Có một công thức đơn giản để ước chiều cao trưởng thành của con từ chiều cao bố và mẹ, nhưng con số nó cho ra chỉ là điểm giữa của một khoảng khá rộng, không phải lời hứa. Bác sĩ nhi dùng nó như một mốc để so sánh xem trẻ có đang lớn theo đúng "đường" của gia đình hay không, chứ không ai dùng nó để khẳng định đứa trẻ sau này sẽ cao đúng bao nhiêu phân.
Bài này giải thích công thức đó tính ra sao, vì sao chiều cao là đặc điểm do rất nhiều gen cùng góp phần, môi trường chen vào ở những giai đoạn nào, và những dấu hiệu nào cho thấy nên đưa con đi khám thay vì tự tính ở nhà. Mọi con số trong ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Chiều cao là đặc điểm của hàng nghìn gen, không phải một gen
Nhiều người hình dung chiều cao giống như nhóm máu: có một gen "cao" và một gen "thấp", bố mẹ truyền cái nào thì con nhận cái đó. Thực tế khác hẳn. Các nghiên cứu quy mô lớn trên bộ gen người đã tìm ra hàng nghìn vị trí trên ADN có liên quan tới chiều cao, mỗi vị trí chỉ đẩy lên hay kéo xuống một chút rất nhỏ. Chiều cao của một người là tổng cộng của tất cả những đóng góp nhỏ đó, cộng với tác động của dinh dưỡng, bệnh tật và giấc ngủ trong suốt những năm lớn lên.
Vì là tổng của rất nhiều phần nhỏ, chiều cao trong một cộng đồng phân bố theo hình chuông: phần đông ở quanh mức trung bình, càng xa mức trung bình càng ít người. Đó cũng là lý do con của hai người rất cao thường cao hơn mức trung bình nhưng hay thấp hơn bố mẹ một chút, còn con của hai người thấp thường nhỉnh hơn bố mẹ. Các nhà thống kê gọi hiện tượng này là "hồi quy về trung bình": phần cực trội của bố mẹ có một phần đến từ may rủi trong tổ hợp gen và từ hoàn cảnh riêng của họ, mà những thứ đó không truyền nguyên vẹn sang con.
Theo nhiều nghiên cứu trên các cặp sinh đôi ở những nơi trẻ em được ăn uống đầy đủ, phần lớn sự chênh lệch chiều cao giữa người này với người kia được giải thích bởi di truyền. Nhưng câu đó chỉ đúng khi môi trường đã đủ tốt. Ở nơi trẻ thiếu ăn, hay ốm vặt kéo dài, môi trường chiếm phần nặng hơn nhiều, và một đứa trẻ có thể không đạt được chiều cao mà bộ gen của nó cho phép.
Công thức chiều cao mục tiêu và cách tính từng bước
Công thức được dùng phổ biến trong nhi khoa gọi là chiều cao mục tiêu theo bố mẹ. Ý tưởng: lấy trung bình chiều cao hai người, rồi điều chỉnh vì nam giới trưởng thành nhìn chung cao hơn nữ giới khoảng 13 cm. Bảng dưới tóm tắt cách tính, kèm một gia đình giả định có bố cao 168 cm và mẹ cao 156 cm.
| Bước | Con trai | Con gái |
|---|---|---|
| Công thức | (chiều cao bố + chiều cao mẹ + 13) chia 2 | (chiều cao bố + chiều cao mẹ − 13) chia 2 |
| Ví dụ giả định | (168 + 156 + 13) : 2 = 168,5 cm | (168 + 156 − 13) : 2 = 155,5 cm |
| Khoảng thường gặp | xê dịch khoảng 8–10 cm quanh con số trên | xê dịch khoảng 8–10 cm quanh con số trên |
| Cách đọc | Con trai gia đình này phần đông sẽ ở khoảng giữa 159 và 178 cm | Con gái phần đông sẽ ở khoảng giữa 146 và 165 cm |
Điều đáng chú ý nhất trong bảng là dòng khoảng thường gặp. Chênh lệch giữa đầu dưới và đầu trên lên tới gần hai mươi phân, tức là hai anh em ruột trong cùng gia đình hoàn toàn có thể cao khác nhau cả một gang tay mà vẫn nằm trong khoảng bình thường. Công thức cũng không tính được nhiều thứ: ông bà hai bên cao thấp ra sao, bố mẹ có đạt đủ chiều cao tiềm năng của họ hay không, thời điểm dậy thì sớm hay muộn. Vì vậy hãy coi con số giữa là mốc tham khảo, không phải đích đến.
Ngoài công thức theo bố mẹ, còn có những cách ước tính khác dựa vào chiều cao hiện tại của trẻ và tuổi xương đọc trên phim chụp bàn tay. Những cách này cần bác sĩ thực hiện và đọc kết quả, không tự làm ở nhà được.
Những giai đoạn môi trường tác động mạnh nhất
Từ trong bụng mẹ tới khoảng hai tuổi. Đây là giai đoạn lớn nhanh nhất trong đời. Thiếu dinh dưỡng kéo dài, nhiễm khuẩn tiêu hoá lặp đi lặp lại hay sinh non nhẹ cân đều có thể để lại ảnh hưởng tới chiều cao về sau. Nhiều chương trình dinh dưỡng nhấn mạnh giai đoạn "nghìn ngày đầu đời" chính vì lý do đó.
Thời thơ ấu, từ ba tuổi tới trước dậy thì. Trẻ lớn đều đặn mỗi năm vài phân. Bữa ăn đủ chất đạm, đủ năng lượng, giấc ngủ đêm đủ giờ và vận động ngoài trời giúp trẻ đi đúng đường tăng trưởng của mình. Không có món ăn hay sản phẩm nào khiến trẻ vượt hẳn đường đó.
Dậy thì. Đây là đợt tăng tốc cuối cùng, sau đó các sụn tăng trưởng ở đầu xương dài khép lại và chiều cao gần như dừng. Trẻ dậy thì sớm thường cao vượt bạn bè vài năm rồi bị bạn đuổi kịp; trẻ dậy thì muộn thì ngược lại. Thời điểm dậy thì cũng mang tính gia đình khá rõ.
Bệnh mạn tính và giấc ngủ. Những bệnh kéo dài về tiêu hoá, thận, tuyến giáp, hen nặng không kiểm soát đều có thể làm chậm lớn. Ngủ thiếu kéo dài ảnh hưởng tới nhịp tiết hormone tăng trưởng. Phần này thuộc về việc khám và theo dõi của bác sĩ.
Thế hệ. Ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, người trẻ hôm nay nhìn chung cao hơn ông bà họ khi cùng tuổi, chủ yếu nhờ ăn uống và vệ sinh tốt hơn. Vì thế công thức theo bố mẹ có thể hơi thấp so với thực tế ở những gia đình mà bố mẹ lớn lên trong thời thiếu thốn.
Những điều công thức không nói được
Khi tự tính chiều cao mục tiêu cho con ở nhà, cha mẹ hay đọc con số theo kiểu khẳng định. Dưới đây là những giới hạn cần nhớ trước khi nói với con hay với người khác rằng "sau này con sẽ cao bao nhiêu".
- Công thức không biết trẻ dậy thì lúc nào, mà thời điểm dậy thì làm thay đổi rất nhiều cách trẻ lớn trong vài năm đó.
- Công thức coi đóng góp của bố và mẹ ngang nhau và cộng thẳng, trong khi thực tế mỗi đứa con nhận một tổ hợp gen ngẫu nhiên từ mỗi bên.
- Nếu bố hoặc mẹ thấp vì từng thiếu ăn, ốm nặng hồi nhỏ, chiều cao của họ không phản ánh đúng tiềm năng di truyền họ mang.
- Công thức không áp dụng cho trẻ có bệnh lý ảnh hưởng tăng trưởng; khi đó bác sĩ dùng biểu đồ và xét nghiệm riêng.
- Một con số tính ra không nên trở thành nhãn dán cho trẻ. Câu "con nhà mình thấp, cố cũng thế thôi" vừa sai về khoa học vừa khiến trẻ buông thả việc ăn ngủ, vận động.
- Không có sản phẩm, bài tập hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh làm trẻ khoẻ mạnh cao vượt hẳn tiềm năng di truyền; hứa hẹn kiểu đó nên đọc với sự nghi ngờ.
Nói ngắn gọn: công thức hữu ích để cha mẹ biết khoảng mong đợi hợp lý, và để bác sĩ phát hiện trường hợp trẻ lớn lệch hẳn khỏi khoảng đó. Ngoài việc ấy, nó không dùng để làm gì thêm.
Theo dõi chiều cao của con ở nhà cho đúng cách
Thay vì tính một con số rồi chờ, cách có ích hơn là theo dõi đường lớn của con theo thời gian. Bạn có thể làm theo các bước sau, không cần dụng cụ đặc biệt.
- Đo vào cùng một thời điểm trong ngày, tốt nhất là buổi sáng, vì cột sống hơi lún xuống vào cuối ngày và có thể chênh khoảng một phân.
- Cho trẻ bỏ giày dép, đứng thẳng sát tường, gót chân, mông, vai và đầu chạm tường, mắt nhìn thẳng. Dùng một cuốn sách cứng đặt vuông góc trên đỉnh đầu để đánh dấu.
- Ghi lại kết quả kèm ngày đo vào sổ khám hoặc sổ theo dõi của gia đình. Đo khoảng ba đến sáu tháng một lần là đủ, đo hằng tuần chỉ gây sốt ruột.
- Mang các số đo tới buổi khám định kỳ để nhân viên y tế chấm lên biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới. Điều quan trọng là trẻ có đi theo một đường đều đặn hay không, chứ không phải đứng ở vị trí cao hay thấp.
- Ghi chú thêm những thay đổi như ốm kéo dài, kém ăn, thay đổi giấc ngủ, dấu hiệu dậy thì xuất hiện, để bác sĩ có thêm thông tin khi cần.
Với trẻ dưới hai tuổi, chiều dài được đo ở tư thế nằm và cần hai người giữ; việc này nên để nhân viên y tế làm ở các buổi khám hay tiêm chủng.
Khi nào nên đưa con đi khám về chiều cao
Phần lớn trẻ thấp hơn bạn bè chỉ đơn giản là thừa hưởng vóc người nhỏ từ gia đình, hoặc là kiểu chậm lớn rồi dậy thì muộn và đuổi kịp sau. Nhưng có những dấu hiệu nên đưa trẻ đi khám nhi hoặc khám nội tiết nhi để bác sĩ đánh giá, thay vì tự kết luận ở nhà.
Dấu hiệu đầu tiên là trẻ đang đi đúng một đường trên biểu đồ rồi tụt dần xuống các đường thấp hơn qua nhiều lần đo. Dấu hiệu thứ hai là chiều cao của trẻ thấp rõ rệt so với khoảng mục tiêu tính theo bố mẹ. Dấu hiệu thứ ba là tốc độ lớn mỗi năm chậm hẳn so với trước. Ngoài ra, nếu trẻ có dấu hiệu dậy thì quá sớm, hoặc đã tới tuổi thiếu niên mà chưa có dấu hiệu dậy thì nào, cũng nên đi khám.
Bác sĩ có thể hỏi về chiều cao cả hai bên gia đình, xem biểu đồ, khám toàn thân, và khi cần thì chỉ định chụp phim tuổi xương hay xét nghiệm. Việc dùng bất kỳ thuốc hay hormone nào để can thiệp chiều cao là quyết định chuyên môn của bác sĩ sau khi có chẩn đoán, không phải thứ cha mẹ tự mua cho con dùng.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đều thấp thì con có chắc chắn thấp không?
Không chắc chắn. Con của bố mẹ thấp thường thấp hơn mức trung bình nhưng hay nhỉnh hơn bố mẹ một chút do hiện tượng hồi quy về trung bình, và nếu bố mẹ từng thiếu ăn hồi nhỏ thì con được nuôi đủ có thể cao hơn hẳn.
Công thức tính chiều cao theo bố mẹ chính xác đến đâu?
Công thức chỉ cho một điểm giữa, phần đông trẻ sẽ cao trong khoảng chừng cộng trừ 8 đến 10 cm quanh điểm đó. Nó hữu ích để tham khảo và để bác sĩ so sánh, không dùng để khẳng định chiều cao của một đứa trẻ cụ thể.
Con cao giống bố hay giống mẹ nhiều hơn?
Chiều cao do rất nhiều gen nằm rải rác trên các nhiễm sắc thể mà con nhận từ cả hai bên, nên không thể nói con thừa hưởng chiều cao chủ yếu từ bố hay chủ yếu từ mẹ. Mỗi đứa con nhận một tổ hợp khác nhau.
Uống sữa nhiều có giúp con vượt chiều cao di truyền không?
Sữa là một nguồn đạm và canxi tốt trong bữa ăn cân đối, giúp trẻ đạt được tiềm năng của mình. Nhưng không có bằng chứng uống thật nhiều sữa khiến một đứa trẻ khoẻ mạnh, ăn đủ cao vượt hẳn khoảng mà gen cho phép.
Bao nhiêu tuổi thì con ngừng cao?
Chiều cao gần như dừng khi các sụn tăng trưởng ở đầu xương dài khép lại sau dậy thì. Thời điểm này khác nhau giữa từng người, nữ thường sớm hơn nam, và chỉ bác sĩ đọc phim tuổi xương mới biết chắc trẻ còn lớn được bao nhiêu.
Con thấp nhất lớp có cần đi khám không?
Thấp nhất lớp chưa phải lý do đủ để lo, vì nhiều trẻ chỉ thừa hưởng vóc nhỏ hoặc dậy thì muộn. Nên đi khám khi trẻ tụt dần trên biểu đồ tăng trưởng, lớn chậm hẳn so với trước, hoặc thấp rõ so với khoảng tính theo bố mẹ.