Nhóm máu Rh âm là nhóm máu mà hồng cầu không mang kháng nguyên D, một phân tử thuộc hệ Rh; đây không phải bệnh và không làm người mang nó yếu hơn ai. Nó chỉ thành chuyện cần lưu ý trong hai tình huống: khi cần truyền máu và khi người phụ nữ Rh âm mang thai.
Ở Việt Nam, người Rh âm rất ít, nên nhiều người chỉ biết mình thuộc nhóm này khi đi hiến máu hay khám thai. Bài này giải thích ký hiệu trên phiếu xét nghiệm, cách Rh âm được truyền trong gia đình, vì sao nó hiếm ở người Việt, nguyên tắc truyền máu và những việc người Rh âm nên chuẩn bị sẵn cho bản thân.
Rh âm nghĩa là gì trên phiếu xét nghiệm
Trên phiếu kết quả, nhóm máu thường được ghi bằng hai phần: phần ABO và phần Rh. Ví dụ "O Rh(+)" nghĩa là nhóm O, Rh dương; "B Rh(-)" là nhóm B, Rh âm. Một số nơi viết gọn thành O+ hay B-. Phần dấu cộng hoặc trừ phản ánh việc hồng cầu có hay không có kháng nguyên D, kháng nguyên mạnh nhất và quan trọng nhất về mặt lâm sàng trong hệ Rh.
Tên gọi Rh bắt nguồn từ loài khỉ rhesus, được dùng trong những thí nghiệm đầu tiên giúp phát hiện hệ nhóm máu này vào khoảng năm 1940. Về sau người ta biết rằng hệ Rh ở người phức tạp hơn nhiều, gồm hàng chục kháng nguyên, nhưng khi nói Rh dương hay Rh âm trong đời thường, người ta gần như luôn chỉ nói tới kháng nguyên D.
Rh âm có thể đi cùng bất kỳ nhóm ABO nào. Một người có thể là A Rh âm, B Rh âm, AB Rh âm hoặc O Rh âm. Mỗi tổ hợp đều là nhóm máu bình thường, chỉ có điều nguồn máu cùng loại để truyền khi cần thì ít hơn rất nhiều so với nhóm Rh dương tương ứng. Vì thế các cơ sở truyền máu thường gọi chung người Rh âm là người có nhóm máu hiếm.
Rh âm được truyền trong gia đình như thế nào
Mỗi người mang hai bản gen quyết định kháng nguyên D. Một bản nhận từ bố, một bản từ mẹ. Bản tạo ra D được gọi là trội, nên chỉ cần một bản là hồng cầu có D. Người Rh âm là người không có bản tạo D nào trong cả hai bản.
Người Rh dương có thể là người mang gen Rh âm. Một người Rh dương có thể có hai bản tạo D, hoặc một bản tạo D và một bản không tạo. Người thuộc kiểu thứ hai trông hoàn toàn như mọi người Rh dương khác nhưng có thể truyền bản Rh âm cho con.
Con Rh âm luôn nhận bản Rh âm từ cả bố và mẹ. Điều này có nghĩa là nếu một đứa trẻ Rh âm có bố mẹ đều Rh dương, cả hai bố mẹ chắc chắn đang mang một bản Rh âm. Đây là trường hợp bình thường, chỉ ít gặp ở Việt Nam vì số người mang bản Rh âm không nhiều.
Họ hàng của người Rh âm có khả năng mang gen cao hơn người ngoài. Anh chị em ruột, cha mẹ, con cái của người Rh âm có khả năng mang bản Rh âm hoặc chính họ là Rh âm cao hơn so với người không có quan hệ huyết thống. Vì thế khi phát hiện một người Rh âm, nhân viên y tế đôi khi khuyến khích người thân cũng đi xét nghiệm để biết.
Vì sao Rh âm hiếm ở người Việt
Tỷ lệ người Rh âm khác nhau rất nhiều giữa các cộng đồng. Ở người gốc châu Âu, Rh âm khá thường gặp, các tài liệu huyết học hay nêu vào khoảng mười lăm phần trăm. Ở phần lớn cộng đồng châu Á, trong đó có người Việt, Rh âm rất hiếm; số liệu các cơ sở huyết học trong nước thường dẫn là dưới một phần nghìn dân số. Con số chính xác thay đổi theo từng khảo sát và từng vùng, nên điều quan trọng là nhớ thứ tự lớn nhỏ chứ không phải một con số cụ thể.
Sự khác biệt này là kết quả của lịch sử di cư và tổ tiên chung của từng cộng đồng qua hàng nghìn năm, giống như những đặc điểm khác phân bố không đều trên thế giới. Nó không nói gì về sức khoẻ hay phẩm chất của người mang nhóm máu đó.
Hệ quả thực tế là ở Việt Nam, nguồn máu Rh âm trong ngân hàng máu luôn ít, và người Rh âm cần truyền máu có thể phải chờ lâu hơn hoặc cần huy động người hiến cùng nhóm. Đó là lý do người Rh âm nên biết rõ nhóm máu của mình từ sớm, và nhiều người Rh âm khoẻ mạnh tham gia hiến máu định kỳ để giúp những người cùng nhóm. Ngược lại, ở các nước có nhiều người Rh âm, việc này ít khi trở thành vấn đề lớn.
Rh âm có ảnh hưởng tới sức khoẻ hằng ngày không
Không. Kháng nguyên D không có vai trò thiết yếu nào trong việc hồng cầu vận chuyển oxy, nên người Rh âm sống, làm việc, chơi thể thao, mang thai và sinh con như mọi người khác. Không có chế độ ăn hay thuốc nào dành riêng cho người Rh âm, và người Rh âm không cần kiêng khem gì vì nhóm máu của mình. Những lời đồn rằng người Rh âm dễ mắc bệnh này bệnh kia, hay có năng lực đặc biệt, đều không có cơ sở.
Điều khác biệt duy nhất nằm ở hệ miễn dịch. Cơ thể người Rh âm chưa từng gặp kháng nguyên D, nên nếu tiếp xúc với hồng cầu Rh dương, chẳng hạn qua truyền máu không phù hợp hoặc qua máu của thai nhi, hệ miễn dịch có thể coi D là vật lạ và tạo ra kháng thể chống D. Lần tiếp xúc đầu thường không gây phản ứng nặng ngay, nhưng kháng thể đã hình thành sẽ tồn tại lâu dài và có thể gây vấn đề ở những lần tiếp xúc sau.
Toàn bộ những lưu ý dành cho người Rh âm, từ truyền máu tới mang thai, đều xoay quanh một mục tiêu: tránh để cơ thể tạo ra kháng thể chống D khi không cần thiết. Phần việc đó thuộc về bác sĩ và ngân hàng máu; phần của người Rh âm là cho họ biết thông tin sớm và đầy đủ.
D yếu và biến thể D: khi kết quả Rh không rõ ràng
Không phải lúc nào kết quả Rh cũng chỉ có hai khả năng rõ ràng. Một số người có kháng nguyên D nhưng với số lượng ít, gọi là D yếu; một số khác có kháng nguyên D bị thiếu một phần cấu trúc, gọi là D từng phần. Với xét nghiệm thông thường, những người này có thể cho phản ứng yếu, phản ứng không đều, hoặc thậm chí được đọc là Rh âm ở nơi này và Rh dương ở nơi khác.
Khi gặp kết quả như vậy, phòng xét nghiệm thường làm thêm các kỹ thuật chuyên sâu hơn, đôi khi cả xét nghiệm gen, để biết chính xác người đó thuộc dạng nào. Điều này có ý nghĩa thực tế: tuỳ dạng biến thể, khi được truyền máu hay khi mang thai, người đó có thể được xử trí như người Rh dương hoặc như người Rh âm. Các quy định chuyên môn về việc này có thể khác nhau giữa các cơ sở và được cập nhật theo thời gian.
Nếu bạn từng nhận hai kết quả Rh khác nhau ở hai nơi, đừng tự chọn một kết quả để tin. Mang cả hai phiếu tới cơ sở huyết học hoặc nơi bạn đang khám, nói rõ chuyện này, và hỏi xem có cần xét nghiệm xác định lại không. Kết luận cuối cùng nên được ghi rõ trong hồ sơ để những lần sau không phải băn khoăn lại.
Nguyên tắc truyền máu liên quan tới Rh
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung mà các cơ sở y tế áp dụng. Đây là kiến thức để hiểu vì sao bệnh viện hỏi kỹ, không phải hướng dẫn để tự quyết định. Mọi ca truyền máu đều được xét nghiệm và làm phản ứng chéo trước khi truyền.
| Người nhận | Nguyên tắc chung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rh dương | Có thể nhận máu Rh dương hoặc Rh âm cùng nhóm ABO phù hợp | Máu Rh âm thường được để dành cho người Rh âm vì nguồn ít |
| Rh âm, chưa có kháng thể chống D | Ưu tiên nhận máu Rh âm | Nhận máu Rh dương có thể khiến cơ thể tạo kháng thể chống D |
| Rh âm, đã có kháng thể chống D | Cần máu Rh âm | Truyền máu Rh dương có thể gây phản ứng tan máu |
| Phụ nữ Rh âm trong độ tuổi sinh đẻ | Đặc biệt được ưu tiên máu Rh âm | Kháng thể chống D ảnh hưởng tới những lần mang thai sau |
| Cấp cứu khi chưa đủ máu Rh âm | Bác sĩ cân nhắc lợi ích và nguy cơ | Quyết định chuyên môn, có theo dõi sau truyền |
Bảng cho thấy vì sao một người Rh âm cần chủ động khai báo nhóm máu ở bất kỳ cơ sở y tế nào, kể cả khi đi khám vì chuyện nhỏ. Thông tin đó giúp bệnh viện chuẩn bị sớm nếu tình huống trở nên phức tạp.
Người Rh âm nên chuẩn bị gì cho bản thân
Những việc dưới đây đơn giản, không tốn kém, và giúp người Rh âm cùng gia đình yên tâm hơn khi có việc cần đến bệnh viện.
- Giữ bản gốc hoặc ảnh chụp phiếu xét nghiệm nhóm máu có ghi rõ Rh, cùng tên cơ sở và ngày làm. Lưu ở nơi người nhà cũng tìm được.
- Ghi nhóm máu vào phần thông tin y tế khẩn cấp trên điện thoại, loại có thể xem được ngay cả khi máy đang khoá. Nhiều điện thoại có sẵn mục này trong phần cài đặt sức khoẻ.
- Khai nhóm máu Rh âm mỗi khi khám bệnh, trước phẫu thuật, khi khám thai hoặc khi làm thủ thuật có nguy cơ chảy máu.
- Nếu từng được truyền máu hoặc từng mang thai, hỏi bác sĩ xem đã từng làm xét nghiệm kháng thể bất thường chưa và lưu kết quả lại.
- Khuyến khích người thân ruột thịt đi xét nghiệm nhóm máu, vì họ có khả năng cùng nhóm cao hơn và có thể là nguồn hiến máu khi cần.
- Nếu đủ điều kiện sức khoẻ, cân nhắc hiến máu định kỳ hoặc tham gia các câu lạc bộ người có nhóm máu hiếm do cơ sở truyền máu tổ chức, để được liên hệ khi có người cùng nhóm cần.
Phụ nữ Rh âm có dự định mang thai nên đọc thêm bài riêng về việc mẹ Rh âm mang thai trên trang, vì đó là tình huống cần theo dõi kỹ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm máu Rh âm có phải là bệnh không?
Không. Rh âm chỉ có nghĩa là hồng cầu không mang kháng nguyên D. Người Rh âm khoẻ mạnh như mọi người, không cần ăn uống hay dùng thuốc gì đặc biệt. Điều cần lưu ý chỉ xuất hiện khi truyền máu hoặc khi phụ nữ Rh âm mang thai.
Bố mẹ đều Rh dương có sinh được con Rh âm không?
Có, nếu cả bố và mẹ đều mang một bản gen Rh âm ẩn bên cạnh bản Rh dương. Khi đó mỗi lần mang thai có khả năng con nhận bản Rh âm từ cả hai người. Ở người Việt trường hợp này hiếm vì ít người mang bản Rh âm, nhưng hoàn toàn đúng quy luật.
Người Rh âm có hiến máu cho người Rh dương được không?
Về nguyên tắc, máu Rh âm cùng nhóm ABO phù hợp có thể truyền cho người Rh dương. Tuy vậy vì nguồn máu Rh âm rất ít, các cơ sở truyền máu thường dành nó cho người Rh âm. Việc phân phối máu do ngân hàng máu quyết định, người hiến không cần tự lo phần đó.
Người Rh âm có cần xét nghiệm lại nhóm máu nhiều lần không?
Mỗi lần truyền máu, bệnh viện luôn xét nghiệm lại theo quy trình, đó là việc bình thường. Ngoài ra không cần đi xét nghiệm lại định kỳ chỉ để kiểm tra Rh, vì nhóm máu không đổi theo thời gian ở người khoẻ mạnh. Riêng xét nghiệm kháng thể có thể cần làm theo chỉ định của bác sĩ.
Rh âm có ảnh hưởng tới việc kết hôn không?
Không có lý do gì để nhóm máu ảnh hưởng tới việc kết hôn. Điều duy nhất nên làm là người phụ nữ Rh âm cho bác sĩ biết khi chuẩn bị mang thai, và biết nhóm máu của chồng sẽ giúp bác sĩ đánh giá có cần theo dõi thêm hay không.
Làm sao biết mình có phải Rh âm không?
Cách chắc chắn là xét nghiệm nhóm máu tại cơ sở y tế, trên phiếu sẽ ghi rõ cả nhóm ABO và Rh. Bạn có thể biết qua lần hiến máu, khám sức khoẻ hoặc khám thai. Nhóm máu nhớ từ trí nhớ hay chép lại qua nhiều lần nên được xác nhận lại bằng giấy tờ.