Xét nghiệm ADN huyết thống là phép so sánh một số đoạn ADN đặc trưng của hai hay nhiều người để đánh giá họ có quan hệ ruột thịt như cha con, mẹ con hay không; kết quả loại trừ gần như tuyệt đối, còn kết quả xác nhận được nêu bằng xác suất rất cao chứ không bao giờ là con số tròn một trăm phần trăm.
Bài này giải thích nguyên lý ở mức người không học sinh học vẫn theo được: xét nghiệm nhìn vào đâu, vì sao chỉ cần vài chục điểm so sánh, đọc một bảng kết quả như thế nào và những tình huống làm kết quả cần thêm thông tin. Các bài khác trong danh mục bàn riêng về loại mẫu, về giá trị pháp lý và về xét nghiệm giữa anh em, ông cháu.
Xét nghiệm ADN huyết thống trả lời câu hỏi gì
Câu hỏi cốt lõi của xét nghiệm là: bộ gen của người này có phù hợp với việc là cha, mẹ hoặc họ hàng của người kia hay không. Trường hợp phổ biến nhất là xác định cha con, khi có mẫu của con, của người được cho là cha và nếu có thể thì cả của mẹ. Ngoài ra còn có xác định mẹ con, xác định anh chị em, ông bà và cháu.
Người ta tìm đến xét nghiệm vì nhiều lý do rất khác nhau: làm thủ tục nhận cha con, khai sinh hay hồ sơ di trú, giải quyết tranh chấp ở toà, tìm lại người thân thất lạc sau nhiều năm, xác định danh tính trong những hoàn cảnh đặc biệt, hoặc đơn giản là một người muốn trả lời một nghi vấn riêng. Mỗi lý do kéo theo yêu cầu khác nhau về cách lấy mẫu và giấy tờ, nhưng nguyên lý so sánh ADN thì giống nhau.
Cần phân biệt xét nghiệm huyết thống với các xét nghiệm gen khác như tìm nguồn gốc tổ tiên, sàng lọc bệnh di truyền hay phân tích gen liên quan tới sức khoẻ. Những xét nghiệm đó nhìn vào phần khác của bộ gen và trả lời câu hỏi khác. Xét nghiệm huyết thống không cho biết người đó có bệnh gì, thông minh hay không, hay giống ai về ngoại hình.
Nguyên lý: con nhận một nửa bộ gen từ cha, một nửa từ mẹ
Hơn chín mươi chín phần trăm ADN của mọi người là giống nhau. Phần khác biệt nhỏ còn lại mới làm nên dấu vân tay di truyền riêng của từng người. Xét nghiệm huyết thống không đọc toàn bộ bộ gen mà chỉ nhìn vào một số vị trí đặc biệt có độ khác biệt cao giữa người với người, phổ biến nhất là các đoạn lặp ngắn liên tiếp, viết tắt theo tiếng Anh là STR.
Tại mỗi vị trí STR, một đoạn ADN ngắn được lặp lại nhiều lần liền nhau, và số lần lặp khác nhau giữa người này với người khác. Mỗi người có hai bản của mỗi vị trí, một từ cha và một từ mẹ, nên ở mỗi vị trí người ta ghi được hai con số chỉ số lần lặp. Ví dụ ở một vị trí, một người có thể mang số 12 và số 15, người khác mang 14 và 14.
Vì con nhận đúng một bản từ cha và một bản từ mẹ ở mỗi vị trí, nên với cha ruột, ở gần như mọi vị trí phải có ít nhất một con số trùng với con số của con. Một vị trí trùng thì chưa nói lên gì, vì nhiều người cùng mang con số đó. Nhưng khi xét đồng thời hai mươi vị trí hoặc nhiều hơn, xác suất để một người không liên quan trùng ở tất cả các vị trí trở nên cực kỳ nhỏ. Đó là cơ sở cho độ tin cậy của xét nghiệm.
Đọc một phần bảng kết quả qua ví dụ giả định
Bảng dưới là ví dụ giả định một phần kết quả xét nghiệm cha con có mẫu của mẹ. Tên vị trí là các vị trí STR thường dùng trong các bộ xét nghiệm; con số là số lần lặp, không lấy từ người thật. Một phiếu thật có nhiều vị trí hơn.
| Vị trí | Mẹ | Con | Người được xét là cha | Cách đọc |
|---|---|---|---|---|
| D8S1179 | 12, 14 | 14, 16 | 13, 16 | Con nhận 14 từ mẹ, 16 phải đến từ cha; người được xét có 16, phù hợp |
| D21S11 | 29, 30 | 30, 31 | 31, 32 | Con nhận 30 từ mẹ, 31 từ cha; người được xét có 31, phù hợp |
| TH01 | 7, 9 | 6, 9 | 6, 9 | Con nhận 9 từ mẹ, 6 từ cha; người được xét có 6, phù hợp |
| FGA | 22, 24 | 21, 22 | 21, 23 | Con nhận 22 từ mẹ, 21 từ cha; người được xét có 21, phù hợp |
| vWA | 16, 17 | 17, 18 | 15, 18 | Con nhận 17 từ mẹ, 18 từ cha; người được xét có 18, phù hợp |
Có mẫu của mẹ giúp xác định bản nào của con chắc chắn đến từ cha, nên việc đối chiếu rõ ràng hơn. Khi không có mẫu mẹ, phòng xét nghiệm vẫn so được, chỉ là ở một số vị trí phải xét cả hai con số của con và kết quả thống kê có thể thấp hơn một chút.
Kết quả loại trừ và kết quả xác nhận khác nhau thế nào
Kết quả loại trừ. Nếu ở nhiều vị trí, người được xét không mang con số nào khớp với phần con nhận từ cha, kết luận là người đó không phải cha sinh học. Kết quả loại trừ thường được coi là chắc chắn, vì một người cha ruột không thể lệch ở nhiều vị trí cùng lúc.
Kết quả xác nhận. Nếu mọi vị trí đều phù hợp, phòng xét nghiệm tính chỉ số quan hệ cha con và xác suất quan hệ cha con. Con số thường được nêu dạng trên 99,9 phần trăm, hoặc cao hơn nữa khi có nhiều vị trí và có mẫu mẹ. Nó không bao giờ là đúng một trăm phần trăm vì về lý thuyết luôn còn một khả năng cực nhỏ.
Lệch ở một vị trí duy nhất. ADN đôi khi có đột biến nhỏ khi truyền từ cha mẹ sang con, làm số lần lặp ở một vị trí thay đổi một đơn vị. Vì vậy một điểm lệch đơn lẻ không đủ để loại trừ. Phòng xét nghiệm có quy tắc tính toán cho trường hợp này và có thể phân tích thêm vị trí để chắc chắn.
Kết quả không kết luận được. Hiếm gặp, thường do mẫu kém chất lượng, mẫu lẫn ADN của nhiều người, hoặc quan hệ phức tạp giữa những người được xét. Khi đó phòng xét nghiệm có thể đề nghị lấy lại mẫu hoặc bổ sung mẫu của người khác.
Những tình huống cần cho phòng xét nghiệm biết trước
Một số hoàn cảnh làm việc đọc kết quả phức tạp hơn. Nói trước với nơi xét nghiệm giúp họ chọn cách phân tích phù hợp, tránh kết luận sai.
- Người được xét là cha có anh em trai ruột, cha ruột hoặc con trai cũng có thể là cha của đứa trẻ. Họ hàng gần chia sẻ nhiều đoạn ADN nên cần phân tích nhiều vị trí hơn.
- Người được xét có anh em sinh đôi cùng trứng. Hai người sinh đôi cùng trứng gần như có bộ ADN giống hệt nhau, xét nghiệm STR thông thường không phân biệt được.
- Một trong những người tham gia từng ghép tuỷ hoặc được truyền máu gần đây. Mẫu máu có thể mang ADN của người hiến; khi đó thường dùng mẫu niêm mạc miệng hoặc mẫu khác.
- Không có mẫu của người được cho là cha vì đã mất hoặc ở xa. Có thể cần xét nghiệm qua họ hàng, là một loại xét nghiệm khác với cách đọc khác.
- Bố mẹ của đứa trẻ có quan hệ họ hàng với nhau. Điều này ảnh hưởng tới cách tính thống kê.
Những thông tin này nhạy cảm, nhưng phòng xét nghiệm có trách nhiệm giữ bí mật và cần chúng để làm đúng chuyên môn. Giấu đi có thể dẫn tới kết quả khó diễn giải hoặc phải làm lại.
Quy trình chung từ lúc lấy mẫu tới lúc nhận kết quả
Các cơ sở có thể khác nhau về chi tiết, nhưng một xét nghiệm huyết thống thường trải qua những bước dưới đây. Biết trước giúp bạn hiểu vì sao kết quả cần thời gian và vì sao cơ sở hỏi nhiều thông tin.
- Tư vấn ban đầu để xác định mục đích, những người cần lấy mẫu và loại xét nghiệm phù hợp.
- Ký giấy đồng ý của những người tham gia; với trẻ chưa thành niên, người đại diện hợp pháp ký thay.
- Lấy mẫu, phổ biến nhất là tăm bông quệt niêm mạc má trong miệng, mỗi mẫu được dán mã riêng.
- Tách chiết ADN khỏi tế bào trong mẫu tại phòng thí nghiệm.
- Nhân bản các vị trí STR cần xét bằng kỹ thuật PCR, rồi đo chiều dài từng đoạn để biết số lần lặp.
- Phân tích, so sánh giữa các mẫu và tính toán thống kê; nhiều nơi để hai người đọc kết quả độc lập.
- Trả kết quả bằng văn bản, kèm giải thích cho người yêu cầu.
Thời gian trả kết quả tuỳ cơ sở, loại mẫu và mục đích xét nghiệm. Mẫu đặc biệt như tóc, móng tay thường mất thời gian hơn vì khó tách ADN.
Đồng thuận, quyền riêng tư và lưu mẫu
ADN là thông tin rất riêng tư: nó không chỉ nói về một người mà còn về cha mẹ, anh chị em và con cái của người đó. Vì vậy xét nghiệm huyết thống cần sự đồng ý của những người được lấy mẫu, hoặc của người đại diện hợp pháp với trẻ em. Lấy trộm mẫu của người khác để xét nghiệm có thể vi phạm quyền riêng tư và tuỳ trường hợp có thể vướng quy định pháp luật; các cơ sở làm việc nghiêm túc thường từ chối những yêu cầu như vậy với mục đích có giá trị pháp lý.
Trước khi xét nghiệm, bạn có quyền hỏi cơ sở về những điều sau: mẫu và dữ liệu được lưu ở đâu, trong bao lâu, ai được xem kết quả, mẫu được huỷ thế nào sau khi xong, và dữ liệu có được dùng vào mục đích khác hay không. Cơ sở đáng tin cậy sẽ trả lời rõ ràng những câu này và ghi lại trong giấy đồng ý.
Cuối cùng, kết quả xét nghiệm huyết thống có thể thay đổi các mối quan hệ trong gia đình. Nhiều người thấy hữu ích khi được tư vấn trước và sau xét nghiệm, để chuẩn bị cho mọi khả năng và để có người cùng nghĩ cách nói chuyện với người thân, nhất là khi có trẻ em liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm ADN huyết thống có chính xác không?
Với mẫu đạt chất lượng và quy trình chuẩn, kết quả loại trừ được coi là chắc chắn, còn kết quả xác nhận thường có xác suất trên 99,9 phần trăm. Sai sót chủ yếu đến từ khâu lấy mẫu, nhầm mẫu hoặc thông tin họ hàng bị giấu, chứ không phải từ nguyên lý.
Có cần mẫu của mẹ khi xét nghiệm cha con không?
Không bắt buộc, phòng xét nghiệm vẫn so được giữa con và người được xét là cha. Tuy vậy có mẫu của mẹ giúp xác định chắc chắn bản ADN nào của con đến từ cha, làm kết quả rõ ràng hơn và giảm khả năng phải phân tích thêm.
Kết quả 99,99 phần trăm có nghĩa là gì?
Đó là xác suất quan hệ cha con được tính từ dữ liệu so sánh. Con số càng gần một trăm phần trăm thì càng mạnh mẽ ủng hộ quan hệ cha con. Nó không bao giờ là đúng một trăm phần trăm vì về lý thuyết luôn còn một khả năng rất nhỏ.
Xét nghiệm ADN huyết thống có cho biết bệnh di truyền không?
Không. Xét nghiệm huyết thống chỉ nhìn vào các đoạn lặp dùng để phân biệt người với người, không mang thông tin về bệnh tật hay tính cách. Nếu cần tìm hiểu nguy cơ bệnh di truyền, bạn cần gặp bác sĩ di truyền để được tư vấn loại xét nghiệm khác.
Có thể xét nghiệm ADN cha con khi người cha đã mất không?
Có thể trong một số trường hợp, bằng mẫu còn lưu của người đã mất hoặc qua xét nghiệm với họ hàng như ông bà nội, anh em trai của người cha. Độ chắc chắn tuỳ loại mẫu và quan hệ họ hàng. Nơi xét nghiệm sẽ tư vấn cách phù hợp nhất.
Có được tự ý lấy mẫu của người khác để xét nghiệm không?
Không nên. ADN là thông tin riêng tư, xét nghiệm cần sự đồng ý của người được lấy mẫu hoặc người đại diện hợp pháp của trẻ. Tự ý lấy mẫu có thể vi phạm quyền riêng tư và kết quả như vậy thường không được chấp nhận cho mục đích pháp lý.