ThuaHuong.comThừa Hưởng
Gen và môi trường: phần nào do nuôi dạy

Dậy thì sớm hay muộn có di truyền không: gen của bố mẹ, cân nặng và môi trường sống

Thời điểm dậy thì có phần di truyền rõ, nhưng cân nặng, dinh dưỡng và bệnh lý cũng đẩy nó sớm hay muộn. Mốc nào cần đi khám, điều gì còn chưa chắc.

Vietnamese mother and teenage daughter sitting side by side on a balcony in Bac Ninh talking quietly, potted plants around, both seen from behind, soft evening light

Thời điểm dậy thì có phần di truyền khá rõ: con gái của những người mẹ có kinh lần đầu sớm thường cũng dậy thì sớm hơn, và chậm lớn, dậy thì muộn hay gặp lặp lại trong một số gia đình. Nhưng gen không quyết định tất cả. Cân nặng, dinh dưỡng, bệnh mạn tính và một số yếu tố môi trường khác có thể đẩy thời điểm dậy thì sớm lên hoặc lùi lại, và trong một số trường hợp, dậy thì quá sớm hay quá muộn là dấu hiệu của bệnh lý cần bác sĩ đánh giá.

Bài này giải thích phần gen, phần môi trường, những mốc mà bác sĩ thường dùng để quyết định cần khám, và những lời đồn về thực phẩm gây dậy thì sớm. Nội dung là kiến thức chung, không thay cho việc khám với bác sĩ nhi hoặc nội tiết nhi.

Dậy thì bắt đầu từ đâu

Dậy thì không bắt đầu ở cơ thể mà bắt đầu ở não. Đến một thời điểm, vùng dưới đồi trong não bắt đầu phát tín hiệu theo nhịp đều đặn, kích thích tuyến yên tiết các hormone điều khiển buồng trứng hoặc tinh hoàn. Buồng trứng và tinh hoàn tăng tiết hormone sinh dục, và từ đó các dấu hiệu dậy thì lần lượt xuất hiện: ở bé gái thường là nhú tuyến vú trước, rồi lông mu, đợt tăng chiều cao, sau cùng là kinh nguyệt; ở bé trai thường là tinh hoàn to lên trước, rồi lông mu, vỡ giọng và đợt tăng chiều cao muộn hơn bé gái.

Điều gì quyết định lúc não "bật công tắc" vẫn là câu hỏi khoa học chưa có lời giải trọn vẹn. Các nghiên cứu cho thấy có rất nhiều gen tham gia, cùng với tín hiệu từ mô mỡ và tình trạng năng lượng của cơ thể, như thể não cần được báo rằng cơ thể đã đủ "dự trữ" để bước vào giai đoạn trưởng thành.

Thời điểm bình thường dao động khá rộng giữa các trẻ. Hai bạn cùng lớp chênh nhau vài năm về mức độ dậy thì vẫn có thể đều nằm trong giới hạn bình thường. Bé gái nhìn chung bắt đầu sớm hơn bé trai khoảng một đến hai năm.

Phần di truyền trong thời điểm dậy thì

Mẹ sớm, con gái thường sớm. Tuổi có kinh lần đầu của mẹ là một trong những yếu tố dự báo được nhắc nhiều nhất cho thời điểm dậy thì của con gái. Nghiên cứu sinh đôi cũng cho thấy thời điểm dậy thì của cặp cùng trứng giống nhau hơn cặp khác trứng.

Chậm lớn, dậy thì muộn thể tạng. Đây là tình trạng phổ biến nhất ở trẻ dậy thì muộn, hay gặp ở bé trai: trẻ thấp hơn bạn bè trong nhiều năm, dậy thì muộn hơn, nhưng cuối cùng vẫn lớn bù và đạt chiều cao phù hợp với gia đình. Rất thường thấy bố hoặc mẹ, chú bác cũng từng "trổ mã muộn".

Đa gen, không phải một gen. Giống chiều cao, thời điểm dậy thì chịu ảnh hưởng của nhiều biến thể gen nhỏ. Một số ít trường hợp dậy thì sớm hoặc không dậy thì là do thay đổi ở một gen riêng hay hội chứng di truyền, và cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán.

Gen chỉ đặt ra khuynh hướng. Hai chị em gái cùng bố mẹ vẫn có thể dậy thì cách nhau đáng kể, vì mỗi người nhận tổ hợp gen riêng và có cân nặng, sức khoẻ, hoàn cảnh riêng.

Phần môi trường: cân nặng, dinh dưỡng và những điều còn đang nghiên cứu

Bằng chứng mạnh nhất về môi trường đến từ lịch sử. Ở nhiều nước châu Âu, tuổi có kinh lần đầu trung bình của phụ nữ đã giảm rõ rệt trong khoảng một thế kỷ, cùng lúc với dinh dưỡng và điều kiện sống được cải thiện. Gen không thay đổi nhanh như vậy; điều thay đổi là cơ thể trẻ em được nuôi đủ hơn, ít bệnh tật hơn.

Ở thời hiện đại, thừa cân, béo phì là yếu tố môi trường được nhắc nhiều nhất. Nhiều nghiên cứu ghi nhận bé gái thừa cân có xu hướng dậy thì sớm hơn bạn bè cùng tuổi; ở bé trai, mối liên hệ kém rõ ràng hơn. Ngược lại, trẻ thiếu ăn, mắc bệnh mạn tính, hoặc tập luyện thể thao cường độ rất cao kèm ăn kiêng có thể dậy thì muộn hơn.

Các chất gây rối loạn nội tiết trong môi trường, như một số hoá chất trong nhựa, thuốc trừ sâu, mỹ phẩm, là chủ đề đang được nghiên cứu nhiều. Một số kết quả gợi ý mối liên quan, nhưng bức tranh chưa đủ rõ để kết luận chắc chắn mức ảnh hưởng ở người. Việc hạn chế hâm nóng đồ ăn trong hộp nhựa không chuyên dụng, rửa kỹ rau quả, đọc thành phần mỹ phẩm cho trẻ là thận trọng hợp lý, nhưng không nên hoảng sợ.

Mốc nào cần đưa con đi khám

Bác sĩ thường dùng các mốc tuổi dưới đây để quyết định có cần đánh giá dậy thì sớm hay muộn. Đây là mốc tham khảo phổ biến trong y văn; bác sĩ sẽ xem xét thêm tốc độ tiến triển, chiều cao và tình trạng chung của từng trẻ.

Tình huốngBé gáiBé trai
Dấu hiệu dậy thì xuất hiện sớmTrước khoảng 8 tuổi có nhú tuyến vú, lông muTrước khoảng 9 tuổi có tinh hoàn to lên, lông mu
Chưa có dấu hiệu dậy thìĐến khoảng 13 tuổi chưa nhú tuyến vúĐến khoảng 14 tuổi tinh hoàn chưa to lên
Dậy thì bắt đầu nhưng không tiến triểnĐã nhú tuyến vú nhiều năm mà chưa có kinhDấu hiệu dậy thì dừng lại giữa chừng
Cao vọt bất thườngChiều cao tăng nhanh hơn hẳn bạn bè ở tuổi còn nhỏTương tự
Dấu hiệu kèm theo đáng loĐau đầu, nhìn mờ, co giật, mệt mỏi, mảng da màu cà phê sữaTương tự

Ở bé gái, phần lớn trường hợp dậy thì sớm không tìm thấy nguyên nhân bệnh lý cụ thể; ở bé trai, tỷ lệ có nguyên nhân bên dưới cao hơn, nên càng cần khám sớm. Dù là bé trai hay bé gái, chỉ bác sĩ mới phân biệt được đâu là biến thể bình thường, đâu là bệnh lý.

Dậy thì sớm, dậy thì muộn và chiều cao cuối cùng

Dậy thì đi kèm đợt tăng chiều cao nhanh nhất kể từ những năm đầu đời. Trẻ dậy thì sớm thường cao vọt hơn bạn bè trong vài năm, khiến cha mẹ tưởng con sẽ rất cao. Nhưng hormone sinh dục cũng làm sụn tăng trưởng khép lại sớm hơn, nên khi dậy thì đến quá sớm, chiều cao cuối cùng có thể thấp hơn so với khả năng của trẻ. Đây là một lý do bác sĩ cân nhắc điều trị làm chậm dậy thì trong một số trường hợp; quyết định này hoàn toàn thuộc về bác sĩ nội tiết nhi sau khi khám và làm xét nghiệm.

Ngược lại, trẻ dậy thì muộn thể tạng thường thấp hơn bạn bè trong nhiều năm nhưng có thời gian tăng trưởng dài hơn và cuối cùng vẫn đạt chiều cao phù hợp với gia đình. Điều khó khăn với các em thường là tâm lý: bị trêu là "lùn", "trẻ con", tự ti khi bạn bè đã ra dáng người lớn.

Vì vậy, với cả hai trường hợp, việc theo dõi chiều cao định kỳ và đi khám đúng lúc có ý nghĩa hơn là đoán chừng qua so sánh với con nhà hàng xóm.

Những lời đồn về thực phẩm gây dậy thì sớm

Mạng xã hội có rất nhiều cảnh báo về món ăn khiến trẻ dậy thì sớm. Một vài điều cần tỉnh táo:

  • Sữa đậu nành, đậu phụ: các bằng chứng hiện có chưa cho thấy ăn uống các món từ đậu nành ở mức thông thường làm trẻ dậy thì sớm.
  • Thịt gà, sữa bò "có hormone": lo ngại này phổ biến, nhưng chưa có bằng chứng thuyết phục rằng ăn uống ở mức bình thường gây dậy thì sớm. Chọn nguồn thực phẩm rõ ràng là thận trọng hợp lý.
  • Đồ chiên rán, đồ ngọt, nước ngọt: bản thân chúng không chứa "hormone dậy thì", nhưng ăn nhiều dẫn đến thừa cân, và thừa cân lại liên quan đến dậy thì sớm ở bé gái.
  • Thuốc bổ, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm người lớn: có trường hợp trẻ tiếp xúc với sản phẩm chứa hormone, như kem bôi, thuốc của người lớn để quên. Cất giữ các sản phẩm này xa tầm tay trẻ.

Điều đáng làm nhất về mặt ăn uống vẫn là giữ cho con một bữa ăn đa dạng và cân nặng hợp lý, thay vì loại bỏ hàng loạt món ăn theo lời đồn.

Đồng hành với con ở tuổi mới lớn

Dù con dậy thì sớm hay muộn, các em đều cần được giải thích trước về những thay đổi của cơ thể, bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi. Một bé gái có kinh lúc chín, mười tuổi mà chưa từng được ai nói cho biết sẽ rất hoảng sợ. Một cậu bé mười bốn tuổi vẫn chưa vỡ giọng cần được trấn an rằng cơ thể mỗi người có lịch riêng.

Tránh bình phẩm về cơ thể con trước mặt người khác, tránh những câu như "sao lớn sớm thế" hay "sao mãi chưa trổ mã". Lắng nghe những lo lắng của con, và nếu cần, cùng con đi khám để con nghe bác sĩ giải thích.

Cha mẹ cũng có thể kể cho con nghe chuyện tuổi mới lớn của chính mình: mình bắt đầu cao vọt năm nào, có kinh hay vỡ giọng lúc mấy tuổi, đã ngượng ngùng ra sao. Những câu chuyện này vừa giúp con hiểu rằng thời điểm dậy thì có tính gia đình, vừa khiến chủ đề bớt ngại ngùng. Với con trai, người bố hay một người đàn ông con tin cậy trong nhà nên chủ động trò chuyện, đừng để mọi việc dồn lên người mẹ.

Thời điểm dậy thì là thứ con thừa hưởng một phần từ bố mẹ, nhưng cách con bước qua giai đoạn này, tự tin hay xấu hổ, có hiểu biết hay hoang mang, là thứ cha mẹ có thể giúp con nhiều nhất.

Câu hỏi thường gặp

Mẹ dậy thì sớm thì con gái có dậy thì sớm không?

Có xu hướng như vậy. Tuổi có kinh lần đầu của mẹ là một yếu tố dự báo thường được nhắc đến cho thời điểm dậy thì của con gái. Tuy nhiên, cân nặng, dinh dưỡng và sức khoẻ của con cũng ảnh hưởng, nên không phải lúc nào cũng giống mẹ.

Bao nhiêu tuổi thì được coi là dậy thì sớm?

Bác sĩ thường xem xét dậy thì sớm khi bé gái có dấu hiệu dậy thì trước khoảng 8 tuổi và bé trai trước khoảng 9 tuổi. Đây là mốc tham khảo; bác sĩ sẽ đánh giá thêm tốc độ tiến triển và tình trạng chung của trẻ.

Con trai 14 tuổi chưa vỡ giọng có đáng lo không?

Nhiều trường hợp là dậy thì muộn thể tạng, hay gặp trong gia đình và trẻ vẫn lớn bù về sau. Tuy vậy, nếu đến khoảng 14 tuổi mà tinh hoàn chưa to lên, nên đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc nội tiết nhi để được đánh giá.

Dậy thì sớm có làm con thấp không?

Có thể. Trẻ dậy thì sớm thường cao vọt trước bạn bè nhưng sụn tăng trưởng khép sớm hơn, nên chiều cao cuối cùng có thể thấp hơn khả năng. Bác sĩ nội tiết nhi sẽ đánh giá và quyết định có cần can thiệp hay không.

Uống sữa đậu nành có làm trẻ dậy thì sớm không?

Các bằng chứng hiện có chưa cho thấy ăn uống món từ đậu nành ở mức thông thường gây dậy thì sớm. Yếu tố ăn uống có liên quan rõ hơn là thừa cân, nên giữ bữa ăn đa dạng và cân nặng hợp lý quan trọng hơn kiêng một món cụ thể.

Có nên tự mua thuốc để làm chậm dậy thì cho con không?

Không. Việc điều trị làm chậm dậy thì chỉ dành cho một số trường hợp cụ thể, do bác sĩ nội tiết nhi chỉ định sau khi khám, chụp phim tuổi xương và làm xét nghiệm. Tự dùng thuốc hay sản phẩm quảng cáo có thể gây hại cho trẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138