Tóc xoăn hay thẳng, dày hay mỏng, đen tuyền hay hơi nâu đều có tính gia đình rõ rệt, nhưng mỗi đặc điểm do nhiều gen cùng góp phần và còn thay đổi theo tuổi, nên tóc của con không phải bản sao của bố hay mẹ. Không ít đứa trẻ sinh ra tóc thẳng mượt, tới tuổi đi học lại xoăn nhẹ, hoặc ngược lại.
Bài này giải thích độ xoăn của sợi tóc đến từ đâu, những điều đã biết về di truyền độ dày và màu tóc ở người Đông Á, chuyện tóc bạc sớm trong gia đình, vì sao tóc trẻ nhỏ thay đổi, và những quan niệm quen thuộc như cạo trọc cho tóc mọc dày đúng sai thế nào.
Sợi tóc xoăn hay thẳng là do hình dạng nang tóc
Mỗi sợi tóc mọc ra từ một nang tóc nằm trong da đầu. Hình dạng của nang tóc quyết định phần lớn độ xoăn: nang tóc thẳng và tròn cho sợi tóc có thiết diện gần tròn, mọc thẳng; nang tóc cong và dẹt cho sợi tóc có thiết diện bầu dục hoặc dẹt, xoắn lại khi mọc dài. Ngoài ra, cách các tế bào phân chia không đều hai bên sợi tóc và cách các liên kết bên trong sợi tóc sắp xếp cũng góp phần làm sợi tóc uốn lượn.
Hình dạng nang tóc và cấu trúc bên trong sợi tóc lại do nhiều gen điều khiển. Các nghiên cứu ở nhiều quần thể đã tìm ra một số gen có biến thể liên quan rõ tới tóc xoăn hay thẳng, nhưng không có gen nào một mình quyết định tất cả. Vì vậy độ xoăn trải dài liên tục từ thẳng tắp, gợn sóng nhẹ, xoăn lọn cho tới xoăn tít, chứ không chia làm hai loại rạch ròi.
Sách phổ thông đôi khi nêu "tóc xoăn trội so với tóc thẳng" làm ví dụ cho quy luật Mendel. Cách nói đó giúp hình dung, nhưng thực tế nhiều gia đình có bố mẹ tóc thẳng sinh con tóc gợn sóng và ngược lại. Hiểu tóc là đặc điểm nhiều gen giúp cha mẹ bớt ngạc nhiên khi tóc con không giống ai trong nhà.
Độ dày và màu tóc: điều đã biết ở người Đông Á
Sợi tóc to, thẳng. Tóc của nhiều người Đông Á, trong đó có người Việt, thường có sợi to và thẳng hơn so với nhiều quần thể khác. Các nhà di truyền học đã tìm thấy một biến thể của một gen tham gia phát triển da và phần phụ của da, phổ biến ở Đông Á, có liên quan tới sợi tóc to hơn. Đây là ví dụ hiếm hoi một biến thể có tác động thấy rõ, nhưng nó vẫn chỉ là một phần của bức tranh.
Tóc dày hay thưa. Cảm giác tóc dày đến từ hai thứ: số lượng nang tóc trên da đầu và độ to của từng sợi. Cả hai đều có tính gia đình. Số nang tóc được định hình từ trước khi sinh và không tăng thêm sau đó, nên các cách chăm sóc chỉ giúp tóc khoẻ hơn chứ không tạo thêm nang mới.
Màu tóc. Tóc đen hay nâu do lượng melanin trong sợi tóc, giống như với da và mắt. Người Việt phần lớn tóc đen hoặc nâu sẫm. Một số trẻ có tóc hơi nâu hoặc ngả vàng ở đuôi, thường do nắng, nước bể bơi hay tóc mỏng chứ không phải do màu tóc bẩm sinh khác.
Tóc đổi màu khi lớn. Nhiều trẻ có tóc sáng màu hơn lúc nhỏ rồi sẫm dần khi lớn, vì lượng sắc tố trong tóc tăng theo tuổi. Hiện tượng này rõ hơn ở các quần thể tóc sáng màu, nhưng ở trẻ người Việt cũng có thể thấy tóc tơ hơi nâu trước khi chuyển hẳn sang đen.
Tóc của trẻ thay đổi qua các giai đoạn
Tóc của trẻ sơ sinh thường là lớp tóc tơ mọc từ trong bụng mẹ. Trong những tháng đầu, nhiều trẻ rụng bớt tóc, nhất là ở phần sau đầu nơi cọ vào gối khi nằm. Đây là hiện tượng thường gặp, tóc mới sẽ mọc lại và có thể khác hẳn tóc lúc mới sinh về độ dày, độ xoăn và màu sắc. Cha mẹ không cần lo lắng khi thấy tóc con thưa đi trong giai đoạn này nếu bé vẫn bú tốt, lớn đều.
Ở tuổi dậy thì, sự thay đổi hormone có thể làm tóc thay đổi thêm một lần nữa: có người tóc xoăn hơn, có người dầu hơn, có người sợi to hơn. Đó là lý do một đứa trẻ tóc thẳng mượt có thể trở thành thiếu niên tóc gợn sóng, khiến cả nhà bất ngờ. Bản chất là các gen liên quan tới tóc phản ứng với môi trường hormone mới chứ không phải đứa trẻ "đổi gen".
Về sau, khi trưởng thành và có tuổi, tóc có thể mỏng dần, bạc dần. Mức độ và thời điểm của những thay đổi này cũng mang tính gia đình khá rõ. Phần rụng tóc kiểu hói ở nam giới có bài riêng trong cùng chuyên mục, vì cơ chế của nó liên quan tới hormone và có cách thừa hưởng riêng.
Tóc bạc sớm có di truyền không
Tóc bạc là khi nang tóc giảm dần hoặc ngừng đưa sắc tố vào sợi tóc mới. Ai cũng sẽ bạc tóc khi có tuổi, nhưng thời điểm bắt đầu khác nhau nhiều giữa các gia đình. Bảng dưới tóm tắt những yếu tố thường được nhắc tới, chia theo mức độ chắc chắn.
| Yếu tố | Mức độ hiểu biết hiện nay | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gia đình có người bạc tóc sớm | Có liên quan rõ | Thời điểm bạc tóc mang tính gia đình; đã có nghiên cứu tìm thấy gen liên quan tới tóc bạc |
| Tuổi tác | Chắc chắn | Ai cũng bạc tóc dần theo tuổi, khác nhau ở thời điểm và tốc độ |
| Một số bệnh tuyến giáp, thiếu một số vi chất | Có liên quan trong một số trường hợp | Cần bác sĩ khám và xét nghiệm, không tự uống bổ sung |
| Hút thuốc | Có nhiều quan sát cho thấy liên quan | Thêm một lý do để tránh thuốc lá |
| Căng thẳng | Đang được nghiên cứu | Có bằng chứng ban đầu, nhưng không phải cứ lo nghĩ là bạc tóc ngay |
| Nhổ một sợi tóc bạc mọc ra nhiều sợi | Không có cơ sở | Mỗi nang tóc chỉ mọc một sợi; nhổ nhiều có thể làm tổn thương nang |
Nếu một đứa trẻ hay thiếu niên bạc nhiều tóc rất sớm, hoặc tóc bạc từng mảng kèm mảng da mất màu, nên đi khám da liễu hoặc nhi khoa để bác sĩ tìm nguyên nhân. Trường hợp trong nhà nhiều thế hệ đều bạc sớm và không có dấu hiệu gì khác, thường đó là đặc điểm gia đình.
Nhìn tóc ông bà hai bên để đoán tóc con: được gì, không được gì
Được một gợi ý chung. Nếu cả hai bên nội ngoại qua nhiều thế hệ đều tóc thẳng, sợi to, đen tuyền, khả năng cao con cũng có kiểu tóc tương tự. Nếu một bên có nhiều người tóc xoăn, khả năng con có tóc gợn sóng hoặc xoăn tăng lên. Đây là cách nhìn hợp lý vì tóc là đặc điểm có tính gia đình rõ.
Không được một lời khẳng định. Vì nhiều gen cùng tham gia và mỗi đứa con nhận tổ hợp ngẫu nhiên, ngay cả gia đình "toàn tóc thẳng" vẫn có thể có một đứa tóc gợn sóng, và anh chị em ruột có thể có kiểu tóc rất khác nhau. Không có công thức nào tính được xác suất chính xác cho tóc như với nhóm máu.
Đừng quên yếu tố tuổi. Tóc của bố mẹ, ông bà mà bạn nhìn thấy hôm nay đã qua nhiều năm thay đổi do hormone, tuổi tác, uốn duỗi, nhuộm. Hỏi ông bà về tóc của họ thời còn nhỏ, hoặc xem ảnh cũ của gia đình, thường cho gợi ý sát hơn.
Đừng gắn tóc với giá trị. Tóc xoăn hay thẳng, dày hay mỏng chỉ là đặc điểm ngoại hình. Những câu đùa chê tóc con "giống bên kia" dễ khiến trẻ ngại ngùng và tạo căng thẳng giữa hai bên gia đình mà không có ý nghĩa gì.
Chăm tóc theo đúng loại tóc con thừa hưởng
Biết tóc con thuộc kiểu nào giúp chăm tóc nhẹ nhàng hơn. Tóc xoăn thường khô hơn tóc thẳng, vì dầu tự nhiên từ da đầu khó lan theo sợi tóc uốn lượn, nên dễ rối và xơ. Với trẻ tóc xoăn, gỡ rối khi tóc còn hơi ẩm bằng lược răng thưa, gỡ từ đuôi lên chân, và không chải quá nhiều khi tóc khô sẽ đỡ đau cho bé và ít gãy tóc.
Tóc thẳng sợi to, dày thường ít rối nhưng có thể bết nhanh hơn ở tuổi dậy thì khi tuyến dầu hoạt động mạnh. Với trẻ nhỏ, gội đầu vài lần mỗi tuần bằng sản phẩm dịu nhẹ dành cho trẻ là đủ; trẻ lớn hay vận động, ra nhiều mồ hôi có thể cần gội thường xuyên hơn. Không cần dùng dầu xả hay sản phẩm tạo kiểu cho trẻ nhỏ nếu tóc không có vấn đề.
Hạn chế buộc tóc quá chặt, tết sát da đầu kéo dài nhiều ngày, vì lực kéo liên tục có thể làm yếu chân tóc ở vùng trán và thái dương. Nhuộm, uốn, duỗi bằng hoá chất không phù hợp với trẻ em. Nếu bạn để ý thấy tóc con thay đổi bất thường, hãy ghi lại thời điểm và hỏi bác sĩ ở lần khám tới.
Những quan niệm quen thuộc về tóc trẻ em
Chuyện tóc của con là đề tài bàn tán quen thuộc của ông bà, hàng xóm. Dưới đây là một số quan niệm thường gặp và điều khoa học hiện nay biết về chúng.
- Cạo trọc cho tóc mọc dày: không có cơ sở. Cạo chỉ cắt sợi tóc sát da, không chạm tới nang tóc, nên không làm tăng số nang hay độ to của sợi. Tóc mới mọc trông cứng và dày hơn vì đầu sợi bị cắt bằng, chưa mỏng dần như đầu tóc tự nhiên.
- Ăn nhiều vừng đen, đỗ đen để tóc đen dày: bữa ăn đủ chất giúp tóc khoẻ, nhưng không món ăn nào làm thay đổi màu hay độ dày tóc mà gen quy định.
- Tóc xoăn là do mẹ ăn gì khi mang thai: không có cơ sở; độ xoăn do hình dạng nang tóc, vốn do gen quyết định.
- Xoáy tóc trên đỉnh đầu nói lên tính cách: chỉ là quan niệm dân gian, không có bằng chứng khoa học.
- Tóc thưa lúc nhỏ thì lớn lên chắc thưa: không hẳn, tóc trẻ thay đổi nhiều qua các giai đoạn.
- Gội đầu thường xuyên làm rụng tóc: tóc rụng khi gội là những sợi đã tới chu kỳ rụng, gội nhẹ nhàng với sản phẩm phù hợp không làm tăng rụng.
Nếu trẻ rụng tóc từng mảng tròn, rụng nhiều bất thường, da đầu đỏ, bong vảy hay ngứa nhiều, nên đưa đi khám da liễu thay vì thử các mẹo truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ tóc thẳng sao con lại tóc xoăn?
Độ xoăn của tóc do nhiều gen cùng quyết định, bố mẹ có thể mang những biến thể liên quan tới tóc xoăn mà không biểu hiện. Con nhận tổ hợp ngẫu nhiên nên tóc có thể gợn sóng hay xoăn dù bố mẹ tóc thẳng.
Cạo trọc cho bé có làm tóc dày hơn không?
Không. Cạo chỉ cắt sợi tóc ở bề mặt da, không ảnh hưởng tới nang tóc nằm bên dưới. Tóc mọc lại trông dày và cứng hơn chỉ vì đầu sợi bị cắt bằng, còn số lượng và độ to của sợi tóc không thay đổi.
Tóc trẻ sơ sinh rụng nhiều có sao không?
Rụng bớt tóc trong những tháng đầu, nhất là ở sau đầu, là hiện tượng thường gặp và tóc mới sẽ mọc lại. Nếu trẻ rụng tóc kèm chậm lớn, bú kém, da đầu tổn thương hay rụng thành mảng, nên đưa bé đi khám.
Tóc bạc sớm có di truyền không?
Thời điểm bạc tóc mang tính gia đình khá rõ, nhiều gia đình có nhiều thế hệ bạc tóc sớm. Ngoài di truyền, một số bệnh và thói quen như hút thuốc cũng liên quan, nên trẻ hay thiếu niên bạc tóc nhiều bất thường nên được bác sĩ khám.
Tóc con hơi vàng có phải thiếu chất không?
Không nhất thiết. Tóc ngả vàng ở đuôi thường do nắng, nước bể bơi hoặc tóc mỏng. Thiếu dinh dưỡng có thể làm tóc khô, xơ, đổi màu, nhưng thường đi kèm dấu hiệu khác như chậm lớn, mệt mỏi; khi nghi ngờ nên cho trẻ đi khám.
Tóc của con giống bố hay giống mẹ nhiều hơn?
Không có quy luật con giống bên nào nhiều hơn về tóc. Các gen liên quan tới tóc nằm trên nhiều nhiễm sắc thể con nhận từ cả hai bên, nên mỗi đứa con có thể nghiêng về một phía khác nhau, thậm chí giống ông bà hơn cả bố mẹ.