ThuaHuong.comThừa Hưởng
Gen và môi trường: phần nào do nuôi dạy

Chiều cao do gen hay do nuôi dưỡng: phần nào cha mẹ trao, phần nào cha mẹ vun

Gen đặt ra khoảng chiều cao con có thể đạt, dinh dưỡng, giấc ngủ, bệnh tật và vận động quyết định con chạm tới đâu trong khoảng đó. Hiểu đúng để nuôi con đỡ lo.

Vietnamese mother in a small kitchen in Nghe An ladling fish soup into a child bowl, toddler waiting at a low wooden table, seen from behind, morning light

Chiều cao vừa do gen vừa do nuôi dưỡng, và hai phần này không cộng vào nhau như hai nửa chiếc bánh. Gen giống như một khoảng cho phép: đứa trẻ mang bộ gen này có thể cao trong một dải nào đó. Bữa ăn, giấc ngủ, bệnh tật thời nhỏ và mức vận động quyết định em chạm tới đầu trên hay dừng ở đầu dưới của dải ấy. Khi trẻ được ăn đủ và ít ốm, khác biệt chiều cao giữa các em chủ yếu phản ánh khác biệt về gen; khi thiếu ăn kéo dài, môi trường kéo cả một thế hệ thấp xuống.

Bài này giải thích cơ chế ở mức phổ thông để cha mẹ biết phần nào mình làm được, phần nào không nên tự trách. Cách ước đoán chiều cao của con theo chiều cao bố mẹ có bài riêng ở danh mục ngoại hình của trang; ở đây bàn chuyện gen và môi trường cùng tác động ra sao suốt những năm con lớn.

Chiều cao là đặc điểm đa gen, không có một "gen cao"

Khi nói "con cao giống bố", nhiều người hình dung có một gen chiều cao được truyền từ bố sang con. Thực tế không như vậy. Chiều cao chịu ảnh hưởng của rất nhiều biến thể gen, mỗi biến thể chỉ đẩy chiều cao lên hoặc xuống một chút. Các nghiên cứu quét toàn bộ hệ gen trên hàng triệu người đã tìm ra hàng nghìn vị trí có liên quan, và mỗi vị trí đóng góp rất nhỏ. Đặc điểm như vậy gọi là đặc điểm đa gen.

Vì có nhiều biến thể cùng góp phần, mỗi đứa con nhận một tổ hợp ngẫu nhiên từ bố và mẹ. Có đứa nhận được nhiều biến thể làm cao hơn, có đứa nhận ít hơn. Đó là lý do anh chị em ruột cùng ăn một mâm cơm vẫn có thể chênh nhau đáng kể, và vì sao bố mẹ thấp vẫn có thể sinh con cao hơn mình, hoặc ngược lại. Khi chiều cao bố mẹ ở mức rất cao hoặc rất thấp so với mặt bằng chung, con thường có xu hướng gần mặt bằng chung hơn một chút; hiện tượng này được gọi là hồi quy về trung bình.

Ngoài ra còn những trường hợp hiếm do một gen hoặc một rối loạn nội tiết riêng, chẳng hạn thiếu hormone tăng trưởng hay một số hội chứng di truyền. Những trường hợp này cần bác sĩ chẩn đoán, không phải chuyện "gen nhà thấp". Phần lớn trẻ thấp hơn bạn bè nằm trong dải bình thường của gia đình mình.

Gen và môi trường tác động vào những giai đoạn nào

Chiều cao không lớn đều mỗi năm. Có những khoảng thời gian cơ thể lớn rất nhanh và nhạy với điều kiện sống, có những khoảng chậm hơn. Bảng dưới tóm tắt ở mức định tính.

Giai đoạnĐiều gì đang diễn raYếu tố môi trường đáng chú ý
Trong bụng mẹThai nhi lớn nhanh nhất về chiều dàiDinh dưỡng và sức khoẻ của mẹ, khói thuốc, rượu, bệnh lý thai kỳ
Từ sơ sinh đến khoảng hai tuổiTốc độ lớn vẫn rất cao, giảm dần theo thángBú mẹ, ăn dặm đủ chất, tiêm chủng, ít tiêu chảy và nhiễm trùng
Từ khoảng ba tuổi đến trước dậy thìLớn đều, chậm hơn, mỗi năm tăng tương đối ổn địnhBữa ăn đều, ngủ đủ, vận động, điều trị bệnh mạn tính nếu có
Tuổi dậy thìCó một đợt tăng tốc rõ rồi chậm dầnDinh dưỡng, giấc ngủ, thời điểm dậy thì sớm hay muộn
Sau dậy thìSụn tăng trưởng ở đầu xương dài khép lại, chiều cao gần như dừngKhông còn cách nào làm xương dài thêm một cách tự nhiên

Điểm cần nhớ là cửa sổ để môi trường giúp chiều cao chỉ mở trong những năm xương còn lớn. Lời hứa "cao thêm sau tuổi trưởng thành" của bất kỳ sản phẩm nào đều đi ngược cơ chế này.

Dinh dưỡng: đủ thì giúp chạm trần, thừa thì không nâng trần

Năng lượng và chất đạm là nền. Cơ thể chỉ dành năng lượng cho việc lớn khi đã đủ cho hoạt động hằng ngày và chống bệnh. Trẻ ăn thiếu kéo dài sẽ ưu tiên sống còn trước, lớn sau. Thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ cung cấp chất đạm cần cho xương và cơ.

Vi chất không nằm riêng lẻ. Canxi, vitamin D, kẽm, sắt, i-ốt đều cần cho tăng trưởng, nhưng chúng phát huy trong một bữa ăn đa dạng chứ không phải trong một viên riêng. Thiếu vi chất nào cần bổ sung, liều bao nhiêu là việc của bác sĩ sau khi khám, không phải việc tự mua theo quảng cáo.

Ăn nhiều hơn mức cần không làm cao hơn. Khi trẻ đã đủ chất, thêm sữa, thêm thịt chỉ làm tăng cân. Thừa cân còn có thể liên quan đến dậy thì sớm ở một số trẻ, mà dậy thì sớm thì sụn tăng trưởng khép sớm hơn.

Nhìn cả một thế hệ để thấy sức nặng của dinh dưỡng. Ở nhiều nước, chiều cao trung bình của người trưởng thành tăng rõ qua vài thế hệ khi đời sống khấm khá hơn. Gen của một dân tộc không đổi nhanh như vậy; điều thay đổi là bữa ăn, nước sạch, y tế và việc ít đói, ít ốm hơn thời nhỏ.

Bệnh tật thời nhỏ và những thứ ít ai để ý

Một đứa trẻ hay tiêu chảy, nhiễm giun, viêm đường hô hấp liên tục sẽ mất năng lượng cho việc chống bệnh và hấp thu kém đi. Mỗi đợt ốm kéo dài có thể làm đường tăng trưởng chững lại. Phần lớn trẻ sẽ lớn bù khi khoẻ trở lại, nhưng nếu ốm triền miên trong những năm đầu đời, phần bù đó có thể không đủ. Vì vậy nước sạch, rửa tay, tiêm chủng đầy đủ và tẩy giun theo hướng dẫn y tế cũng là những việc "giúp con cao" dù nghe không liên quan.

Các bệnh mạn tính như bệnh thận, bệnh tim bẩm sinh, hen nặng không kiểm soát, bệnh đường ruột, suy giáp đều có thể ảnh hưởng tăng trưởng. Một số thuốc dùng dài ngày cũng vậy, nhưng chỉ bác sĩ mới cân nhắc được lợi và hại; cha mẹ không nên tự ngưng thuốc của con vì sợ con thấp.

Môi trường tâm lý cũng có phần. Trẻ sống trong căng thẳng kéo dài, bị bỏ bê hoặc thiếu chăm sóc tình cảm nghiêm trọng có thể chậm lớn dù vẫn được cho ăn. Đây là trường hợp hiếm và nặng, nhưng nó nhắc rằng tăng trưởng là chuyện của cả cơ thể lẫn hoàn cảnh sống, không chỉ của đĩa thức ăn.

Vận động và giấc ngủ: góp phần, không phải phép màu

Hai yếu tố này hay bị thổi phồng nhất. Có cơ sở để khuyến khích, nhưng cần hiểu đúng mức.

  • Vận động đều đặn giúp xương chắc hơn, cơ khoẻ hơn, ăn ngon và ngủ sâu hơn. Đó là cách nó hỗ trợ tăng trưởng, chứ không phải vì bơi hay bóng rổ kéo dài xương.
  • Không có môn thể thao nào được chứng minh làm một người cao vượt khỏi khả năng gen của mình. Vận động viên bóng rổ cao chủ yếu vì người cao được chọn vào đội, không phải chơi bóng rổ làm họ cao.
  • Tập nặng quá sức, ăn kiêng để giữ cân trong một số môn có thể làm chậm tăng trưởng và dậy thì; trẻ tập chuyên cần có người hướng dẫn và theo dõi.
  • Ngủ đủ giấc giúp cơ thể tiết hormone tăng trưởng theo nhịp tự nhiên. Ngủ thiếu kéo dài không có lợi cho việc lớn, nhưng ngủ dư thêm không làm cao thêm.
  • Treo xà, kéo giãn có thể giúp tư thế thẳng hơn, trông cao hơn một chút, không làm xương dài ra.

Nói cách khác, vận động và giấc ngủ là những mảnh của một lối sống lành mạnh. Bỏ chúng đi thì thiệt, nhưng dồn hết hy vọng vào một môn tập hay một giờ đi ngủ cụ thể là đặt kỳ vọng sai chỗ.

Theo dõi chiều cao của con thế nào cho đúng

Thay vì so con với bạn cùng lớp, hãy so con với chính con theo thời gian. Cách làm đơn giản:

  1. Đo chiều cao vào cùng một thời điểm trong ngày, đứng sát tường, bỏ dép, gót chân, mông, vai chạm tường, mắt nhìn thẳng.
  2. Ghi lại mỗi ba đến sáu tháng vào sổ sức khoẻ hoặc sổ tay, kèm cân nặng.
  3. Nhờ nhân viên y tế chấm các số đo lên biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới. Điều quan trọng là đường của con đi đều, không phải con đứng ở vị trí nào.
  4. Để ý nếu đường tăng trưởng tụt dần qua các lần đo, con gần như không cao thêm trong một năm, hoặc con thấp hơn hẳn so với những gì có thể kỳ vọng theo chiều cao bố mẹ.
  5. Để ý dấu hiệu dậy thì quá sớm hoặc quá muộn so với bạn cùng tuổi.

Khi gặp một trong các dấu hiệu trên, hãy đưa con đến bác sĩ nhi hoặc bác sĩ nội tiết nhi. Bác sĩ có thể hỏi tiền sử, khám, chụp phim xương bàn tay để ước tuổi xương và cho làm thêm xét nghiệm khi cần. Đừng tự mua thuốc tăng chiều cao hay hormone cho con: những thứ này nếu dùng sai có thể gây hại và làm sụn tăng trưởng khép sớm hơn.

Cha mẹ nên đặt kỳ vọng ở đâu

Việc thực tế nhất cha mẹ có thể làm là giúp con chạm gần đầu trên của khoảng mà gen cho phép: bữa ăn đa dạng, đủ chất đạm, rau quả, sữa hoặc thực phẩm giàu canxi theo khẩu vị gia đình; ngủ đủ và đều; chơi và vận động mỗi ngày; điều trị bệnh đến nơi đến chốn. Những việc này tốt cho con dù chiều cao cuối cùng là bao nhiêu.

Điều cha mẹ không nên làm là biến chiều cao thành nỗi lo thường trực của con. Trẻ bị nhắc "sao con lùn thế" mỗi bữa cơm có thể ăn trong căng thẳng, tự ti với cơ thể mình. Chiều cao là một đặc điểm, không phải thước đo giá trị hay thành công của một người.

Nếu gia đình có nhiều người thấp và con lớn đều theo đường của mình, rất có thể con đang lớn đúng như bộ gen của con. Còn nếu con thấp mà kèm chậm lớn, mệt mỏi, ăn kém, hay ốm, hãy coi đó là tín hiệu để đi khám chứ không phải để thay đổi thực đơn theo lời truyền miệng.

Câu hỏi thường gặp

Bố mẹ đều thấp thì con có cao được không?

Có thể. Chiều cao là đặc điểm đa gen nên mỗi đứa con nhận một tổ hợp riêng, và nếu bố mẹ thấp vì thời nhỏ thiếu ăn thì con được nuôi tốt hơn có thể cao hơn hẳn. Tuy vậy, không nên kỳ vọng con vượt xa khoảng mà gia đình gợi ý.

Uống thật nhiều sữa có làm con cao hơn hẳn bạn bè không?

Không. Sữa là nguồn chất đạm và canxi tiện lợi, giúp trẻ đủ chất. Khi đã đủ, uống thêm chỉ làm tăng năng lượng nạp vào và có thể gây thừa cân. Lượng sữa phù hợp theo tuổi nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đến bao nhiêu tuổi thì con không cao thêm nữa?

Chiều cao dừng khi sụn tăng trưởng ở đầu xương dài khép lại, thường vài năm sau khi bắt đầu dậy thì. Thời điểm cụ thể khác nhau giữa từng người và giữa nam với nữ. Bác sĩ có thể ước tuổi xương bằng phim X-quang bàn tay khi cần.

Có nên cho con dùng sản phẩm tăng chiều cao không?

Không nên tự mua theo quảng cáo. Không có sản phẩm nào được chứng minh làm trẻ khoẻ mạnh cao vượt khả năng gen. Nếu con thiếu vi chất hay có vấn đề nội tiết, bác sĩ sẽ chỉ định cụ thể sau khi khám và xét nghiệm.

Anh em ruột chênh nhau nhiều về chiều cao có bình thường không?

Thường là bình thường. Mỗi người con nhận tổ hợp biến thể gen khác nhau từ bố mẹ, lại có thời điểm dậy thì, bệnh tật và thói quen ăn ngủ khác nhau. Chỉ cần đi khám nếu một bé chậm lớn rõ hoặc đường tăng trưởng tụt dần.

Khi nào nên đưa con đi khám vì thấp?

Khi con gần như không cao thêm trong một năm, đường tăng trưởng tụt dần qua các lần đo, con thấp hẳn so với kỳ vọng theo bố mẹ, hoặc dậy thì quá sớm hay quá muộn. Khi đó nên gặp bác sĩ nhi hoặc nội tiết nhi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138