ThuaHuong.comThừa Hưởng
Nhóm máu và xét nghiệm huyết thống

Nhóm máu và tính cách: vì sao không có cơ sở khoa học dù nghe rất giống mình

Thuyết nhóm máu quyết định tính cách bắt nguồn từ Nhật Bản đầu thế kỷ 20. Bài giải thích khoa học đã kiểm tra ra sao và vì sao ai đọc cũng thấy đúng với mình.

Group of Vietnamese university students laughing around a cafe table in Hai Phong, phones lying face down, one girl gesturing mid sentence, seen from behind and side

Quan niệm nhóm máu quyết định tính cách, như nhóm O hợp làm thủ lĩnh, nhóm A cẩn thận, nhóm B phóng khoáng, nhóm AB khó đoán, không có cơ sở khoa học: những khảo sát lớn không tìm thấy khác biệt tính cách có ý nghĩa giữa các nhóm máu, và cũng không có cơ chế sinh học nào nối hai thứ này với nhau.

Thế nhưng nhiều người đọc mô tả về nhóm máu của mình vẫn thấy đúng đến bất ngờ. Bài này đi qua nguồn gốc của quan niệm, cách khoa học đã kiểm tra nó, những cơ chế tâm lý làm ta thấy nó đúng, khi nào nó gây hại, và nhóm máu thật sự liên quan tới điều gì. Mục đích không phải chê người tin, mà để mỗi người có cơ sở tự đánh giá.

Quan niệm này đến từ đâu

Ý tưởng nối nhóm máu với tính cách xuất hiện ở Nhật Bản cuối những năm 1920, khi một nhà giáo dục tên Furukawa Takeji công bố bài viết cho rằng nhóm máu liên quan tới khí chất con người. Ông dựa trên quan sát một số ít người quen và học trò, không theo phương pháp nghiên cứu đủ chặt. Ý tưởng được chú ý một thời gian rồi lắng xuống khi không được giới khoa học ủng hộ.

Đến thập niên 1970, một nhà báo Nhật viết loạt sách phổ biến về nhóm máu và tính cách, đưa quan niệm này quay lại mạnh mẽ trong văn hoá đại chúng Nhật Bản. Từ đó nó lan sang Hàn Quốc, Đài Loan và nhiều nơi ở châu Á qua truyện tranh, phim truyền hình, tạp chí, rồi qua mạng xã hội. Ở Việt Nam, các bài trắc nghiệm vui về nhóm máu xuất hiện nhiều trên báo mạng và mạng xã hội, thường đặt cạnh những cách phân loại tính cách khác.

Lịch sử này cho thấy quan niệm không ra đời từ phòng thí nghiệm sinh học, mà từ quan sát cá nhân rồi được văn hoá đại chúng nuôi dưỡng. Điều đó không tự động làm nó sai, nhưng có nghĩa là cần kiểm tra bằng dữ liệu trước khi tin.

Khoa học đã kiểm tra như thế nào

Muốn biết nhóm máu có liên quan tới tính cách hay không, cách làm là thu thập dữ liệu của thật nhiều người, đo tính cách bằng bảng hỏi đã được kiểm chứng trong tâm lý học, rồi so sánh giữa các nhóm máu. Nhiều nghiên cứu với quy mô từ vài nghìn tới hàng chục nghìn người ở Nhật Bản, Mỹ và các nước khác đã làm đúng như vậy. Kết quả nhìn chung giống nhau: khác biệt giữa các nhóm máu rất nhỏ hoặc không có, nhỏ tới mức không có ý nghĩa trong đời sống.

Bên cạnh dữ liệu, còn có câu hỏi về cơ chế. Kháng nguyên A và B là những phân tử đường gắn trên bề mặt hồng cầu và một số mô khác. Chưa có bằng chứng nào cho thấy chúng tác động tới cách não hình thành tính cách. Tính cách là thứ phức tạp, chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen, mỗi gen góp một phần rất nhỏ, cùng với môi trường nuôi dạy, trải nghiệm và văn hoá. Không có lý do để một vị trí gen nhóm máu duy nhất lại quyết định được điều đó.

Khi một quan niệm vừa không có dữ liệu ủng hộ vừa không có cơ chế giải thích, giới khoa học xếp nó vào nhóm thiếu cơ sở. Điều này khác với việc nói rằng tính cách không có phần di truyền; nghiên cứu sinh đôi cho thấy di truyền có góp phần, chỉ là phần đó không đi qua nhóm máu.

Vì sao ai đọc cũng thấy đúng với mình

Mô tả chung chung. Phần lớn mô tả tính cách theo nhóm máu dùng những câu đúng với hầu hết mọi người, như "bề ngoài cứng rắn nhưng bên trong nhạy cảm". Tâm lý học gọi đây là hiệu ứng Barnum: con người dễ chấp nhận những mô tả mơ hồ là nói về riêng mình.

Thiên kiến xác nhận. Khi đã biết mình nhóm A và nghe rằng nhóm A cẩn thận, ta dễ nhớ những lần mình cẩn thận và quên những lần mình bừa bộn. Ký ức chọn lọc làm mô tả có vẻ đúng hơn thực tế.

Lời tiên đoán tự ứng nghiệm. Ở những nơi quan niệm này phổ biến, người ta lớn lên đã nghe mình "phải" thế nào theo nhóm máu, và đôi khi tự điều chỉnh cách mô tả bản thân cho khớp. Một số nghiên cứu cho rằng điều này giải thích những khác biệt rất nhỏ đôi khi được ghi nhận ở nơi quan niệm đã lan rộng.

Thử đổi nhãn là thấy. Một cách tự kiểm đơn giản: nhờ người khác đọc cho bạn nghe mô tả của cả bốn nhóm máu mà không nói nhóm nào là nhóm nào, rồi chọn mô tả giống mình nhất. Nhiều người chọn trúng mô tả của nhóm khác, hoặc thấy hai ba mô tả đều giống mình. Đó là dấu hiệu mô tả không thật sự phân biệt được người với người.

Mô tả nào cũng có mặt tích cực. Các mô tả thường được viết dễ nghe, mỗi nhóm đều có điểm mạnh riêng, nên người đọc vui vẻ chấp nhận mà ít khi đặt câu hỏi.

Lời đồn phổ biến và điều khoa học biết

Bảng dưới đặt cạnh nhau một số câu hay gặp và cách nhìn dựa trên bằng chứng. Mục đích là giúp nhận ra chỗ nào là quan niệm, chỗ nào là kiến thức.

Câu hay gặpĐiều khoa học biết
Nhóm O tự tin, hợp làm lãnh đạoKhông có dữ liệu cho thấy người nhóm O lãnh đạo giỏi hơn; năng lực lãnh đạo phụ thuộc kỹ năng và hoàn cảnh
Nhóm A cầu toàn, hay loMức độ cẩn thận đo bằng bảng hỏi tâm lý không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm máu
Nhóm B phóng khoáng, khó gầnKhông có cơ sở; ở một số nơi định kiến này còn khiến người nhóm B bị đánh giá không công bằng
Nhóm AB khó đoán, hai mặtKhông có cơ sở; AB chỉ là có cả hai kháng nguyên trên hồng cầu
Hai nhóm máu này không hợp nhau trong hôn nhânNhóm máu không liên quan tới sự hoà hợp vợ chồng; điều duy nhất liên quan là Rh khi mang thai, và việc đó do bác sĩ theo dõi
Ăn theo nhóm máu để khoẻ hơnCác nghiên cứu kiểm tra không thấy lợi ích riêng theo nhóm máu; lợi ích nếu có đến từ ăn uống lành mạnh nói chung

Nhiều câu trong bảng nghe vô hại, nhưng khi được dùng để đánh giá người khác, chúng trở thành định kiến. Phần tiếp theo nói về điều đó.

Khi quan niệm này gây hại

Đọc mô tả nhóm máu cho vui thì không sao. Vấn đề xuất hiện khi nó được dùng để ra quyết định về con người. Ở Nhật Bản, người ta thậm chí có từ riêng để chỉ việc phân biệt đối xử theo nhóm máu. Dưới đây là những tình huống nên tránh.

  • Tuyển dụng hay phân công công việc dựa trên nhóm máu của ứng viên, nhân viên.
  • Từ chối tìm hiểu một người, hoặc cha mẹ ngăn cản con kết hôn, vì cho rằng nhóm máu không hợp.
  • Dán nhãn trẻ em theo nhóm máu, như cho rằng con nhóm B thì khó dạy, con nhóm A thì hay lo, rồi đối xử theo nhãn đó.
  • Tự giới hạn bản thân, như nghĩ mình nhóm này nên không hợp với nghề kia.
  • Dùng nhóm máu để giải thích hay bào chữa cho hành vi, thay vì nhìn vào hoàn cảnh và lựa chọn của người đó.

Trẻ em đặc biệt dễ tin vào nhãn người lớn gắn cho mình. Một câu nói đùa lặp đi lặp lại về nhóm máu có thể trở thành cách đứa trẻ nhìn bản thân.

Nhóm máu thật sự liên quan tới điều gì

Nhóm máu có ý nghĩa rất rõ trong y học. Nó quyết định máu nào truyền được cho ai, là lý do bệnh viện luôn xét nghiệm trước khi truyền máu. Nó liên quan tới thai kỳ, như bất đồng Rh khi mẹ Rh âm mang thai con Rh dương, hay bất đồng ABO khi mẹ nhóm O. Nó cũng quan trọng trong ghép tạng. Những điều này đã được hiểu rõ và đang được áp dụng hằng ngày.

Ngoài ra, một số nghiên cứu ở quy mô dân số ghi nhận những liên hệ nhỏ giữa nhóm máu và nguy cơ một vài bệnh, ví dụ những người không thuộc nhóm O có nguy cơ hình thành cục máu đông cao hơn một chút. Những liên hệ này nhỏ, chỉ có ý nghĩa khi nhìn trên hàng nghìn người, không dùng để dự đoán cho một cá nhân và không phải lý do để ai lo lắng hay thay đổi lối sống vì nhóm máu. Bác sĩ đánh giá nguy cơ dựa trên nhiều yếu tố quan trọng hơn nhiều.

Còn với tính cách, năng khiếu, sự nghiệp hay tình duyên, nhóm máu không cho biết điều gì. Nếu muốn hiểu bản thân hay hiểu con, quan sát hành vi thực tế, trò chuyện và lắng nghe là cách đáng tin hơn bất kỳ bảng phân loại nào.

Nói chuyện với con và người thân về nhóm máu

Khi con đọc được bài trắc nghiệm nhóm máu và hào hứng kể, bố mẹ không cần dập tắt sự tò mò. Có thể cùng con đọc, rồi hỏi con: mô tả này có đúng với bạn cùng lớp có nhóm máu khác không, có ai trong nhà cùng nhóm máu mà tính cách khác hẳn nhau không. Những câu hỏi như vậy giúp con tự nhận ra giới hạn của quan niệm và tập suy nghĩ có phê phán.

Với người lớn tuổi trong nhà tin vào chuyện nhóm máu hợp hay không hợp, tranh luận gay gắt thường không hiệu quả. Có thể nhẹ nhàng nói rằng nhóm máu quan trọng cho chuyện truyền máu và mang thai, còn chuyện hợp tính thì nhìn vào cách hai người đối xử với nhau. Nếu cần, có thể cùng nhau nghe ý kiến của bác sĩ trong một lần đi khám.

Biết nhóm máu của cả nhà vẫn là điều tốt, vì lý do sức khoẻ. Chỉ cần đặt nó đúng chỗ: một thông tin y tế hữu ích, không phải tấm nhãn nói lên ta là ai.

Câu hỏi thường gặp

Nhóm máu có quyết định tính cách không?

Không. Các khảo sát lớn với hàng nghìn tới hàng chục nghìn người không tìm thấy khác biệt tính cách có ý nghĩa giữa các nhóm máu, và chưa có cơ chế sinh học nào giải thích được mối liên hệ đó. Tính cách chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen và môi trường.

Vì sao đọc mô tả nhóm máu thấy đúng với mình?

Vì các mô tả thường chung chung, đúng với hầu hết mọi người, cộng với thiên kiến xác nhận khiến ta nhớ những lần mình giống mô tả và quên những lần không giống. Tâm lý học gọi hiện tượng chấp nhận mô tả mơ hồ là hiệu ứng Barnum.

Tính cách có di truyền không nếu không qua nhóm máu?

Có phần di truyền. Nghiên cứu sinh đôi cho thấy gen góp một phần vào các nét tính cách, nhưng phần đó đến từ rất nhiều gen, mỗi gen ảnh hưởng nhỏ, đan xen với môi trường nuôi dạy và trải nghiệm. Không có một gen đơn lẻ nào quyết định tính cách.

Ăn theo nhóm máu có tốt cho sức khoẻ không?

Các nghiên cứu kiểm tra chế độ ăn theo nhóm máu không tìm thấy lợi ích riêng gắn với nhóm máu. Nếu có người thấy khoẻ hơn, thường là nhờ ăn nhiều rau, ít đồ chế biến sẵn, đúng với mọi nhóm máu. Có bệnh nền thì nên hỏi bác sĩ dinh dưỡng.

Vợ chồng khác nhóm máu có sao không?

Không ảnh hưởng tới sự hoà hợp. Điều duy nhất cần lưu ý là khi người vợ Rh âm và người chồng Rh dương, thai kỳ cần bác sĩ sản theo dõi để phòng bất đồng Rh. Phần lớn các cặp vợ chồng khác nhóm máu không cần làm gì đặc biệt.

Có nên cho trẻ làm trắc nghiệm tính cách theo nhóm máu không?

Đọc cho vui thì không sao, nhưng không nên dùng kết quả để dán nhãn hay định hướng con. Trẻ dễ tin vào nhãn người lớn gắn cho mình. Quan sát những gì con thích, con làm tốt và trò chuyện với con là cách hiểu con đáng tin hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138