ThuaHuong.comThừa Hưởng
Đồ vật và căn nhà được thừa hưởng

Máy khâu đạp chân cũ của bà: lau dầu, kiểm tra và cho chạy lại sau nhiều năm cất

Máy khâu đạp chân để lâu không quay: làm sạch bụi vải, tra đúng loại dầu, kiểm dây đai, kim, chỉ, thử đường may và những lúc nên mang tới thợ.

Old treadle sewing machine by a window in a Vinh Long house, a young woman seen from behind oiling the mechanism with a small can, scraps of plain fabric nearby

Phần lớn máy khâu đạp chân cũ để lâu không quay là do bụi vải và dầu cũ đã khô quánh, không phải hỏng; làm sạch, tra đúng loại dầu máy khâu và quay thử nhẹ tay thường đủ cho máy chạy lại. Máy khâu cơ đời cũ được làm bằng gang và thép, kết cấu đơn giản, rất bền nếu được giữ khô và có dầu.

Bài này dành cho người vừa nhận chiếc máy khâu của bà hay của mẹ, bàn máy phủ bụi trong góc nhà, và muốn nó chạy lại, để may vá thật hoặc ít nhất để giữ cho đúng nghĩa là một chiếc máy. Bài nói về máy khâu cơ đạp chân phổ biến trong gia đình Việt Nam; máy có gắn mô-tơ điện thì phần điện nên để thợ kiểm.

Trước khi động vào: nhìn và chụp lại

Đừng vội đạp thử. Một chiếc máy để lâu năm có thể có chi tiết bị kẹt do dầu khô, gỉ, hay một sợi chỉ cũ quấn trong ổ; đạp mạnh lúc này có thể làm cong kim, gãy răng bánh răng hay đứt dây đai. Hãy bắt đầu bằng việc nhìn kỹ và chụp ảnh máy từ nhiều phía, đặc biệt là đường đi của chỉ, vị trí các núm vặn, mặt dưới bàn máy.

Ảnh chụp có hai tác dụng. Thứ nhất, khi tháo ra lau chùi, bạn biết lắp lại như cũ. Thứ hai, nếu máy có thợ sửa sau này, người thợ có thể nhìn ảnh để biết đời máy, chi tiết nào còn nguyên bản. Hãy hỏi người lớn trong nhà xem máy được mua khi nào, bà hay may gì, có từng thay chi tiết nào không: những câu chuyện này cũng là một phần của chiếc máy.

Nếu máy có sổ hướng dẫn, hộp phụ kiện, kim dự phòng, suốt chỉ, chân vịt thay thế, gom lại một chỗ. Nhiều gia đình đã làm thất lạc những thứ này trong những lần chuyển nhà, sau đó mới thấy cần.

Làm sạch bụi vải và dầu cũ

Bụi vải trộn với dầu cũ là nguyên nhân phổ biến nhất khiến máy nặng, kẹt. Làm sạch theo thứ tự:

  1. Tháo kim, tháo chân vịt, lấy suốt chỉ và thoi ra khỏi ổ.
  2. Tháo tấm kim loại phẳng quanh lỗ kim, thường gọi là mặt nguyệt, bằng tua vít vừa cỡ. Bên dưới thường có một lớp bụi vải dày quanh răng cưa đẩy vải.
  3. Dùng cọ lông nhỏ và khô quét sạch bụi ở răng cưa, ổ thoi, các khe. Không thổi bằng miệng vì hơi ẩm trong hơi thở đọng lại trên kim loại; có thể dùng quả bóp thổi bụi.
  4. Dùng khăn vải mềm thấm một chút dầu máy khâu lau những chỗ dầu cũ khô quánh, để dầu mới làm mềm lớp cũ rồi lau lại.
  5. Lau bên ngoài thân máy bằng khăn khô hoặc hơi ẩm vắt kiệt. Nhiều thân máy cũ có lớp sơn đen và hoa văn in, dễ bị bong nếu chà mạnh hay dùng dung môi.
  6. Lắp lại mặt nguyệt, nhưng chưa lắp kim cho đến khi máy quay êm.

Nếu thấy gỉ trên các chi tiết sáng như trục, thanh kim, đừng chà bằng giấy nhám hay búi sắt. Lau dầu, để thấm, rồi lau bằng khăn; gỉ nhiều thì hỏi thợ.

Tra dầu đúng loại, đúng chỗ, đúng lượng

Dùng dầu máy khâu. Dầu máy khâu là loại dầu khoáng nhẹ, trong, ít mùi, dùng cho các chi tiết chuyển động nhanh. Không dùng dầu ăn vì sẽ ôi và khô thành keo dính. Không dùng dầu nhớt xe máy vì quá đặc, bám bụi và làm máy nặng hơn.

Tra vào lỗ dầu và các điểm kim loại cọ nhau. Thân máy cũ thường có các lỗ tra dầu nhỏ ở mặt trên và mặt dưới. Ngoài ra là các khớp, trục, chỗ thanh kim lên xuống, ổ thoi. Lật máy lên để thấy mặt dưới, nơi có nhiều điểm cần dầu nhất.

Một giọt là đủ. Mỗi điểm một giọt nhỏ. Dầu thừa chảy ra sẽ bám bụi và dây lên vải. Sau khi tra, quay vô lăng bằng tay vài chục vòng cho dầu đi đều, rồi lau sạch dầu thừa.

Thử trên vải vụn trước. Sau mỗi lần tra dầu, may thử vài đường trên một mảnh vải cũ để dầu thừa thấm vào đó chứ không dính lên vải thật.

Không xịt dầu đa năng bừa bãi. Các loại xịt chống gỉ đa năng tiện lợi, nhưng không thay được dầu máy khâu cho bôi trơn lâu dài, và xịt nhiều có thể làm bụi bám vào khắp máy.

Kiểm dây đai, bàn đạp và vô lăng

Máy khâu đạp chân truyền lực từ bàn đạp qua một bánh đà lớn dưới bàn máy, rồi dây đai lên vô lăng trên thân máy. Những điểm nên kiểm:

  • Dây đai: dây da cũ hay khô, nứt, giãn. Dây quá chùng thì đạp mà máy không chạy hoặc chạy giật; quá căng thì nặng. Dây đai có thể thay được và là chi tiết dễ tìm ở hàng sửa máy khâu.
  • Bàn đạp: đạp thử khi chưa nối dây đai, nghe có tiếng kêu ken két không. Các khớp bàn đạp cũng cần một giọt dầu.
  • Vô lăng: phần lớn máy khâu gia đình quay vô lăng về phía người ngồi. Quay ngược chiều dễ làm rối chỉ, kẹt ổ thoi. Trên vô lăng thường có núm nhả để quay mà kim không chạy, dùng khi đánh chỉ vào suốt.
  • Chân bàn máy: kiểm vít chân sắt, mặt gỗ bàn máy. Mặt gỗ cũ có thể chăm như đồ gỗ khác, lau khô, tránh để nước.

Khi mọi thứ đã sạch và có dầu, nối dây đai, đạp thử thật nhẹ khi chưa lắp kim. Máy quay êm, đều, không có tiếng va kim loại là đã sẵn sàng cho bước tiếp theo.

Lắp kim, đi chỉ và thử đường may

Kim máy khâu có một mặt chuôi phẳng và một rãnh dài chạy dọc thân. Chiều lắp kim, chiều đi chỉ qua lỗ kim tuỳ theo đời máy, nên xem sổ hướng dẫn hoặc ảnh đã chụp, hoặc hỏi thợ một lần rồi ghi lại. Lắp kim ngược là nguyên nhân phổ biến khiến máy không lên mũi.

Nên thay kim mới thay vì dùng kim cũ đã gỉ hay cùn. Kim cùn làm đứt chỉ, bỏ mũi, có khi làm thủng vải thành lỗ to. Chọn cỡ kim theo vải: vải mỏng dùng kim nhỏ, vải dày như vải bò, vải bạt dùng kim to hơn.

Đi chỉ trên theo đường dẫn từ cuộn chỉ qua các móc, qua đĩa căng chỉ, qua cần giật chỉ rồi xuống kim. Đánh chỉ vào suốt, lắp suốt vào thoi, kéo đầu chỉ dưới lên bằng cách quay vô lăng một vòng. Thử may trên hai lớp vải vụn cùng loại với vải định may.

Nhìn đường may: nếu chỉ trên nổi thành vòng ở mặt dưới vải, chỉ trên đang lỏng; nếu chỉ dưới kéo lên thành chấm ở mặt trên, chỉ trên đang căng. Chỉnh núm căng chỉ trên từng chút một rồi may thử lại. Thường chỉ cần chỉnh chỉ trên; ốc căng chỉ ở thoi dưới nên để nguyên trừ khi biết rõ mình đang làm gì.

Lỗi thường gặp và cách xử lý ban đầu

Những lỗi dưới đây hay gặp ở máy cũ vừa được cho chạy lại. Thử theo cột giữa trước; nếu không được, ghi lại hiện tượng để kể với thợ.

Hiện tượngThử trướcNếu vẫn không được
Máy nặng, quay khóLàm sạch bụi, tra dầu, quay tay nhiều vòngCó thể có chi tiết gỉ, cong; mang thợ
Đứt chỉ trên liên tụcĐi lại chỉ trên, thay kim mới, nới căng chỉLỗ kim, mép ổ có thể bị xước; hỏi thợ
Bỏ mũiKiểm chiều lắp kim, cỡ kim hợp vảiThời điểm giữa kim và móc ổ bị lệch; việc của thợ
Vải không chạyKiểm chân vịt đã hạ chưa, răng cưa có bụi khôngCơ cấu đẩy vải mòn; hỏi thợ
Chỉ rối thành búi dưới vảiĐi lại chỉ trên khi chân vịt đang nângKiểm thoi, suốt; mang thợ nếu vẫn rối
Tiếng va kim loạiDừng ngay, kiểm kim có chạm mặt nguyệt khôngKhông cố đạp tiếp; mang thợ

Lỗi "bỏ mũi" kéo dài sau khi đã thay kim, lắp đúng chiều thường liên quan đến việc chỉnh thời điểm bên trong máy. Đây là việc cần thợ có kinh nghiệm, tự chỉnh dễ làm lệch thêm.

Giữ máy chạy tốt và trao lại cho người sau

Máy khâu cũ bền nhất khi được dùng đều. Kể cả không may vá thường xuyên, mỗi tháng quay máy vài phút, may vài đường trên vải vụn giúp dầu đi khắp máy và các chi tiết không bị dính lại. Đậy máy bằng tấm phủ vải hoặc nắp gỗ khi không dùng, đặt máy nơi khô, tránh sát tường ẩm.

Tra dầu theo nhịp dùng: dùng nhiều thì tra thường hơn, để lâu không dùng thì tra lại trước khi chạy. Mỗi vài năm, nếu có điều kiện, mang máy cho thợ lau dầu tổng thể, kiểm thời điểm, thay chi tiết mòn. Hàng sửa máy khâu vẫn còn ở nhiều chợ và phố cũ.

Khi trao chiếc máy cho người sau trong gia đình, hãy kèm theo những thứ đi cùng nó: hộp phụ kiện, sổ hướng dẫn, một trang ghi chú cách đi chỉ, chiều lắp kim, chỗ tra dầu. Nếu có thể, dạy trực tiếp một buổi. Một chiếc máy khâu được trao cùng cách dùng là chiếc máy tiếp tục làm ra đồ; được trao không kèm gì thường lại nằm góc nhà thêm nhiều năm nữa.

An toàn khi dùng máy khâu cũ trong nhà

Giữ ngón tay xa kim. Máy đạp chân chạy nhanh hơn người mới dùng tưởng. Đưa vải bằng hai tay đặt hai bên chân vịt, không đặt ngón tay ngay trước kim. Khi gỡ chỉ rối, thay kim, luôn để chân khỏi bàn đạp.

Kim gãy có thể văng. Kim cùn, kim nhỏ may vải dày, hay kim chạm vào ghim gài vải có thể gãy và văng mảnh. Tháo ghim trước khi đường may chạy tới, chọn kim đúng cỡ, và khi kim gãy thì tìm đủ các mảnh trước khi may tiếp.

Trẻ nhỏ và bàn đạp. Bàn đạp, bánh đà dưới gầm máy là chỗ trẻ nhỏ thích thò tay vào. Khi không dùng, gập máy xuống lòng bàn nếu máy gập được, hoặc tháo dây đai, và không để trẻ chơi một mình quanh máy.

Bàn máy nặng. Bàn máy khâu chân gang rất nặng; khi di chuyển cần hai người, nhấc chứ không kéo, và chú ý ngón chân. Thân máy đầu khâu cũng nặng, khi lật lên tra dầu cần đỡ chắc.

Máy có mô-tơ điện cũ. Dây điện, công tắc, bàn đạp điện của máy đời cũ có thể đã giòn, hở. Nếu máy đã được gắn mô-tơ, nhờ thợ kiểm phần điện trước khi cắm, đừng cắm thử khi thấy dây nứt, hở lõi.

Câu hỏi thường gặp

Dùng dầu ăn tra máy khâu có được không?

Không nên. Dầu ăn để lâu bị ôi và khô lại thành lớp keo dính, khiến máy nặng và kẹt hơn. Hãy dùng dầu máy khâu chuyên dụng, loại dầu nhẹ, trong, bán ở hàng sửa máy khâu, hàng kim chỉ.

Máy khâu để lâu bị kẹt cứng, có nên đạp mạnh cho chạy?

Không nên. Đạp mạnh có thể làm gãy chi tiết hoặc đứt dây đai. Tra dầu vào các điểm, để thấm vài giờ, rồi quay vô lăng thật nhẹ bằng tay theo cả hai chiều trong biên độ nhỏ. Nếu vẫn kẹt cứng, mang thợ.

Thân máy có lớp sơn và hoa văn bị bong, có nên sơn lại?

Sơn lại làm mất lớp sơn và hoa văn nguyên bản, vốn là phần làm nên vẻ cũ của chiếc máy. Nếu chỉ bong ít, lau khô, tránh chà mạnh. Muốn làm đẹp lại, nên tìm thợ có kinh nghiệm với máy cũ và bàn trước với gia đình.

Máy khâu cũ có may được vải dày không?

Nhiều máy cơ đời cũ khá khoẻ, may được vải bò, vải bạt mỏng nếu dùng kim to và chỉ phù hợp, may chậm. Với vải rất dày hoặc nhiều lớp, máy gia đình có thể quá sức, dễ gãy kim. Thử trước trên vải vụn.

Kim máy khâu bao lâu nên thay?

Không có con số cố định. Nên thay khi kim cong, cùn, gỉ, khi bắt đầu bỏ mũi hay làm xước vải, và khi chuyển từ vải mỏng sang vải dày. Kim là phụ kiện dễ thay; thay kim mới thường giải quyết được nhiều lỗi hơn người ta nghĩ.

Có nên gắn mô-tơ điện cho máy đạp chân cũ?

Có thể, nhiều hàng sửa máy khâu làm việc này. Nhưng gắn mô-tơ thay đổi cách máy được dùng, và một số gia đình muốn giữ nguyên bàn đạp như ngày xưa. Nếu gắn, nhờ thợ làm và kiểm an toàn điện, giữ lại các chi tiết tháo ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138