Béo phì ở trẻ có phần do gen: một số trẻ mang những biến thể gen làm cảm giác đói mạnh hơn, no chậm hơn hoặc cơ thể tích mỡ dễ hơn, nên dễ tăng cân hơn bạn bè khi sống cùng một môi trường. Nhưng gen của loài người không đổi trong vài chục năm, trong khi số trẻ thừa cân, béo phì tăng nhanh ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam. Điều thay đổi là môi trường: đồ ăn nhiều năng lượng luôn sẵn, nước ngọt, màn hình, ít chỗ chơi ngoài trời.
Vì vậy, câu trả lời công bằng là gen chất đạn, môi trường bóp cò. Bài này giải thích phần gen ở mức phổ thông, phần môi trường gia đình, và những việc cha mẹ nên làm, cũng như những việc không nên làm, khi con đang thừa cân.
Gen ảnh hưởng đến cân nặng theo cách nào
Cân nặng không do một "gen béo" quyết định. Giống như chiều cao, nó chịu ảnh hưởng của rất nhiều biến thể gen, mỗi biến thể đóng góp một phần nhỏ. Nhiều biến thể trong số đó tác động lên não, nơi điều khiển cảm giác đói, no và sự thèm ăn, chứ không phải lên việc đốt năng lượng như nhiều người nghĩ. Một đứa trẻ mang nhiều biến thể kiểu này có thể thấy đói nhanh hơn, ăn chậm no hơn, bị đồ ăn hấp dẫn kéo mạnh hơn.
Ngoài ra có những trường hợp hiếm do một gen duy nhất gây ra, thường biểu hiện béo phì rất sớm và rất nặng từ những năm đầu đời, kèm cảm giác đói gần như không dứt. Một số hội chứng di truyền cũng kèm béo phì cùng các dấu hiệu khác như chậm phát triển. Những trường hợp này cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và theo dõi.
Với phần lớn trẻ thừa cân, gen chỉ làm các em nhạy hơn với môi trường. Trong một môi trường ít đồ ăn vặt và nhiều vận động, các em có thể vẫn giữ cân nặng hợp lý. Trong môi trường ngược lại, các em tăng cân nhanh hơn bạn bè cùng lớp.
Phần gen và phần môi trường trong cân nặng của trẻ
Bảng dưới phân biệt ở mức định tính để cha mẹ thấy chỗ nào có thể thay đổi.
| Yếu tố | Thuộc phần | Gia đình có thể làm gì |
|---|---|---|
| Cảm giác đói, no, thèm ăn mạnh hay yếu | Có phần do gen | Bữa ăn đều giờ, đủ chất xơ và chất đạm giúp no lâu hơn |
| Đồ ăn có sẵn trong nhà | Môi trường | Không trữ nhiều bánh kẹo, nước ngọt; để trái cây, rau dễ lấy |
| Khẩu phần và tốc độ ăn | Môi trường | Bát đĩa vừa cỡ, ăn chậm, không ép ăn hết |
| Thời gian ngồi trước màn hình | Môi trường | Thoả thuận giờ màn hình, không ăn trước màn hình |
| Vận động hằng ngày | Môi trường | Đi bộ, đạp xe, chơi ngoài trời cùng con |
| Giấc ngủ | Môi trường, một phần gen | Giữ giờ ngủ đều, ngủ đủ theo tuổi |
| Căng thẳng, ăn vì buồn | Cả hai | Không dùng đồ ăn để dỗ hay thưởng; lắng nghe cảm xúc của con |
Điều đáng chú ý là phần lớn các ô bên phải đều là việc của cả nhà, không phải của riêng đứa trẻ thừa cân. Thay đổi môi trường chung hiệu quả và nhân văn hơn bắt riêng một đứa trẻ ăn kiêng.
Môi trường quanh trẻ đã thay đổi thế nào
Để thấy sức nặng của môi trường, chỉ cần so tuổi thơ của bố mẹ và của con. Một đứa trẻ cách đây vài chục năm ở nhiều vùng của Việt Nam thường đi bộ hoặc đạp xe đến trường, chơi ngoài ngõ đến tối, ăn vặt bằng củ khoai, quả ổi, ít khi có nước ngọt trừ dịp Tết. Một đứa trẻ thành phố hôm nay thường được chở bằng xe máy hay ô tô, chơi trong nhà vì đường đông và ít sân chơi, có điện thoại hay máy tính bảng từ sớm, và đi ngang hàng chục quầy trà sữa, đồ chiên trên đường về.
Đồ ăn nhanh, đồ ăn vặt đóng gói và đồ uống có đường không xấu vì tồn tại, mà vì chúng rẻ, ngon, luôn sẵn và được quảng cáo hấp dẫn, khiến việc ăn quá nhu cầu trở nên dễ dàng. Giờ học thêm kéo dài cũng lấy đi thời gian vận động và đẩy bữa tối, giờ ngủ về muộn.
Trong một môi trường như vậy, những đứa trẻ có gen làm dễ đói, dễ tích mỡ là những em tăng cân đầu tiên. Đó là lý do khoa học nói béo phì là kết quả của gen gặp môi trường, chứ không phải do trẻ thiếu ý chí hay cha mẹ cho ăn sai. Hiểu như vậy giúp gia đình bớt đổ lỗi cho nhau và tập trung vào việc thay đổi những gì nằm trong tay mình: bữa ăn trong nhà, giờ màn hình, thời gian chơi ngoài trời.
Bố mẹ béo thì con có béo không
Trẻ có bố hoặc mẹ béo phì có nguy cơ thừa cân cao hơn, và nguy cơ càng cao khi cả hai cùng béo phì. Nhưng ở đây gen và môi trường chồng lên nhau: con nhận gen từ bố mẹ và cũng ăn cùng mâm cơm, cùng thói quen vận động, cùng giờ giấc với bố mẹ. Nghiên cứu sinh đôi và con nuôi cho thấy phần gen trong cân nặng là đáng kể, nhưng điều đó chỉ có nghĩa là khác biệt cân nặng giữa người với người trong cùng một môi trường phần lớn do gen, không có nghĩa là cân nặng của một người không thay đổi được.
Nói cách khác, có bố mẹ béo không phải là bản án. Đó là một lý do để gia đình chú ý sớm hơn tới bữa ăn và vận động, không phải lý do để buông xuôi theo câu "nhà mình cơ địa thế".
Cũng cần tính đến những người chăm con khác. Ở nhiều nhà, ông bà thương cháu nên hay cho ăn thêm, sợ cháu đói, coi cháu bụ bẫm là khoẻ. Đó là tình thương thật, nhưng nó có thể làm hỏng kế hoạch của bố mẹ. Thay vì cấm đoán, bạn có thể mời ông bà cùng đến buổi khám để nghe bác sĩ giải thích, và nhờ ông bà góp phần bằng những việc ông bà thích làm như đưa cháu đi bộ, đi chợ, làm vườn.
Một điều tích cực: khi cả gia đình thay đổi thói quen, lợi ích đến với tất cả mọi người. Bố mẹ giảm được nguy cơ tiểu đường, tăng huyết áp, còn con hình thành những thói quen tốt sẽ theo con lâu dài.
Những việc không nên làm khi con thừa cân
Không tự cho con ăn kiêng. Trẻ đang lớn cần đủ năng lượng và chất dinh dưỡng. Cắt bữa, nhịn ăn, ăn kiêng theo mạng có thể làm con thiếu chất, chậm lớn và có quan hệ không lành mạnh với đồ ăn. Mục tiêu với trẻ thường là làm chậm tăng cân trong khi con vẫn cao lên, theo hướng dẫn của bác sĩ.
Không chê bai ngoại hình. Những câu như "béo như heo", "ăn gì mà lắm" làm con xấu hổ, dễ trốn tránh vận động trước mặt người khác và có thể ăn lén nhiều hơn.
Không dùng đồ ăn để thưởng, phạt. Khi bánh kẹo là phần thưởng, đồ ăn gắn với cảm xúc. Khi bị cấm ăn như hình phạt, con càng thèm.
Không tự mua thuốc giảm cân hay thực phẩm chức năng. Các sản phẩm quảng cáo giảm cân không dành cho trẻ em và có thể gây hại. Mọi can thiệp bằng thuốc chỉ do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Không tách riêng con ra ăn khác cả nhà. Con ăn món luộc trong khi cả nhà ăn chiên rán chỉ khiến con thấy mình bị phạt vì cơ thể mình.
Thay đổi cả nhà cùng làm
Các bước dưới là định hướng chung cho gia đình có trẻ thừa cân, nên kết hợp với lời khuyên của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Cùng bác sĩ đánh giá cân nặng của con theo biểu đồ chỉ số khối cơ thể theo tuổi và giới, vì ngưỡng của trẻ khác người lớn.
- Chọn hai, ba thay đổi nhỏ để bắt đầu, ví dụ bỏ nước ngọt trong nhà và không ăn trước màn hình.
- Dọn lại bữa ăn: nhiều rau hơn, chất đạm vừa đủ, cơm vừa phải, ít đồ chiên rán; cả nhà cùng ăn một thực đơn.
- Ăn đúng bữa, ăn chậm, ngồi vào bàn ăn chung khi có thể. Bữa sáng đầy đủ giúp bớt ăn vặt buổi trưa.
- Mỗi ngày có thời gian vận động vui vẻ: chơi ngoài trời, bơi, đạp xe, nhảy dây, đi bộ cùng bố mẹ. Chọn hoạt động con thích.
- Giữ giấc ngủ đủ và đều, vì thiếu ngủ liên quan đến tăng cân.
- Theo dõi cân nặng, chiều cao định kỳ cùng bác sĩ, không cân con mỗi ngày ở nhà để tránh tạo áp lực.
Thay đổi thói quen cần thời gian. Mục tiêu là một lối sống mà cả nhà duy trì được, không phải con số trên cân sau một tháng.
Khi nào nên đưa con đi khám
Mọi trẻ thừa cân đều nên được bác sĩ đánh giá ít nhất một lần. Cần đi khám sớm hơn nếu bạn thấy:
- Con tăng cân rất nhanh trong thời gian ngắn, hoặc béo phì rõ từ khi còn rất nhỏ.
- Con béo kèm chậm cao, chậm phát triển, hoặc luôn đói, đòi ăn không dứt.
- Con ngáy to, ngưng thở khi ngủ, ban ngày buồn ngủ.
- Da ở cổ, nách sẫm màu và dày lên, hoặc con khát nhiều, đi tiểu nhiều.
- Dậy thì sớm hơn hẳn so với bạn cùng tuổi.
- Con buồn bã, xa lánh bạn bè, bị trêu chọc vì cân nặng.
Bác sĩ nhi, bác sĩ dinh dưỡng hoặc nội tiết nhi sẽ khám, hỏi tiền sử gia đình và làm xét nghiệm khi cần. Phần lớn trẻ thừa cân không có bệnh lý đặc biệt và cải thiện được với thay đổi lối sống của cả nhà; một số ít cần theo dõi chuyên khoa. Dù thế nào, con cần được biết rằng cha mẹ đồng hành vì sức khoẻ của con, không phải vì con "xấu".
Câu hỏi thường gặp
Béo phì ở trẻ có di truyền không?
Có một phần. Nhiều biến thể gen làm một số trẻ dễ đói, chậm no và dễ tăng cân hơn. Nhưng béo phì tăng nhanh trong vài chục năm qua chủ yếu do môi trường sống thay đổi, và gia đình có thể tác động nhiều vào phần môi trường này.
Bố mẹ đều béo thì con chắc chắn béo phì?
Không chắc chắn. Con có nguy cơ cao hơn vì cả gen lẫn nếp sống chung, nhưng thay đổi bữa ăn, vận động, giấc ngủ của cả nhà giúp giảm đáng kể nguy cơ. Có bố mẹ béo là lý do để chú ý sớm, không phải bản án.
Có nên cho trẻ thừa cân ăn kiêng không?
Không nên tự cho trẻ ăn kiêng. Trẻ đang lớn cần đủ dinh dưỡng; mục tiêu thường là làm chậm tăng cân trong khi con vẫn cao lên. Hãy đưa con đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có kế hoạch phù hợp.
Làm sao biết con có thừa cân không?
Với trẻ em, không dùng ngưỡng chỉ số khối cơ thể của người lớn mà dùng biểu đồ theo tuổi và giới. Nhân viên y tế sẽ chấm số đo của con lên biểu đồ chuẩn và cho bạn biết con đang ở mức nào.
Trẻ mũm mĩm lúc nhỏ lớn lên có tự gầy đi không?
Có trẻ gầy đi khi cao lên, nhưng nhiều trẻ thừa cân giữ thói quen và cân nặng đến tuổi trưởng thành. Không nên chủ quan chờ con tự gầy; theo dõi tăng trưởng định kỳ với bác sĩ là cách an toàn nhất.
Có thuốc hay sản phẩm giảm cân nào an toàn cho trẻ không?
Không nên tự dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm giảm cân nào cho trẻ. Phần lớn sản phẩm quảng cáo không dành cho trẻ em và có thể gây hại. Một số trường hợp đặc biệt có thể cần điều trị, nhưng chỉ do bác sĩ chuyên khoa quyết định.