Hói đầu kiểu nam giới có yếu tố di truyền mạnh, và một gen quan trọng nằm trên nhiễm sắc thể X mà con trai nhận từ mẹ, nên câu "muốn biết có hói không thì nhìn ông ngoại" có phần đúng; nhưng còn rất nhiều gen khác nằm trên các nhiễm sắc thể con nhận từ cả bố lẫn mẹ, nên bên nội cũng góp phần không nhỏ.
Bài này giải thích hói đầu kiểu nam hình thành như thế nào, vai trò của hormone, vì sao "chỉ do bên ngoại" là cách hiểu chưa đủ, phụ nữ có thừa hưởng tóc thưa không, cách nhìn gia đình để có gợi ý hợp lý, và những kiểu rụng tóc không phải do di truyền mà cần đi khám. Bài không chẩn đoán và không hướng dẫn dùng thuốc.
Hói kiểu nam diễn ra thế nào
Kiểu hói hay gặp nhất ở nam giới bắt đầu bằng việc đường chân tóc ở hai bên thái dương lùi dần vào trong, đồng thời vùng đỉnh đầu thưa ra. Theo thời gian, hai vùng này có thể nối với nhau, chỉ còn tóc ở hai bên và phía sau đầu. Tốc độ và mức độ khác nhau rất nhiều giữa từng người: có người bắt đầu từ tuổi hai mươi, có người tới già vẫn giữ được phần lớn tóc.
Điều xảy ra ở cấp độ nang tóc là nang tóc ở những vùng nhạy cảm nhỏ dần qua mỗi chu kỳ mọc. Sợi tóc mới mọc ra mảnh hơn, ngắn hơn, nhạt màu hơn, cho tới khi chỉ còn những sợi tơ gần như không thấy. Nang tóc không biến mất ngay, nhưng sau thời gian dài thu nhỏ thì khả năng phục hồi giảm.
Tóc ở hai bên và sau đầu thường không bị ảnh hưởng, vì nang tóc ở những vùng này kém nhạy cảm với cơ chế gây thu nhỏ. Đây là lý do kiểu hói có hình dạng khá đặc trưng, và cũng là cơ sở cho một số phương pháp điều trị mà bác sĩ da liễu có thể tư vấn.
Gen và hormone cùng tham gia
Hormone là điều kiện cần. Hói kiểu nam liên quan tới hormone sinh dục nam, cụ thể là một dạng hormone được chuyển hoá từ testosterone trong cơ thể. Nang tóc ở vùng nhạy cảm phản ứng với hormone này bằng cách thu nhỏ dần. Đó là lý do hói kiểu này hầu như chỉ bắt đầu sau tuổi dậy thì.
Gen quyết định độ nhạy. Hai người có lượng hormone tương tự vẫn có thể khác nhau hoàn toàn về tóc, vì gen quyết định nang tóc nhạy cảm với hormone đến mức nào. Một gen đóng vai trò lớn là gen mã hoá thụ thể của hormone này, nằm trên nhiễm sắc thể X.
Con trai nhận nhiễm sắc thể X từ mẹ. Con trai nhận nhiễm sắc thể X từ mẹ và nhiễm sắc thể Y từ bố. Mẹ lại nhận một trong hai nhiễm sắc thể X của mình từ ông ngoại. Vì thế biến thể của gen thụ thể mà con trai mang có thể truy về ông ngoại hoặc bà ngoại, chứ không phải về bố.
Nhưng không chỉ một gen. Các nghiên cứu lớn trên bộ gen đã tìm ra nhiều vị trí khác liên quan tới hói kiểu nam, nằm trên các nhiễm sắc thể thường mà con nhận từ cả bố lẫn mẹ. Gộp lại, những vị trí này góp phần đáng kể. Vì vậy người có bố hói nhiều thì nguy cơ cũng cao hơn, dù gen trên nhiễm sắc thể X không đến từ bố.
Đọc gia đình để có gợi ý hợp lý
Không ai dự đoán chắc chắn được một người có hói hay không và hói từ khi nào. Nhưng nhìn tóc của những người đàn ông hai bên gia đình cho một gợi ý chung. Bảng dưới là cách đọc ở mức nguyên lý, không phải công thức tính xác suất.
| Tình huống trong gia đình | Gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ông ngoại và các cậu hói sớm | Có thể nghiêng về nguy cơ cao hơn | Vì liên quan gen trên nhiễm sắc thể X, nhưng mẹ có hai X nên con có thể nhận bản không mang biến thể đó |
| Bố và ông nội hói sớm | Cũng nghiêng về nguy cơ cao hơn | Do các gen trên nhiễm sắc thể thường, phần bên nội không hề nhỏ |
| Cả hai bên đều nhiều người hói | Nguy cơ cao hơn rõ | Vẫn khác nhau giữa anh em ruột |
| Cả hai bên đều giữ tóc tốt tới già | Nghiêng về nguy cơ thấp hơn | Không phải bảo đảm |
| Anh trai đã hói | Gợi ý mạnh về tổ hợp gen gia đình | Em trai vẫn có thể khác vì nhận tổ hợp khác |
Điểm cần nhớ là anh em ruột trong cùng gia đình có thể rất khác nhau về tóc: người hói từ tuổi ba mươi, người tới sáu mươi tóc vẫn dày. Mỗi người nhận một tổ hợp gen ngẫu nhiên từ bố mẹ, đặc biệt là nhiễm sắc thể X từ mẹ có thể là bản này hoặc bản kia.
Phụ nữ có thừa hưởng tóc thưa không
Phụ nữ cũng có kiểu rụng tóc mang tính gia đình, nhưng hình dạng khác nam giới. Thường gặp nhất là tóc thưa dần ở vùng đỉnh đầu và đường ngôi giữa rộng ra, trong khi đường chân tóc phía trán vẫn giữ được. Hiếm khi phụ nữ bị hói hoàn toàn theo kiểu nam.
Cơ chế ở phụ nữ chưa được hiểu rõ bằng ở nam giới. Hormone có vai trò ở một số người, nhưng không phải tất cả. Yếu tố gia đình có liên quan, và tóc thưa có thể rõ hơn sau mãn kinh khi môi trường hormone thay đổi. Ngoài ra, ở phụ nữ, nhiều nguyên nhân khác cũng gây rụng tóc như sau sinh, thiếu sắt, bệnh tuyến giáp, căng thẳng kéo dài, nên việc khám để tìm nguyên nhân càng quan trọng.
Một hiện tượng hay khiến các bà mẹ lo là rụng tóc nhiều vài tháng sau sinh. Đây thường là rụng tóc tạm thời do thay đổi hormone sau thai kỳ, tóc sẽ mọc lại dần. Nếu rụng kéo dài hoặc kèm mệt mỏi, da xanh, nên đi khám để kiểm tra những nguyên nhân khác.
Những kiểu rụng tóc không phải do di truyền, cần đi khám
Không phải cứ rụng tóc là hói di truyền. Một số kiểu rụng tóc có nguyên nhân khác và cần bác sĩ da liễu đánh giá. Danh sách dưới đây chỉ giúp bạn nhận ra khi nào nên đi khám, không dùng để tự chẩn đoán.
- Rụng tóc thành từng mảng tròn, ranh giới rõ, da đầu chỗ đó nhẵn, xuất hiện tương đối nhanh.
- Rụng tóc lan toả nhiều đột ngột, mỗi lần chải hay gội thấy rụng thành nắm, nhất là sau một đợt sốt cao, ốm nặng, phẫu thuật hay biến cố lớn.
- Rụng tóc kèm da đầu đỏ, bong vảy, ngứa nhiều, có mụn mủ hoặc đau.
- Rụng tóc kèm các dấu hiệu khác như mệt mỏi kéo dài, sụt cân, da khô, sợ lạnh, rối loạn kinh nguyệt.
- Trẻ em rụng tóc, vì hói kiểu di truyền gần như không xảy ra trước tuổi dậy thì.
- Tóc rụng ở vùng thái dương và trán do buộc tóc chặt kéo dài.
Với hói kiểu di truyền, hiện có những phương pháp được bác sĩ da liễu chỉ định giúp làm chậm quá trình hoặc cải thiện phần nào, thường hiệu quả hơn khi bắt đầu sớm. Việc dùng phương pháp nào, trong bao lâu, cần bác sĩ khám và tư vấn. Không nên tự mua sản phẩm quảng cáo "mọc tóc thần tốc" hay dùng thuốc theo lời truyền miệng.
Người trẻ lo hói: theo dõi tóc mình thế nào cho bình tĩnh
Nhiều nam giới tuổi hai mươi bắt đầu soi gương lo lắng về đường chân tóc, nhất là khi trong nhà có người hói. Thay vì soi mỗi ngày và hoang mang, có thể theo dõi theo cách có hệ thống hơn.
- Chụp ảnh đường chân tóc phía trán và vùng đỉnh đầu dưới cùng một nguồn sáng, cùng góc chụp, tóc khô và không vuốt tạo kiểu, khoảng ba đến sáu tháng một lần.
- Ghi chú cùng ảnh những thay đổi đáng kể trong khoảng thời gian đó như ốm nặng, đổi chế độ ăn, căng thẳng kéo dài, dùng thuốc mới.
- So sánh ảnh sau một năm thay vì so từng tuần; tóc thay đổi chậm, và ánh sáng, độ ẩm, kiểu chải dễ tạo cảm giác thưa đi trong một ngày.
- Hỏi chuyện những người đàn ông trong gia đình về thời điểm họ bắt đầu thấy tóc thưa, để có hình dung về "nhịp" của gia đình mình.
- Nếu ảnh cho thấy thay đổi rõ trong vòng một năm, hoặc rụng tóc kèm các dấu hiệu bất thường, hãy đặt lịch khám da liễu và mang theo ảnh để bác sĩ có thêm thông tin.
Cách làm này giúp phân biệt nỗi lo với thay đổi thật. Nhiều người phát hiện đường chân tóc trưởng thành, tức là chân tóc lùi nhẹ từ dáng tròn của tuổi thiếu niên sang dáng người lớn, là thay đổi bình thường chứ không nhất thiết là dấu hiệu bắt đầu hói.
Những quan niệm sai quen thuộc về hói đầu
Đội mũ thường xuyên gây hói là quan niệm phổ biến nhưng không có cơ sở, trừ khi mũ quá chật gây cọ xát và kéo tóc liên tục. Gội đầu hằng ngày cũng không gây hói; tóc rụng khi gội là những sợi đã tới chu kỳ rụng. Cắt tóc ngắn hay cạo đầu không làm tóc mọc dày hơn hay ngăn được hói.
Một quan niệm khác cho rằng người hói là do có nhiều hormone nam hơn, mạnh mẽ hơn. Thực tế lượng hormone ở người hói thường không khác người không hói; khác biệt chủ yếu nằm ở độ nhạy của nang tóc do gen quyết định. Vì vậy không nên gắn chuyện hói với tính cách hay sức khoẻ sinh sản.
Cuối cùng, hói đầu là một đặc điểm ngoại hình rất phổ biến khi có tuổi. Với những người trẻ thấy lo lắng, hiểu đúng cơ chế giúp bớt hoang mang: biết nhìn gia đình để có gợi ý, biết khi nào nên đi khám, và biết rằng quyết định can thiệp hay không là lựa chọn cá nhân, không phải điều bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Hói đầu có phải chỉ di truyền từ bên ngoại không?
Không hoàn toàn. Một gen quan trọng nằm trên nhiễm sắc thể X mà con trai nhận từ mẹ, nên bên ngoại có vai trò đáng kể. Nhưng còn nhiều gen khác trên các nhiễm sắc thể thường nhận từ cả hai bên, nên bố và ông nội hói cũng làm tăng nguy cơ.
Bố hói thì con trai có chắc hói không?
Không chắc. Bố hói làm nguy cơ của con trai cao hơn, nhưng con nhận tổ hợp gen ngẫu nhiên từ cả hai bên, nên vẫn có nhiều người con trai giữ được tóc dù bố hói sớm. Anh em ruột cũng có thể khác nhau rõ rệt.
Con gái có bị hói di truyền không?
Phụ nữ có kiểu rụng tóc mang tính gia đình, thường biểu hiện là tóc thưa ở đỉnh đầu, đường ngôi rộng ra, hiếm khi hói hẳn như nam giới. Phụ nữ rụng tóc nhiều nên đi khám vì có nhiều nguyên nhân khác như thiếu sắt hay bệnh tuyến giáp.
Hói đầu bắt đầu từ bao nhiêu tuổi?
Hói kiểu nam chỉ bắt đầu sau tuổi dậy thì, có người từ tuổi hai mươi, có người muộn hơn nhiều. Thời điểm bắt đầu cũng có tính gia đình. Trẻ em rụng tóc gần như không phải do hói di truyền và cần đưa đi khám.
Đội mũ bảo hiểm nhiều có gây hói không?
Không có bằng chứng đội mũ bảo hiểm gây hói kiểu di truyền. Mũ quá chật, đội liên tục có thể gây cọ xát và kéo tóc ở vài vùng, nên chọn mũ vừa đầu, giữ lót mũ sạch, nhưng đừng vì sợ hói mà bỏ mũ bảo hiểm.
Hói di truyền có chữa được không?
Hiện có những phương pháp được bác sĩ da liễu chỉ định giúp làm chậm hoặc cải thiện phần nào, thường hiệu quả hơn khi bắt đầu sớm. Không có cách nào thay đổi được gen; hãy khám bác sĩ thay vì tin quảng cáo mọc tóc thần tốc.