Bất đồng nhóm máu ABO mẹ con xảy ra chủ yếu khi mẹ nhóm O mang thai con nhóm A hoặc nhóm B; kháng thể sẵn có trong máu mẹ có thể đi qua nhau thai và làm một phần hồng cầu của con bị phá huỷ, biểu hiện thường gặp nhất là vàng da sớm sau sinh. Phần lớn trường hợp nhẹ, được phát hiện và xử trí ở bệnh viện trong những ngày đầu.
Khác với bất đồng Rh, bất đồng ABO có thể xảy ra ngay ở con đầu và không có biện pháp dự phòng thường quy trong thai kỳ. Điều cha mẹ cần nắm là cơ chế ở mức dễ hiểu, những dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám ngay và cách theo dõi trẻ khi về nhà. Bài này không thay cho đánh giá của bác sĩ nhi sơ sinh.
Bất đồng nhóm máu ABO là gì
Người nhóm O không có kháng nguyên A và B trên hồng cầu, nhưng trong máu lại có sẵn kháng thể chống A và chống B. Những kháng thể này hình thành tự nhiên từ những năm đầu đời mà không cần truyền máu hay mang thai. Ở người nhóm O, một phần kháng thể thuộc loại có thể đi qua nhau thai, trong khi ở người nhóm A hoặc nhóm B, kháng thể chủ yếu thuộc loại khó đi qua hơn.
Khi mẹ nhóm O mang thai một em bé nhóm A hoặc nhóm B, thừa hưởng kháng nguyên từ bố, một lượng kháng thể của mẹ có thể đi sang tuần hoàn của thai và bám vào hồng cầu của thai. Những hồng cầu bị bám kháng thể bị phá huỷ sớm hơn bình thường. Khi hồng cầu vỡ, một chất màu vàng gọi là bilirubin được giải phóng. Trước sinh, nhau thai và gan của mẹ giúp xử lý bilirubin; sau sinh, gan non của trẻ phải tự làm việc này, nên bilirubin dễ tích lại và làm da trẻ vàng.
Bất đồng ABO cũng có thể gặp ở những tổ hợp khác, như mẹ nhóm A và con nhóm B, nhưng hiếm và thường rất nhẹ. Khi bác sĩ nói tới bất đồng ABO, gần như luôn là trường hợp mẹ nhóm O. Nếu mẹ nhóm A, B hay AB, hoặc con cùng nhóm O với mẹ, khả năng bất đồng ABO đáng kể là rất thấp.
Bất đồng ABO khác bất đồng Rh ở những điểm nào
Hai tình trạng thường bị gọi chung là bất đồng nhóm máu mẹ con, nhưng chúng khác nhau ở khá nhiều điểm. Bảng dưới giúp cha mẹ không áp dụng nhầm kiến thức của loại này sang loại kia.
| Điểm so sánh | Bất đồng ABO | Bất đồng Rh |
|---|---|---|
| Tổ hợp hay gặp | Mẹ nhóm O, con nhóm A hoặc B | Mẹ Rh âm, con Rh dương |
| Mức độ phổ biến ở Việt Nam | Gặp thường hơn vì nhóm O khá phổ biến | Hiếm vì rất ít người Rh âm |
| Con đầu có bị không | Có thể, vì kháng thể của mẹ có sẵn từ trước | Thường ít bị, nguy cơ dồn sang lần sau |
| Mức độ thường gặp | Phần lớn nhẹ đến vừa | Có thể nặng nếu mẹ đã mẫn cảm và không được theo dõi |
| Dự phòng trong thai kỳ | Không có biện pháp dự phòng thường quy | Có biện pháp dự phòng theo chỉ định bác sĩ |
| Thời điểm cần chú ý nhất | Những ngày đầu sau sinh | Suốt thai kỳ và sau sinh |
Điểm quan trọng nhất trong bảng là bất đồng ABO thường được xử lý sau sinh chứ không phải trong thai kỳ. Mẹ nhóm O không cần làm gì đặc biệt khi mang thai chỉ vì nhóm máu của mình, nhưng nên biết để theo dõi con sát hơn trong tuần đầu.
Vì sao phần lớn trường hợp chỉ nhẹ
Nhiều cặp mẹ nhóm O và con nhóm A hoặc B không gặp vấn đề gì đáng kể. Có vài lý do được y học giải thích. Thứ nhất, kháng nguyên A và B trên hồng cầu của thai nhi và trẻ mới sinh chưa phát triển đầy đủ như ở người lớn, nên kháng thể của mẹ bám vào ít hơn. Thứ hai, kháng nguyên A và B không chỉ có trên hồng cầu mà còn có ở nhiều mô khác của cơ thể thai, nên một phần kháng thể của mẹ bị "hút" vào những nơi đó thay vì tấn công hồng cầu.
Thứ ba, lượng kháng thể loại đi qua nhau thai ở mỗi người mẹ nhóm O rất khác nhau, nên mức độ ảnh hưởng cũng khác nhau giữa các gia đình. Một số trẻ chỉ có xét nghiệm cho thấy dấu hiệu kháng thể bám trên hồng cầu mà không vàng da đáng kể; một số trẻ vàng da rõ trong những ngày đầu và cần chiếu đèn; rất ít trẻ cần can thiệp chuyên sâu hơn.
Vì không ai đoán trước được trẻ sẽ thuộc nhóm nào, các bệnh viện thường theo dõi màu da và tình trạng bú của mọi trẻ sơ sinh trong những ngày đầu, và có thể xét nghiệm thêm khi mẹ nhóm O hoặc khi trẻ vàng da sớm. Cha mẹ không cần lo lắng trước, chỉ cần hợp tác với nhân viên y tế và để ý những dấu hiệu nêu ở phần sau.
Mẹ nhóm O nên chuẩn bị gì trước ngày sinh
Vì bất đồng ABO thường được xử lý sau sinh, phần chuẩn bị của mẹ nhóm O chủ yếu là thông tin và lựa chọn nơi sinh. Những việc dưới đây không tốn kém mà giúp những ngày đầu của bé suôn sẻ hơn.
- Mang theo phiếu nhóm máu của mình khi đi sinh, kể cả khi đã khai trong sổ khám thai, vì ở phòng sinh đôi khi người tiếp nhận không xem kịp toàn bộ hồ sơ.
- Nếu biết nhóm máu của chồng là A, B hoặc AB, nói với bác sĩ để họ biết khả năng con khác nhóm với mẹ.
- Kể với bác sĩ nếu đứa con trước từng vàng da sớm, phải chiếu đèn hay nằm theo dõi ở khoa sơ sinh.
- Khi chọn nơi sinh, hỏi xem cơ sở có đo bilirubin cho trẻ và có điều kiện chiếu đèn ngay tại chỗ hay phải chuyển viện.
- Chuẩn bị tinh thần rằng bé có thể được lấy máu gót chân hoặc đo bilirubin qua da trong những ngày đầu; đây là việc theo dõi thông thường, không có nghĩa là bé đang bệnh nặng.
- Bàn với người nhà về việc cho bé bú sớm và bú thường xuyên ngay sau sinh, vì bú đủ giúp cơ thể bé đào thải bilirubin tốt hơn.
Phần lớn mẹ nhóm O làm những việc trên rồi không gặp chuyện gì đáng kể. Sự chuẩn bị chỉ để nếu có vàng da sớm thì mọi người nhận ra nhanh và xử lý đúng chỗ.
Dấu hiệu ở trẻ cần báo nhân viên y tế hoặc đưa đi khám ngay
Vàng da nhẹ xuất hiện sau vài ngày tuổi là hiện tượng thường gặp ở trẻ sơ sinh. Tuy vậy, có những dấu hiệu cho thấy vàng da có thể không đơn thuần và cần được đánh giá sớm, nhất là khi mẹ nhóm O.
- Da trẻ vàng ngay trong ngày đầu sau sinh.
- Vàng da lan nhanh từ mặt xuống ngực, bụng, rồi xuống tay chân, lòng bàn tay, lòng bàn chân.
- Trẻ li bì, ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức để bú.
- Trẻ bú kém, bỏ bú, hoặc bú yếu hơn hẳn những cữ trước.
- Trẻ quấy khóc the thé, ưỡn người hoặc có cử động bất thường.
- Da trẻ nhợt nhạt, kèm vàng da.
- Vàng da kéo dài quá thời gian bác sĩ dặn theo dõi, hoặc phân trẻ bạc màu.
Khi thấy những dấu hiệu này, đừng chờ xem có tự hết hay không. Bilirubin tăng quá cao có thể gây hại cho não của trẻ, và việc xử trí sớm giúp tránh điều đó. Nếu đã về nhà, đưa trẻ tới cơ sở y tế có khoa nhi gần nhất.
Bệnh viện thường kiểm tra và xử trí thế nào
Khi nghi ngờ bất đồng ABO, bác sĩ thường cho làm vài xét nghiệm cơ bản: nhóm máu của trẻ, nghiệm pháp Coombs trực tiếp để xem có kháng thể bám trên hồng cầu của trẻ hay không, nồng độ bilirubin trong máu và công thức máu để đánh giá thiếu máu. Nhiều nơi có thêm máy đo bilirubin qua da để theo dõi không cần lấy máu nhiều lần.
Biện pháp điều trị thường gặp nhất là chiếu đèn. Ánh sáng ở bước sóng phù hợp giúp chuyển bilirubin dưới da thành dạng dễ đào thải hơn qua nước tiểu và phân. Trẻ được đặt trong lồng hoặc giường có đèn, che mắt, thay đổi tư thế và vẫn được cho bú. Thời gian chiếu đèn tuỳ mức bilirubin và đáp ứng của trẻ. Với những trường hợp nặng hiếm gặp, bác sĩ có thể dùng các biện pháp chuyên sâu hơn như thay máu.
Cha mẹ nên hỏi rõ mức bilirubin hiện tại của con, ngưỡng bác sĩ đang theo dõi, và điều kiện để con được ra viện. Khi ra viện, hãy hỏi lịch tái khám và những dấu hiệu cần quay lại sớm. Việc tắm nắng tại nhà, dù phổ biến trong dân gian, không thay được chiếu đèn tại bệnh viện và có thể làm trẻ bị lạnh hoặc bỏng nắng, nên không dùng để tự điều trị.
Theo dõi trẻ khi về nhà trong tuần đầu
Phần lớn trẻ bị bất đồng ABO được ra viện sau vài ngày và tiếp tục được chăm ở nhà. Một vài việc đơn giản giúp cha mẹ phát hiện sớm nếu vàng da quay lại.
- Quan sát màu da trẻ dưới ánh sáng tự nhiên ban ngày, ấn nhẹ một ngón tay lên da trán hoặc ngực rồi thả ra, xem chỗ vừa ấn có ngả vàng hay không.
- Ghi lại số cữ bú, số lần đi tiểu, đi ngoài mỗi ngày. Trẻ bú đủ thường đi tiểu nhiều lần và phân chuyển dần sang màu vàng.
- Cho trẻ bú thường xuyên theo nhu cầu, vì bú đủ giúp đào thải bilirubin qua phân.
- Đi tái khám đúng hẹn, mang theo giấy ra viện và kết quả xét nghiệm, kể cả khi thấy trẻ vẫn ổn.
- Nếu gặp bất kỳ dấu hiệu nào ở phần trước, đưa trẻ đi khám ngay, không chờ tới ngày hẹn.
- Ghi nhóm máu của trẻ và việc từng bị bất đồng ABO vào sổ sức khoẻ, để lần mang thai sau mẹ báo với bác sĩ sản và bác sĩ nhi.
Nếu đứa con trước từng bị vàng da do bất đồng ABO, những đứa con sau cùng nhóm máu có thể cũng gặp tình trạng tương tự. Thông tin này giúp nơi sinh theo dõi trẻ sát hơn ngay từ giờ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ nhóm O có phải lúc nào cũng bị bất đồng nhóm máu với con không?
Không. Nếu con cũng nhóm O thì không có bất đồng ABO. Nếu con nhóm A hoặc B, bất đồng có thể xảy ra nhưng phần lớn nhẹ, nhiều trẻ không có biểu hiện gì đáng kể. Bác sĩ sẽ theo dõi và quyết định có cần xét nghiệm thêm sau sinh hay không.
Mẹ nhóm O có cần tiêm phòng gì khi mang thai không?
Không có biện pháp tiêm phòng thường quy cho bất đồng ABO như với bất đồng Rh. Mẹ nhóm O mang thai bình thường, chỉ cần cho nơi sinh biết nhóm máu của mình và báo nếu đứa con trước từng bị vàng da nặng để trẻ được theo dõi sát.
Vàng da do bất đồng ABO khác vàng da sinh lý thế nào?
Vàng da sinh lý thường xuất hiện sau ngày thứ hai, thứ ba và nhẹ dần. Vàng da do bất đồng ABO thường xuất hiện sớm hơn, có khi ngay ngày đầu, và có thể tăng nhanh. Chỉ bác sĩ mới phân biệt được bằng thăm khám và xét nghiệm, cha mẹ không nên tự kết luận.
Trẻ bị bất đồng ABO có ảnh hưởng lâu dài không?
Phần lớn trẻ được phát hiện và xử trí kịp thời phát triển bình thường. Nguy cơ ảnh hưởng lâu dài chủ yếu đến từ việc bilirubin tăng quá cao mà không được điều trị. Vì vậy điều quan trọng là theo dõi sát và đưa trẻ đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường.
Có nên phơi nắng cho trẻ để giảm vàng da không?
Không nên dùng việc phơi nắng thay cho điều trị. Ánh nắng tự nhiên khó kiểm soát liều, dễ làm trẻ bị lạnh khi cởi đồ hoặc bị nóng, bỏng nắng. Nếu trẻ vàng da, hãy đưa đi khám để được đo bilirubin và chiếu đèn tại cơ sở y tế nếu cần.
Con đầu bị bất đồng ABO thì con sau có bị không?
Có thể, nếu con sau cũng mang nhóm A hoặc B như con đầu. Mức độ không nhất thiết giống nhau, có khi nhẹ hơn hoặc nặng hơn. Mẹ nên báo bác sĩ về tiền sử này khi mang thai lần sau để nơi sinh chuẩn bị theo dõi trẻ ngay từ đầu.