanh xám ở lưng dưới hoặc mông có từ lúc sinh thường là vết bớt Mông Cổ, rất phổ biến ở trẻ châu Á, lành tính và mờ dần theo năm tháng. Bạn nên cho bác sĩ biết để được ghi nhận và phân biệt với vết bầm do va chạm.
Con lai có màu da thế nào?
Con lai thường có màu da trung gian giữa bố và mẹ, nhưng vì nhiều gen cùng tham gia và tổ hợp ngẫu nhiên, các anh chị em trong cùng gia đình có thể khác nhau khá rõ. Không ai đoán trước chắc chắn được màu da của một đứa trẻ cụ thể.