ThuaHuong.comThừa Hưởng
Gen và môi trường: phần nào do nuôi dạy

Con nuôi giống cha mẹ nuôi ở điểm nào: những gì không cần đến gen để trao lại

Con nuôi không mang gen của cha mẹ nuôi nhưng vẫn giống ở giọng nói, thói quen, giá trị sống. Nghiên cứu về con nuôi nói gì và gia đình nên lưu ý điều gì về sức khoẻ.

Vietnamese father teaching his adopted daughter to ride a bicycle on a quiet riverside path in Vinh Long, both seen from behind, golden late afternoon

Con nuôi không mang gen của cha mẹ nuôi, nhưng thường giống cha mẹ nuôi ở rất nhiều điểm: giọng nói, cách dùng từ, khẩu vị, nếp sinh hoạt, cách cư xử, giá trị sống, thậm chí cả dáng đi và cách cười khi đã sống cùng nhau lâu. Những điểm con nuôi ít giống cha mẹ nuôi hơn là các đặc điểm do gen quyết định nhiều như chiều cao, màu da, nhóm máu, dáng khuôn mặt.

Gia đình nhận nuôi chính là nơi cho thấy rõ ràng nhất ranh giới giữa thừa hưởng qua gen và thừa hưởng qua cuộc sống chung. Bài này nhìn vào điều các nghiên cứu về con nuôi cho thấy, những gì cha mẹ nuôi trao lại cho con, và những điều cần lưu ý về sức khoẻ khi không biết tiền sử bệnh của gia đình ruột thịt.

Vì sao các nhà khoa học quan tâm đến con nuôi

Trong một gia đình bình thường, con vừa nhận gen từ bố mẹ vừa lớn lên trong môi trường do bố mẹ tạo ra. Khi con giống bố ở một đặc điểm nào đó, rất khó biết đó là do gen hay do sống cùng. Gia đình nhận nuôi tách được hai phần này: con nuôi nhận gen từ cha mẹ ruột nhưng nhận môi trường từ cha mẹ nuôi.

Vì thế, từ nhiều thập niên trước, các nhà nghiên cứu ở nhiều nước đã so sánh con nuôi với cả cha mẹ ruột lẫn cha mẹ nuôi. Nếu con nuôi giống cha mẹ ruột hơn ở một đặc điểm, gen có lẽ đóng góp nhiều cho đặc điểm đó; nếu giống cha mẹ nuôi hơn, môi trường gia đình có vai trò lớn. Kết hợp với nghiên cứu sinh đôi, cách tiếp cận này cung cấp phần lớn những gì khoa học biết về gen và môi trường ở người.

Cũng cần nói rõ giới hạn: trẻ được nhận nuôi thường đã trải qua những tháng đầu đời hoặc những năm đầu ở hoàn cảnh khác, các gia đình nhận nuôi thường có điều kiện ổn định hơn mức trung bình, và mỗi trường hợp nhận nuôi có câu chuyện riêng. Kết quả nghiên cứu là xu hướng trên nhóm lớn, không phải dự đoán cho một đứa trẻ cụ thể.

Con nuôi thường giống ai ở những đặc điểm nào

Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung ở mức định tính. Từng đứa trẻ và từng gia đình có thể khác đi.

Đặc điểmThường giống bên nào hơnGiải thích ngắn
Chiều cao, màu da, màu mắt, nhóm máuCha mẹ ruộtDo gen quyết định phần lớn
Giọng nói, tiếng địa phương, cách dùng từCha mẹ nuôiNgôn ngữ học hoàn toàn từ môi trường
Khẩu vị, món ăn ưa thíchCha mẹ nuôiKhẩu vị hình thành qua bữa ăn quen thuộc
Nếp sinh hoạt, giờ giấc, thói quen gọn gàngCha mẹ nuôiHọc qua sống chung hằng ngày
Giá trị, quan niệm, cách cư xử, phép lịch sựCha mẹ nuôiTruyền qua giáo dục và làm gương
Tính khí bẩm sinh như hướng nội, hướng ngoạiCó phần giống cha mẹ ruộtTính khí có phần di truyền, môi trường uốn nắn cách biểu hiện
Nguy cơ một số bệnh có yếu tố genTheo cha mẹ ruộtGen đi theo huyết thống, lối sống của gia đình nuôi ảnh hưởng mức biểu hiện

Điểm thú vị là cân nặng: nhiều nghiên cứu cho thấy chỉ số khối cơ thể của con nuôi khi trưởng thành gần với cha mẹ ruột hơn là cha mẹ nuôi, dù sống trong bữa ăn của cha mẹ nuôi. Điều này không có nghĩa bữa ăn không quan trọng, chỉ cho thấy gen ảnh hưởng đến cách mỗi cơ thể phản ứng với cùng một bữa ăn.

Những gì cha mẹ nuôi trao lại cho con

Ngôn ngữ đầu tiên. Tiếng mẹ đẻ của một đứa trẻ là tiếng của người nuôi dạy nó, không phải tiếng của người sinh ra nó. Giọng Huế, giọng Nghệ, cách gọi "ba" hay "bố", "u" hay "mẹ" đều được học trong nhà.

Cảm giác an toàn. Các nhà tâm lý học nói nhiều về sự gắn bó giữa trẻ và người chăm sóc chính. Gắn bó an toàn hình thành từ việc được đáp ứng, được ôm ấp, được ở cạnh một người lớn ổn định, chứ không cần cùng huyết thống.

Nếp nhà. Cách cả nhà ăn cơm, chào hỏi, giữ lời hứa, xử lý khi có mâu thuẫn, cách dọn dẹp nhà cửa. Những thứ này trở thành phản xạ của con và theo con vào gia đình riêng sau này.

Thái độ với việc học và lao động. Một gia đình coi trọng đọc sách, quý trọng công việc tay chân, khuyến khích hỏi han sẽ truyền lại những thái độ đó cho con, dù là con ruột hay con nuôi.

Họ hàng và những câu chuyện. Con nuôi thừa hưởng một dòng họ, những ngày giỗ, những người cô, người chú, những câu chuyện về ông bà. Đó là di sản phi vật chất không cần gen để chuyển giao.

Tiền sử bệnh gia đình: khoảng trống cần lưu ý

Khi đi khám, bác sĩ hay hỏi "trong gia đình có ai bị tiểu đường, huyết áp, ung thư, bệnh tim không". Với con nuôi, câu trả lời về gia đình ruột thịt thường là không biết. Điều đó không có nghĩa là có nguy cơ cao hơn, chỉ có nghĩa là bác sĩ thiếu một mảnh thông tin để đánh giá.

Nếu khi nhận nuôi có được thông tin sức khoẻ của cha mẹ ruột, dù ít ỏi, hãy lưu giữ cẩn thận cùng giấy tờ của con. Hồ sơ sức khoẻ lúc sinh, kết quả sàng lọc sơ sinh, sổ tiêm chủng là những giấy tờ quý. Khi con lớn, con có quyền được biết những thông tin này để tự chăm sóc sức khoẻ.

Khi đi khám cho con, cứ nói thẳng với bác sĩ rằng con là con nuôi và không rõ tiền sử gia đình ruột thịt. Bác sĩ sẽ dựa vào khám lâm sàng và các xét nghiệm phù hợp với lứa tuổi thay vì dựa vào tiền sử. Với một số tình huống cụ thể, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn di truyền. Gia đình không nên tự đi làm các xét nghiệm gen thương mại để "đoán bệnh" cho con khi chưa có tư vấn chuyên môn, vì kết quả dễ bị hiểu sai.

Trẻ được nhận nuôi khi đã lớn: những năm đầu có ý nghĩa gì

Không phải trẻ nào cũng được nhận nuôi từ lúc sơ sinh. Có em về với gia đình mới khi đã vài tuổi, sau một thời gian ở cơ sở bảo trợ hoặc ở với họ hàng. Những năm đầu đời là giai đoạn cơ thể và não bộ phát triển rất nhanh, nên điều kiện sống trong giai đoạn đó, đủ ăn hay thiếu ăn, được chăm sóc gắn bó hay không, có thể để lại dấu vết trên chiều cao, cân nặng, sức khoẻ và cách trẻ phản ứng với người lạ.

Tin tốt là trẻ có khả năng phục hồi đáng kể. Trẻ thiếu ăn trước khi được nhận nuôi thường lớn bù khá nhanh khi được nuôi dưỡng đầy đủ; nhiều em bắt kịp đường tăng trưởng sau một vài năm. Về mặt tình cảm, trẻ có thể hình thành gắn bó an toàn với cha mẹ nuôi dù đến muộn, chỉ là cần thời gian, sự kiên nhẫn và tính nhất quán của người lớn.

Ở giai đoạn đầu về nhà mới, có trẻ bám riết lấy người lớn, có trẻ lại dè dặt, thờ ơ, hoặc ăn uống, ngủ nghỉ thất thường. Đó thường là cách trẻ thích nghi với một thay đổi lớn, không phải dấu hiệu "khó nuôi" hay "không hợp". Cha mẹ nuôi nên đưa con đi khám tổng quát sớm, theo dõi tăng trưởng và tiêm chủng, và tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em nếu khó khăn kéo dài.

Nói chuyện với con về việc con được nhận nuôi

Phần lớn các chuyên gia tâm lý trẻ em khuyên cha mẹ nuôi nên để con biết sự thật từ sớm, theo cách phù hợp với lứa tuổi, thay vì giữ kín rồi để con phát hiện khi đã lớn. Một vài nguyên tắc chung:

  • Bắt đầu từ khi con còn nhỏ bằng những câu chuyện đơn giản về việc con đến với gia đình như thế nào, để sự thật trở thành một phần tự nhiên trong lý lịch của con.
  • Trả lời câu hỏi của con một cách trung thực, ở mức con hiểu được. Không cần kể hết mọi chi tiết khó khăn khi con còn quá nhỏ.
  • Không nói xấu cha mẹ ruột của con. Con mang một phần của họ, và lời chê bai họ có thể khiến con thấy mình kém giá trị.
  • Nhấn mạnh rằng con được yêu thương và là thành viên trọn vẹn của gia đình, không phải "con người ta".
  • Để ý những câu hỏi về nguồn gốc ở tuổi dậy thì, khi trẻ đang tìm hiểu bản thân. Đó là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu con không yêu cha mẹ nuôi.
  • Khi cần, tìm đến chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm với gia đình nhận nuôi.

Những câu như "nó chẳng giống bố mẹ nuôi tí nào" từ họ hàng có thể làm trẻ tổn thương. Cha mẹ nuôi có thể nhẹ nhàng đáp lại bằng những điểm con giống mình: cách nói chuyện, món ăn yêu thích, cái tật hay quên chìa khoá.

Giống nhau không chỉ ở khuôn mặt

Khi nghĩ về "con giống ai", người ta thường nghĩ đến khuôn mặt, đôi mắt, cái mũi. Nhưng những người đã sống lâu trong gia đình nhận nuôi thường kể rằng người ngoài vẫn bảo con giống bố mẹ, vì con cười giống, nói giống, đi đứng giống, phản ứng trước tình huống giống. Những điểm giống ấy hình thành qua hàng nghìn giờ sống chung.

Điều này cũng đúng với mọi gia đình. Con ruột giống bố mẹ không chỉ vì gen mà còn vì đã sống cùng. Gia đình nhận nuôi chỉ cho thấy rõ hơn rằng phần sống cùng có sức nặng lớn đến mức nào.

Ngay cả ở những đặc điểm được coi là do gen nhiều, môi trường của gia đình nuôi vẫn có phần. Một đứa trẻ có gen cao sẽ cao hơn khi được ăn đủ; một đứa trẻ có tính khí nhút nhát sẽ tự tin hơn khi được khuyến khích. Gen của cha mẹ ruột đặt ra khoảng, còn gia đình nuôi giúp con đi tới đâu trong khoảng đó.

Vì vậy, nếu bạn là cha mẹ nuôi, đừng lo con "không thừa hưởng gì" từ mình. Con đang thừa hưởng từ bạn mỗi ngày: ngôn ngữ, nếp nhà, những giá trị, cách yêu thương. Đó là những thứ theo con suốt đời.

Câu hỏi thường gặp

Con nuôi có thể giống cha mẹ nuôi về ngoại hình không?

Các đặc điểm như chiều cao, màu da, màu mắt chủ yếu do gen nên con nuôi thường giống cha mẹ ruột hơn. Tuy vậy, cách cười, dáng đi, biểu cảm khuôn mặt học được qua sống chung, nên người ngoài vẫn có thể thấy con giống cha mẹ nuôi.

Tính cách của con nuôi giống cha mẹ ruột hay cha mẹ nuôi?

Tính khí bẩm sinh có phần di truyền, nên có thể có nét giống cha mẹ ruột. Nhưng cách con thể hiện tính khí đó, cách cư xử, giá trị sống chịu ảnh hưởng lớn từ gia đình nuôi dạy và những trải nghiệm riêng của con.

Không biết tiền sử bệnh của gia đình ruột thịt thì có sao không?

Không có nghĩa con có nguy cơ cao hơn, chỉ là bác sĩ thiếu một mảnh thông tin. Hãy báo với bác sĩ rằng con là con nuôi, lưu giữ mọi giấy tờ sức khoẻ có được, và theo lịch khám, tiêm chủng như mọi trẻ khác.

Có nên cho con nuôi làm xét nghiệm gen để biết nguy cơ bệnh không?

Không nên tự làm xét nghiệm gen thương mại khi chưa có tư vấn. Kết quả dễ bị hiểu sai và gây lo lắng không cần thiết. Nếu có lý do y khoa cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định và giới thiệu tư vấn di truyền phù hợp.

Nên cho con biết con được nhận nuôi lúc nào?

Phần lớn chuyên gia tâm lý khuyên nên để con biết từ sớm bằng những câu chuyện phù hợp với lứa tuổi, thay vì giữ kín đến khi con lớn. Điều quan trọng là con luôn cảm thấy được yêu thương và là thành viên trọn vẹn của gia đình.

Con nuôi tò mò về cha mẹ ruột có phải là không yêu cha mẹ nuôi?

Không. Tìm hiểu nguồn gốc là nhu cầu tự nhiên, nhất là ở tuổi dậy thì khi trẻ đang hình thành bản sắc. Cha mẹ nuôi lắng nghe, trả lời trung thực và đồng hành sẽ giúp con thấy an toàn hơn chứ không làm con xa mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138