Tàn nhang và nốt ruồi đều có phần di truyền: gen quyết định làn da có xu hướng nổi tàn nhang hay không và một người dễ có nhiều hay ít nốt ruồi; nhưng ánh nắng mới là thứ khiến chúng hiện ra nhiều hay ít trong thực tế. Vì vậy hai anh em cùng thừa hưởng làn da dễ nổi tàn nhang, đứa hay chơi ngoài nắng sẽ có nhiều hơn hẳn đứa ở trong nhà.
Bài này giải thích tàn nhang và nốt ruồi khác nhau thế nào về bản chất, phần nào gia đình truyền lại, phần nào do môi trường, vì sao không nên nhầm tàn nhang với nám, cách chống nắng cho trẻ, và những dấu hiệu ở nốt ruồi nên đưa đi khám da liễu. Bài không thay thế việc khám và không chẩn đoán.
Tàn nhang và nốt ruồi khác nhau thế nào
Tàn nhang là những đốm nhỏ màu nâu nhạt, phẳng, thường mọc ở những vùng hay tiếp xúc với nắng như mũi, gò má, vai, cánh tay. Ở chỗ có tàn nhang, số lượng tế bào hắc tố không nhiều hơn chỗ da xung quanh; khác biệt là các tế bào ở đó sản xuất nhiều sắc tố hơn khi gặp nắng. Vì vậy tàn nhang thường đậm lên vào mùa nắng và nhạt đi khi ít ra nắng.
Nốt ruồi thì khác. Nốt ruồi là một cụm tế bào hắc tố tập trung lại, có thể phẳng hoặc nhô lên, màu từ nâu nhạt đến đen. Nốt ruồi không mờ đi theo mùa như tàn nhang. Phần lớn nốt ruồi xuất hiện trong thời thơ ấu và tuổi trẻ, một số có từ lúc sinh, và có thể thay đổi nhẹ theo tuổi.
Ngoài hai loại này, trên da còn nhiều loại đốm sắc tố khác như nám, đồi mồi ở người lớn tuổi, vết bớt bẩm sinh. Mỗi loại có cơ chế riêng. Vì nhìn bằng mắt thường dễ nhầm, những đốm mới xuất hiện hoặc thay đổi ở người lớn nên được bác sĩ da liễu xem để biết chính xác đó là gì.
Phần gia đình truyền lại
Xu hướng nổi tàn nhang. Các nghiên cứu đã chỉ ra một số gen liên quan tới tàn nhang, trong đó có gen điều khiển loại melanin mà da sản xuất. Người mang những biến thể nhất định có làn da dễ nổi tàn nhang khi gặp nắng. Tàn nhang rất phổ biến ở người có tóc đỏ, da sáng, nhưng cũng gặp ở người châu Á.
Số lượng nốt ruồi. Một người có nhiều hay ít nốt ruồi phụ thuộc đáng kể vào gen. Trong các gia đình, bố mẹ nhiều nốt ruồi thì con thường cũng có xu hướng nhiều hơn. Lượng nắng tiếp xúc trong thời thơ ấu cũng góp phần.
Nốt ruồi ở cùng vị trí với bố mẹ. Nhiều gia đình kể con có nốt ruồi đúng chỗ như bố hoặc mẹ. Điều này có thể xảy ra, nhưng vị trí cụ thể của từng nốt ruồi không được xem là đặc điểm di truyền theo quy luật rõ ràng. Phần lớn trường hợp trùng vị trí là ngẫu nhiên hoặc do chúng ta chỉ để ý những lần trùng.
Tiền sử gia đình có ung thư da. Đây là thông tin quan trọng cần cho bác sĩ biết khi khám da, vì có những gia đình mang nguy cơ cao hơn. Bác sĩ có thể đề nghị theo dõi da định kỳ cho các thành viên. Ở người Việt, ung thư da không thường gặp như ở người da sáng, nhưng không phải là không có.
Tàn nhang, nốt ruồi thay đổi theo từng giai đoạn tuổi
Trẻ sơ sinh hầu như không có tàn nhang. Tàn nhang thường bắt đầu xuất hiện ở tuổi mẫu giáo hoặc tiểu học, sau những mùa hè chơi ngoài trời, và có thể rõ nhất ở tuổi thiếu niên. Ở nhiều người, tàn nhang nhạt dần khi trưởng thành, đặc biệt nếu họ làm việc trong nhà và che nắng tốt. Điều đó cho thấy gen tạo ra "khả năng" nổi tàn nhang, còn nắng quyết định khả năng đó có biểu hiện hay không và đến mức nào.
Nốt ruồi có hành trình khác. Một số trẻ sinh ra đã có nốt ruồi, gọi là nốt ruồi bẩm sinh. Phần lớn nốt ruồi còn lại xuất hiện dần trong thời thơ ấu, tăng số lượng tới khoảng tuổi trưởng thành, rồi ổn định. Ở tuổi trung niên trở đi, một số nốt ruồi có thể nhạt màu, nhô lên mềm hơn hoặc mờ dần. Nốt ruồi mới mọc ở người đã lớn tuổi là điều nên chú ý hơn so với ở trẻ em.
Tuổi dậy thì và thai kỳ là hai thời điểm hormone thay đổi mạnh, có thể làm nốt ruồi sẫm màu hơn đôi chút và làm nám xuất hiện ở một số phụ nữ. Phần lớn thay đổi này lành tính, nhưng nốt ruồi nào thay đổi nhiều, khác hẳn các nốt khác, vẫn nên được bác sĩ xem, kể cả khi đang mang thai.
Phân biệt tàn nhang với nám và những đốm sắc tố khác
Nhiều phụ nữ gọi chung mọi đốm nâu trên mặt là tàn nhang, trong khi cách chăm sóc và nguyên nhân rất khác nhau. Bảng dưới chỉ để tham khảo; đốm nào không chắc nên nhờ bác sĩ da liễu xem.
| Loại đốm | Hình dạng thường gặp | Thời điểm xuất hiện | Liên quan gia đình |
|---|---|---|---|
| Tàn nhang | Đốm nhỏ nâu nhạt, phẳng, rải rác vùng da hay ra nắng | Từ thời thơ ấu, đậm hơn vào mùa nắng | Rõ, do gen quyết định xu hướng |
| Nám | Mảng nâu lan rộng, bờ không đều, thường đối xứng hai bên má, trán | Thường ở phụ nữ tuổi trưởng thành, khi mang thai hoặc thay đổi hormone | Có, nhiều người có mẹ hoặc chị em cũng bị |
| Nốt ruồi | Đốm hoặc nốt màu nâu đến đen, có thể nhô | Chủ yếu từ nhỏ tới tuổi trẻ | Số lượng mang tính gia đình |
| Đồi mồi | Đốm nâu phẳng, to hơn tàn nhang, ở mu bàn tay, mặt | Người lớn tuổi, sau nhiều năm phơi nắng | Chủ yếu do nắng tích luỹ |
| Bớt bẩm sinh | Mảng màu có từ lúc sinh, nhiều màu sắc | Từ khi sinh hoặc ngay sau sinh | Phần lớn không do di truyền |
Nám cần được nhắc riêng vì nhiều người tự điều trị sai cách. Nám liên quan tới hormone, ánh nắng và yếu tố gia đình, dễ tái phát, và một số sản phẩm trôi nổi hứa trị nám nhanh có thể gây hại cho da. Cách xử lý nám nên do bác sĩ da liễu tư vấn.
Chống nắng cho trẻ thừa hưởng làn da dễ nổi tàn nhang
Cha mẹ không thay đổi được gen làn da của con, nhưng có thể giảm lượng nắng con tiếp xúc, qua đó giảm tàn nhang và giảm nguy cơ tổn thương da lâu dài. Các bước dưới đây làm được hằng ngày.
- Tránh cho trẻ chơi ngoài trời vào khoảng giữa ngày khi nắng gắt nhất; ưu tiên sáng sớm và chiều muộn.
- Cho trẻ đội mũ rộng vành che cả mặt, tai và gáy, mặc áo nhẹ có tay, chất vải thoáng.
- Chọn chỗ chơi có bóng râm, nhất là ở bãi biển, bể bơi, sân trường, nơi ánh nắng phản chiếu mạnh.
- Với trẻ lớn, dùng kem chống nắng phù hợp với tuổi theo hướng dẫn trên bao bì và tư vấn của dược sĩ, thoa lại sau khi bơi hoặc ra nhiều mồ hôi; với trẻ dưới sáu tháng, hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Tập cho trẻ thói quen tự đội mũ, tự tìm bóng râm khi lớn hơn, để việc chống nắng trở thành nếp sống chứ không phải lời nhắc.
Che nắng không có nghĩa là để trẻ ở trong nhà. Vận động ngoài trời có lợi cho sức khoẻ, thị lực và tinh thần của trẻ; mục tiêu là ra ngoài vào giờ hợp lý và che chắn đúng cách.
Dấu hiệu ở nốt ruồi nên đi khám da liễu
Phần lớn nốt ruồi lành tính suốt đời. Tuy vậy, có một số dấu hiệu mà các tổ chức da liễu khuyên nên được bác sĩ kiểm tra. Danh sách dưới đây giúp bạn biết khi nào nên đi khám, không dùng để tự chẩn đoán.
- Nốt ruồi có hai nửa không đối xứng nhau về hình dạng.
- Bờ nốt ruồi nham nhở, mờ, lan ra vùng da xung quanh.
- Màu sắc không đều trong cùng một nốt, có nhiều màu nâu, đen, đỏ, trắng hay xanh.
- Nốt ruồi to lên rõ rệt so với trước, hoặc to hơn hẳn các nốt ruồi khác trên người.
- Nốt ruồi thay đổi về hình dạng, màu sắc, độ nhô, hoặc bắt đầu ngứa, chảy máu, loét mà không do va chạm.
- Nốt ruồi mới xuất hiện ở người lớn tuổi, hoặc nốt ruồi nằm ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, dưới móng mà thay đổi.
- Trẻ có nốt ruồi bẩm sinh kích thước lớn cần được bác sĩ theo dõi định kỳ.
Không nên tự tẩy, đốt hay chấm thuốc lên nốt ruồi theo mẹo truyền miệng hoặc ở cơ sở không có chuyên môn. Việc này vừa có thể gây sẹo, nhiễm trùng, vừa làm mất cơ hội để bác sĩ đánh giá nốt ruồi nếu nó cần được kiểm tra.
Nói chuyện với con về tàn nhang, nốt ruồi
Trẻ ở tuổi đi học, nhất là tuổi dậy thì, thường để ý tới làn da và có thể ngại vì tàn nhang hay một nốt ruồi lớn trên mặt. Cha mẹ có thể giải thích đơn giản rằng đây là đặc điểm con nhận từ gia đình, giống như màu tóc hay dáng người, và rất nhiều người có.
Tránh những lời trêu chọc, kể cả khi vô tình, như đếm tàn nhang trên mặt con hay gắn nốt ruồi với "tướng" tốt xấu. Những quan niệm xem nốt ruồi đoán vận mệnh chỉ là văn hoá dân gian, không có cơ sở khoa học, và không nên dùng để quyết định tẩy hay giữ một nốt ruồi.
Điều đáng dạy con hơn là thói quen bảo vệ da khỏi nắng và để ý những thay đổi bất thường trên da mình. Đây là kỹ năng có ích suốt đời, đặc biệt với những gia đình có làn da nhạy cảm hoặc có người thân từng mắc bệnh da.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ có tàn nhang thì con có bị không?
Con có thể thừa hưởng làn da có xu hướng dễ nổi tàn nhang, nhưng không chắc chắn, vì nhiều gen cùng tham gia. Ngay cả khi có xu hướng đó, việc che nắng tốt từ nhỏ giúp tàn nhang xuất hiện ít và nhạt hơn.
Tàn nhang có tự hết không?
Tàn nhang thường nhạt đi khi ít tiếp xúc với nắng, ví dụ vào mùa mưa hay khi được che chắn tốt, và đậm lên khi phơi nắng nhiều. Ở một số người, tàn nhang giảm dần khi có tuổi, nhưng xu hướng nổi tàn nhang thì vẫn còn.
Nốt ruồi có di truyền từ bố mẹ không?
Số lượng nốt ruồi mà một người có mang tính gia đình khá rõ, bố mẹ nhiều nốt ruồi thì con thường cũng có xu hướng nhiều hơn. Còn vị trí cụ thể của từng nốt ruồi thì không di truyền theo quy luật rõ ràng.
Nám da có phải là tàn nhang không?
Không. Nám thường là mảng nâu lan rộng, bờ không đều, hay gặp ở phụ nữ trưởng thành và liên quan tới hormone, ánh nắng, yếu tố gia đình. Tàn nhang là những đốm nhỏ có từ nhỏ. Hai loại cần cách chăm sóc khác nhau, nên hỏi bác sĩ da liễu.
Có nên tẩy nốt ruồi cho trẻ không?
Phần lớn nốt ruồi ở trẻ lành tính và không cần tẩy. Nếu nốt ruồi có dấu hiệu thay đổi, chảy máu, hoặc là nốt ruồi bẩm sinh lớn, hãy đưa trẻ đi khám da liễu để bác sĩ quyết định. Không tự tẩy theo mẹo.
Trẻ có cần dùng kem chống nắng không?
Biện pháp che nắng quan trọng nhất cho trẻ là tránh nắng gắt giữa ngày, đội mũ rộng vành, mặc áo có tay. Với trẻ lớn có thể dùng thêm kem chống nắng phù hợp với tuổi; trẻ dưới sáu tháng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.