Thuận tay trái có yếu tố gia đình: con của bố mẹ thuận tay trái có khả năng thuận tay trái cao hơn con của bố mẹ thuận tay phải. Nhưng phần lớn con của bố mẹ thuận tay trái vẫn thuận tay phải, và ngược lại phần lớn người thuận tay trái có bố mẹ đều thuận tay phải. Gen chỉ góp một phần nhỏ; phần còn lại liên quan đến quá trình phát triển rất sớm của não trong bào thai và những yếu tố mà khoa học còn chưa giải thích hết.
Bài này giải thích chuyện di truyền của tay thuận, vì sao hai đứa sinh đôi cùng trứng có thể một đứa trái một đứa phải, khi nào biết chắc con thuận tay nào, và vì sao không nên ép trẻ đổi tay.
Thuận tay trái phổ biến đến đâu và đến từ đâu
Ở hầu hết các nền văn hoá và qua nhiều thời kỳ lịch sử, người thuận tay trái chỉ chiếm một phần nhỏ dân số, thường được ước khoảng một phần mười. Tỷ lệ ghi nhận ở từng nước có thể thấp hơn ở những nơi trẻ từng bị ép đổi tay — nhiều người thuận tay trái bẩm sinh đã quen viết tay phải từ nhỏ. Tỷ lệ ở nam thường nhỉnh hơn nữ một chút.
Tay thuận gắn với sự phân công giữa hai bán cầu não: bán cầu trái điều khiển tay phải và ngược lại. Ở phần lớn người, các vùng xử lý ngôn ngữ nằm chủ yếu ở bán cầu trái, kể cả ở đa số người thuận tay trái — điều này cho thấy tay thuận không phải là chuyện “não trái hay não phải mạnh hơn” đơn giản như các bài viết phổ thông hay nói.
Siêu âm thai cho thấy nhiều thai nhi đã có xu hướng mút ngón tay một bên hoặc cử động tay một bên nhiều hơn từ rất sớm. Như vậy, xu hướng dùng tay hình thành từ trong bụng mẹ, trước khi có bất cứ ảnh hưởng nào của việc dạy dỗ. Đó là lý do việc ép đổi tay sau này đi ngược với một đặc điểm đã có nền tảng sinh học.
Gen nói gì về tay thuận
Có yếu tố gia đình, nhưng không theo quy luật trội – lặn. Từng có giả thuyết rằng tay thuận do một gen quyết định, nhưng dữ liệu gia đình không khớp với mô hình đơn gen. Con của hai người thuận tay trái vẫn thường thuận tay phải — điều không thể xảy ra nếu thuận tay trái là một tính trạng lặn đơn giản.
Phần di truyền nhỏ. Các nghiên cứu sinh đôi cho thấy chỉ một phần nhỏ khác biệt về tay thuận giữa người với người là do gen. Phần lớn còn lại thuộc về những yếu tố không chia sẻ — những khác biệt ngẫu nhiên trong quá trình phát triển của từng người.
Nhiều gen, mỗi gen ảnh hưởng một chút. Các nghiên cứu quét hệ gen trên hàng trăm nghìn người gần đây chỉ tìm thấy một số vị trí liên quan, mỗi vị trí có ảnh hưởng rất nhỏ, một số liên quan đến sự phát triển cấu trúc của não. Không có “gen thuận tay trái”.
Ngẫu nhiên trong phát triển. Một phần khác biệt có thể đến từ những biến động ngẫu nhiên khi các tế bào thần kinh hình thành và kết nối trong bào thai. Đây là phần khó đo nhất, nhưng giúp giải thích những trường hợp không theo khuôn mẫu gia đình.
Vì sao sinh đôi cùng trứng có thể khác tay
Sinh đôi cùng trứng có bộ gen gần như giống hệt nhau. Nếu tay thuận do gen quyết định hoàn toàn, hai em lúc nào cũng phải cùng tay. Thực tế không ít cặp sinh đôi cùng trứng có một em thuận tay trái và một em thuận tay phải. Tỷ lệ cặp khác tay ở sinh đôi cùng trứng chỉ thấp hơn một chút so với sinh đôi khác trứng — đây chính là bằng chứng cho thấy gen chỉ góp phần nhỏ.
Dân gian có khi giải thích hiện tượng này là “hiệu ứng gương” — hai đứa như ảnh phản chiếu của nhau. Ý tưởng này nghe hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh rõ ràng; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chỉ riêng yếu tố ngẫu nhiên trong phát triển đã đủ để giải thích tỷ lệ khác tay quan sát được.
Câu chuyện sinh đôi cũng nhắc cha mẹ một điều: hai đứa trẻ có cùng bộ gen vẫn có thể khác nhau ở nhiều điểm. Gen là một phần câu chuyện, không phải toàn bộ.
Thuận tay, thuận chân, thuận mắt: không phải lúc nào cũng cùng một bên
Ngoài tay thuận, mỗi người còn có chân thuận — chân dùng để đá bóng, bước lên bậc đầu tiên — và mắt thuận, mắt mà não ưu tiên khi nhắm một vật qua lỗ nhỏ. Ở nhiều người ba bên này trùng nhau, nhưng cũng rất nhiều người “lệch”: viết tay phải mà đá chân trái, hoặc thuận tay phải mà thuận mắt trái. Tình trạng này hoàn toàn bình thường, không phải dấu hiệu rối loạn gì.
Cha mẹ có thể thử với con như một trò chơi: lăn quả bóng tới và xem con đá bằng chân nào; khoét một lỗ tròn nhỏ trên tờ giấy, cho con cầm hai tay đưa ra trước và nhìn một đồ vật ở xa qua lỗ, rồi từ từ đưa giấy lại gần mặt — tờ giấy sẽ tự nhiên về phía mắt thuận. Biết mắt thuận có ích khi con chơi những môn cần ngắm như bắn cung, bóng bàn, hay khi chụp ảnh.
Những khác biệt này cho thấy “thuận bên nào” không phải một công tắc duy nhất trong não. Mỗi chức năng có mức độ chuyên hoá riêng, và gen cũng như quá trình phát triển ảnh hưởng tới từng chức năng theo cách riêng. Vì thế đoán tay thuận của con qua tay thuận của bố mẹ đã khó, đoán chân thuận hay mắt thuận lại càng khó hơn.
Bố mẹ thuận tay nào thì con có xu hướng gì
Dữ liệu từ các nghiên cứu gia đình cho thấy một xu hướng nhất quán, dù tỷ lệ cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu. Bảng dưới chỉ mô tả xu hướng, không phải để dự đoán cho một đứa trẻ.
| Bố mẹ | Xu hướng ở con | Điều cần nhớ |
|---|---|---|
| Cả hai thuận tay phải | Đa số con thuận tay phải; vẫn có một phần nhỏ thuận tay trái | Phần lớn người thuận tay trái thuộc nhóm này vì đây là nhóm đông nhất |
| Một người thuận tay trái | Khả năng con thuận tay trái cao hơn nhóm trên | Một số nghiên cứu thấy mẹ thuận tay trái liên quan rõ hơn bố, nhưng chưa thống nhất |
| Cả hai thuận tay trái | Khả năng cao nhất trong ba nhóm | Dù vậy, đa số con vẫn thuận tay phải |
Điều đáng chú ý là ngay cả ở nhóm có cả bố lẫn mẹ thuận tay trái, thuận tay phải vẫn là chuyện thường gặp hơn ở con. Cha mẹ không nên “chờ” con thuận tay trái, cũng không nên lo khi con thuận tay trái dù bố mẹ không ai như vậy.
Khi nào biết con thuận tay nào và nên làm gì
Xu hướng dùng tay ở trẻ rõ dần theo tuổi. Cha mẹ có thể quan sát và hỗ trợ theo các bước:
- Trước khoảng hai tuổi, trẻ đổi tay liên tục là bình thường. Không cần kết luận gì. Nếu trẻ dưới một tuổi chỉ dùng một tay và gần như không dùng tay kia, nên kể với bác sĩ nhi, vì có thể liên quan đến vấn đề vận động một bên.
- Từ khoảng hai đến bốn tuổi, quan sát con dùng tay nào khi cầm thìa, ném bóng, tô màu, với đồ chơi đặt ở giữa. Đặt đồ ở chính giữa trước mặt con để không “gợi ý” bên nào.
- Trong những năm mẫu giáo, xu hướng thường đã rõ. Khi đó hãy tôn trọng tay con chọn và báo cho cô giáo biết.
- Khi con bắt đầu tập viết, hướng dẫn cách đặt vở hơi nghiêng sang phải, cầm bút cách ngòi xa hơn một chút để nhìn thấy chữ, ngồi phía bên trái bàn đôi để không va khuỷu tay với bạn.
- Chuẩn bị dụng cụ phù hợp nếu cần: kéo cho người thuận tay trái, bút mực nhanh khô để không lem khi tay trượt qua dòng chữ.
- Nếu con thuận cả hai tay hoặc dùng tay khác nhau cho những việc khác nhau, đó cũng là bình thường. Cứ để con dùng tay con thấy thoải mái cho từng việc.
Ép trẻ thuận tay trái chuyển sang tay phải từng là việc phổ biến ở nhiều nước, kể cả Việt Nam. Nhiều người lớn lên trong giai đoạn đó kể lại cảm giác vụng về, bị phạt, chữ xấu. Ngày nay các chuyên gia giáo dục và nhi khoa không khuyến khích đổi tay.
Những quan niệm về người thuận tay trái: đúng sai ra sao
“Người thuận tay trái thông minh hơn, sáng tạo hơn.” Đây là quan niệm phổ biến nhưng bằng chứng yếu và không nhất quán. Các tổng hợp nghiên cứu lớn không thấy khác biệt đáng kể về trí thông minh giữa người thuận tay trái và tay phải. Danh sách “thiên tài thuận tay trái” lan truyền trên mạng thường chọn lọc và có không ít trường hợp không được xác minh.
“Thuận tay trái là xui, là hư.” Ở nhiều nền văn hoá, bên trái từng gắn với điều không may, và ở Việt Nam cũng có thời trẻ dùng tay trái ăn cơm bị coi là thiếu lễ phép. Đây là quan niệm văn hoá, không có cơ sở khoa học.
“Đổi tay sẽ làm con nói lắp.” Ngày xưa có nhiều câu chuyện kể về việc trẻ bị ép đổi tay rồi nói lắp. Mối liên hệ này chưa được chứng minh rõ ràng, nhưng việc ép đổi tay gây căng thẳng và không mang lại lợi ích gì — đủ lý do để không làm.
“Thuận tay trái có lợi thế trong thể thao.” Ở một số môn đối kháng như quần vợt, bóng bàn, đấu kiếm, người thuận tay trái có lợi thế nhất định vì đối thủ ít quen đánh với họ. Lợi thế này đến từ sự hiếm, không phải từ khả năng bẩm sinh hơn người.
Câu hỏi thường gặp
Bố thuận tay trái thì con trai có thuận tay trái không?
Khả năng cao hơn so với khi cả bố mẹ thuận tay phải, nhưng phần lớn con vẫn thuận tay phải. Tay thuận không di truyền theo kiểu bố truyền cho con trai; gen chỉ góp phần nhỏ, phần còn lại liên quan đến quá trình phát triển não trong bào thai.
Mấy tuổi thì biết chắc con thuận tay nào?
Trẻ dưới hai tuổi đổi tay liên tục là bình thường. Xu hướng thường rõ dần trong khoảng hai đến bốn tuổi và khá ổn định trong những năm mẫu giáo. Không cần vội kết luận hay can thiệp, chỉ cần quan sát và để con dùng tay tự nhiên.
Có nên tập cho con viết bằng tay phải để giống bạn bè không?
Không nên. Tay thuận có nền tảng sinh học từ trong bào thai, ép đổi tay gây căng thẳng, làm trẻ viết chậm, xấu và tự ti mà không mang lại lợi ích gì. Thay vào đó, hướng dẫn con cách đặt vở, cầm bút phù hợp cho người thuận tay trái và báo cho giáo viên biết.
Thuận tay trái có phải dấu hiệu bệnh gì không?
Không. Thuận tay trái là một biến thể bình thường của con người. Chỉ nên đi khám khi trẻ rất nhỏ, dưới khoảng một tuổi, mà đã chỉ dùng hẳn một tay và gần như không dùng tay kia, vì đó có thể là dấu hiệu yếu vận động một bên cần bác sĩ đánh giá.
Thuận cả hai tay có phải tốt hơn không?
Người thuận đều cả hai tay thực sự rất hiếm; phần lớn người được gọi như vậy là dùng tay khác nhau cho những việc khác nhau. Không có bằng chứng thuận cả hai tay làm người ta giỏi hơn, và không nên cố luyện cho trẻ thuận hai tay với mục đích tăng trí thông minh.
Mẹ thuận tay trái có ảnh hưởng nhiều hơn bố không?
Một số nghiên cứu gia đình ghi nhận con của mẹ thuận tay trái có khả năng thuận tay trái cao hơn con của bố thuận tay trái, nhưng kết quả chưa thống nhất và nguyên nhân chưa rõ. Dù thế nào, đây chỉ là xu hướng trên cả nhóm, không đoán được cho từng đứa trẻ.