Mẫu dễ thành công nhất cho xét nghiệm ADN huyết thống là tăm bông quệt niêm mạc má trong miệng; máu, tóc có chân và móng tay cũng dùng được, còn các mẫu đặc biệt như bàn chải đánh răng hay đầu lọc thuốc lá có khả năng thất bại cao hơn và thường không dùng cho mục đích pháp lý.
Chọn sai loại mẫu hoặc bảo quản không đúng là lý do phổ biến khiến người làm xét nghiệm phải chờ lâu rồi được báo lấy lại mẫu. Bài này giải thích vì sao mỗi loại mẫu cho kết quả khác nhau, cách lấy và bảo quản để mẫu đến phòng thí nghiệm trong tình trạng tốt, kèm lưu ý riêng cho trẻ nhỏ, người cao tuổi và trường hợp người thân đã mất.
Vì sao loại mẫu lại quan trọng
ADN dùng cho xét nghiệm huyết thống nằm trong nhân tế bào. Vì vậy mẫu phải chứa tế bào có nhân, với số lượng đủ để tách ra một lượng ADN dùng được. Tế bào niêm mạc má bong ra rất nhiều mỗi ngày, nên chỉ vài lần quệt tăm bông đã thu đủ. Trong máu, hồng cầu trưởng thành không có nhân, ADN chủ yếu đến từ bạch cầu, nhưng chỉ cần vài giọt máu cũng đã có đủ bạch cầu.
Những mẫu khác chứa ít tế bào hơn hoặc tế bào đã bị phân huỷ một phần. Sợi tóc rụng tự nhiên thường không còn chân hoặc chân đã khô, móng tay chứa ADN nhưng khó tách hơn, đồ dùng cá nhân thì lượng tế bào bám vào rất khác nhau và dễ lẫn ADN của người khác. Càng ít ADN, phòng thí nghiệm càng khó cho ra kết quả đủ các vị trí cần so, và khả năng phải làm lại càng cao.
Ngoài số lượng còn có chất lượng. ADN bị nhiệt độ cao, ánh nắng, độ ẩm và nấm mốc làm hỏng dần. Một mẫu tốt lúc lấy nhưng để trong túi nhựa kín ở nơi nóng ẩm nhiều ngày có thể không còn dùng được khi tới phòng thí nghiệm. Vì thế cách bảo quản quan trọng không kém việc chọn loại mẫu.
So sánh các loại mẫu thường gặp
Bảng dưới tổng hợp đặc điểm chung của từng loại mẫu. Mức độ thành công thực tế còn tuỳ cách lấy, cách bảo quản và kỹ thuật của từng phòng thí nghiệm, nên bảng chỉ mang tính định hướng.
| Loại mẫu | Cách lấy | Điểm mạnh | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Niêm mạc miệng | Quệt tăm bông vào mặt trong má | Dễ lấy, không đau, lượng ADN đủ, dùng được cho mọi lứa tuổi | Cần để khô trước khi đóng gói |
| Máu | Lấy vài giọt máu đầu ngón tay hoặc ống máu nhỏ | Lượng ADN tốt, ổn định | Không dùng nếu người đó vừa truyền máu hay từng ghép tuỷ |
| Tóc có chân | Nhổ vài sợi để giữ nguyên chân tóc | Dễ thu khi không tiện lấy mẫu miệng | Tóc cắt hoặc tóc rụng không có chân thường không đủ ADN cho xét nghiệm thông thường |
| Móng tay, móng chân | Cắt phần móng mọc dài, đủ lượng theo hướng dẫn | Bảo quản được lâu ở dạng khô | Cần làm sạch, thời gian xử lý lâu hơn |
| Cuống rốn, máu cuống rốn | Lấy tại nơi sinh theo quy trình y tế | Dùng cho trẻ sơ sinh | Phải có nhân viên y tế lấy và bảo quản đúng |
| Đồ dùng cá nhân | Bàn chải, dao cạo, kẹo cao su, đầu lọc thuốc lá | Dùng khi không lấy được mẫu khác | Dễ lẫn ADN người khác, tỷ lệ thất bại cao, thường không dùng cho mục đích pháp lý |
Với xét nghiệm có giá trị pháp lý, nhiều cơ sở chỉ nhận mẫu do chính nhân viên của họ lấy, phổ biến là niêm mạc miệng hoặc máu. Các mẫu tự thu ở nhà chủ yếu dùng cho xét nghiệm để biết thông tin.
Lấy mẫu niêm mạc miệng đúng cách
Nhiều cơ sở cho phép người làm xét nghiệm tự lấy mẫu niêm mạc miệng tại nhà với bộ dụng cụ được gửi kèm. Trình tự chung dưới đây giúp mẫu đạt chất lượng ngay lần đầu; khi có hướng dẫn riêng của cơ sở, hãy làm theo hướng dẫn đó.
- Không ăn, uống, hút thuốc, nhai kẹo hay đánh răng trong một khoảng thời gian trước khi lấy mẫu, thường được dặn là ít nhất khoảng nửa giờ. Với trẻ bú mẹ, chờ một lúc sau cữ bú.
- Rửa tay sạch, mở bao tăm bông mà không chạm tay vào phần đầu bông, không để đầu bông chạm vào mặt bàn hay vật gì khác.
- Đặt đầu bông vào mặt trong má, xoay và miết nhẹ lên xuống nhiều lần theo số lần cơ sở hướng dẫn. Lặp lại ở má bên kia với tăm bông thứ hai nếu được yêu cầu.
- Để tăm bông khô tự nhiên trong không khí ở nơi sạch, tránh nắng, không thổi hay hơ nóng.
- Cho từng tăm bông vào phong bì giấy riêng, ghi rõ tên người, quan hệ và ngày lấy, không để chung mẫu của hai người trong một phong bì.
- Gửi mẫu sớm nhất có thể theo cách cơ sở chỉ dẫn.
Lỗi hay gặp nhất là cho tăm bông còn ướt vào túi nhựa kín. Hơi ẩm bị giữ lại làm nấm mốc phát triển và phá huỷ ADN chỉ sau vài ngày.
Tóc và móng: vì sao phải đúng cách mới dùng được
Thân sợi tóc gần như không chứa ADN trong nhân, chỉ chứa một loại ADN khác nằm trong ti thể, vốn được truyền theo dòng mẹ và không dùng được cho xét nghiệm cha con thông thường. Phần chứa ADN nhân cần cho xét nghiệm huyết thống nằm ở chân tóc, tức là cái bầu nhỏ màu trắng ở cuối sợi khi bị nhổ. Vì vậy tóc cắt bằng kéo, tóc rụng trên gối hay tóc lược chải thường không đạt yêu cầu.
Khi dùng tóc, cách đúng là nhổ vài sợi, thường được hướng dẫn từ khoảng năm tới mười sợi, kiểm tra thấy chân tóc rồi cho vào phong bì giấy, không cắt bỏ phần chân. Không dán băng dính lên chân tóc. Với trẻ nhỏ tóc mảnh và dễ đau, mẫu niêm mạc miệng thường là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Móng tay và móng chân chứa ADN của tế bào sừng hoá, bảo quản được khá lâu ở dạng khô, nhưng phòng thí nghiệm cần thêm bước xử lý để tách ADN. Nên cắt phần móng đã mọc dài, cho vào phong bì giấy, không sơn móng hay để dính chất bẩn. Thời gian trả kết quả với móng thường lâu hơn so với niêm mạc miệng.
Mẫu đặc biệt: dùng được nhưng phải chấp nhận rủi ro
Bàn chải đánh răng. Có thể còn tế bào niêm mạc miệng bám lại, nhưng nếu nhiều người dùng chung cốc hoặc bàn chải để gần nhau, ADN dễ bị lẫn. Bàn chải đã dùng lâu, để ẩm trong nhà tắm cũng làm ADN xuống cấp.
Đầu lọc thuốc lá và kẹo cao su. Có tế bào từ nước bọt, nhưng lượng thay đổi nhiều. Các chất trong thuốc lá và đường trong kẹo có thể cản trở các bước phân tích.
Dao cạo, khăn đã dùng. Có thể mang tế bào da hoặc một ít máu, nhưng nguy cơ lẫn của nhiều người cao, nhất là đồ dùng chung trong gia đình.
Chuyện đồng ý. Mẫu đặc biệt thường được dùng khi người kia không biết. Như đã nói ở bài về nguyên lý xét nghiệm, ADN là thông tin riêng tư, việc xét nghiệm khi người được lấy mẫu không đồng ý đặt ra câu hỏi về quyền riêng tư và có thể bị cơ sở từ chối. Kết quả từ mẫu như vậy cũng không dùng được cho thủ tục pháp lý.
Bảo quản và gửi mẫu
Mẫu tốt có thể hỏng trên đường đi nếu bảo quản sai. Những lưu ý dưới đây áp dụng cho hầu hết các loại mẫu khô.
- Dùng phong bì giấy, không dùng túi nhựa kín cho mẫu còn có thể ẩm.
- Mỗi người một phong bì, mỗi phong bì ghi rõ tên, quan hệ trong xét nghiệm và ngày lấy.
- Không chạm tay trực tiếp vào phần mẫu, không để mẫu của hai người tiếp xúc nhau.
- Để ở nơi khô, mát, tránh ánh nắng trực tiếp và tránh để trong xe ô tô nóng.
- Máu dạng ống cần bảo quản theo hướng dẫn riêng của cơ sở, thường phải gửi nhanh và giữ lạnh.
- Giữ lại một ít mẫu dự phòng nếu có thể, nhất là với mẫu khó lấy lại.
Nếu phải gửi mẫu đi xa hoặc từ nước ngoài về, hỏi cơ sở trước về cách đóng gói và giấy tờ đi kèm, vì một số đường vận chuyển có quy định riêng với mẫu sinh học.
Một thói quen nhỏ nhưng hữu ích là chụp ảnh từng phong bì đã ghi tên trước khi dán kín, và giữ lại phiếu gửi. Nếu cơ sở báo thiếu mẫu hoặc nhầm thông tin, bạn có căn cứ để đối chiếu ngay. Với gia đình ở xa thành phố lớn, ví dụ ở vùng núi Lào Cai hay vùng ven biển Cà Mau, việc gửi mẫu khô đúng cách thường thuận tiện hơn nhiều so với đi lại để lấy máu, miễn là mục đích xét nghiệm không đòi hỏi lấy mẫu có giám sát.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người thân đã mất
Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, mẫu niêm mạc miệng là lựa chọn phổ biến vì không đau và nhanh. Cha mẹ nên chọn lúc trẻ tỉnh, không vừa bú xong, và nhẹ nhàng giữ đầu trẻ. Với trẻ mới sinh, một số trường hợp có thể dùng máu gót chân hoặc mẫu cuống rốn do nhân viên y tế lấy. Xét nghiệm ADN khi thai còn trong bụng mẹ là chuyện khác hẳn, liên quan tới thủ thuật y khoa hoặc kỹ thuật chuyên sâu, chỉ nên bàn với bác sĩ sản.
Người cao tuổi, người bệnh nằm một chỗ hay người có khô miệng vẫn lấy được mẫu niêm mạc miệng, chỉ cần quệt kỹ hơn hoặc dùng máu theo hướng dẫn. Nếu người đó đang dùng thuốc hay đang điều trị, điều này hầu như không ảnh hưởng tới ADN, nhưng việc từng ghép tuỷ hoặc truyền máu gần đây thì cần báo.
Khi người thân đã mất, phòng thí nghiệm có thể làm với những mẫu còn lưu lại như mẫu bệnh phẩm ở bệnh viện, hoặc trong điều kiện đặc biệt là răng, xương. Đây là xét nghiệm chuyên sâu, chi phí và thời gian lớn hơn, kèm thủ tục riêng. Nhiều gia đình chọn xét nghiệm qua họ hàng còn sống thay vì dùng mẫu của người đã mất.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm ADN bằng tóc có được không?
Được, nếu là tóc nhổ còn nguyên chân tóc. Tóc cắt hoặc tóc rụng không có chân thường không đủ ADN nhân cho xét nghiệm huyết thống thông thường. Khi có thể, mẫu niêm mạc miệng vẫn dễ thành công hơn và ít phải lấy lại hơn.
Mẫu niêm mạc miệng có cần nhịn ăn không?
Không cần nhịn ăn cả ngày, nhưng nên tránh ăn, uống, hút thuốc, đánh răng trong một khoảng thời gian ngắn trước khi lấy mẫu, thường được dặn là khoảng nửa giờ. Thức ăn và đồ uống còn trong miệng có thể làm loãng hoặc lẫn mẫu.
Có thể tự lấy mẫu tại nhà rồi gửi đi không?
Nhiều cơ sở cho phép tự lấy mẫu niêm mạc miệng tại nhà cho xét nghiệm để biết thông tin. Với xét nghiệm dùng cho thủ tục pháp lý, mẫu thường phải do nhân viên cơ sở lấy, có đối chiếu giấy tờ tuỳ thân, nên không tự lấy được.
Vì sao mẫu bị báo không đạt và phải lấy lại?
Lý do hay gặp là lượng ADN quá ít, mẫu bị ẩm mốc do đóng gói trong túi nhựa khi còn ướt, mẫu bị lẫn ADN của người khác hoặc tóc không có chân. Làm đúng hướng dẫn lấy mẫu và bảo quản ngay từ đầu giúp tránh phần lớn các trường hợp này.
Người vừa truyền máu có làm xét nghiệm ADN được không?
Được, nhưng nên dùng mẫu niêm mạc miệng thay vì mẫu máu, vì máu trong một thời gian sau truyền có thể mang ADN của người hiến. Người từng ghép tuỷ cũng cần báo trước để cơ sở chọn loại mẫu phù hợp.
Mẫu ADN để được bao lâu trước khi gửi?
Mẫu khô như tăm bông, móng tay, tóc có chân để ở nơi khô mát trong phong bì giấy có thể giữ được một thời gian, nhưng càng gửi sớm càng tốt. Máu dạng ống cần gửi nhanh và bảo quản theo hướng dẫn riêng. Hỏi cơ sở về thời hạn cụ thể.