ThuaHuong.comThừa Hưởng
Đồ vật và căn nhà được thừa hưởng

Đồng hồ quả lắc treo tường cũ: lên dây, chỉnh nhịp, chỉnh giờ và giữ cho chạy đều

Chiếc đồng hồ quả lắc của ông: lên dây bao lâu một lần, treo thẳng để tích tắc đều, chỉnh nhanh chậm ở quả lắc, chỉnh kim mà chuông không lệch và khi nào gọi thợ.

Wooden pendulum wall clock with a blank face on a whitewashed wall in a Lang Son house, an old man seen from behind raising a winding key, soft evening lamp light

Một chiếc đồng hồ quả lắc treo tường chạy đều khi có đủ ba điều: được lên dây đều đặn đúng chu kỳ, được treo thẳng để tiếng tích tắc cách đều, và quả lắc được chỉnh đúng độ dài; còn khi lên dây đủ, treo thẳng mà vẫn dừng thì thường là đến lúc cần thợ lau dầu. Phần lớn đồng hồ cũ bị đứng không phải vì hỏng nặng mà vì một trong ba điều trên bị lệch.

Bài này dành cho người vừa nhận chiếc đồng hồ của ông bà, từng nghe tiếng chuông của nó suốt tuổi thơ, và muốn nó chạy lại. Phần dưới đi từ việc lên dây, treo, chỉnh nhanh chậm, chỉnh giờ, đến những dấu hiệu nên mang tới thợ. Bài không bàn định giá hay nhận định đời đồng hồ.

Đồng hồ quả lắc chạy thế nào

Hiểu sơ qua cơ cấu giúp bạn làm đúng và tránh làm hỏng. Năng lượng của đồng hồ đến từ dây cót, một lá thép cuộn được bạn vặn chặt lại khi lên dây. Dây cót muốn bung ra, đẩy hệ bánh răng quay. Nếu chỉ có vậy, bánh răng sẽ quay vèo một lúc rồi hết. Bộ phận giữ cho bánh răng nhích từng chút đều đặn là bộ thoát, nối với quả lắc: mỗi lần quả lắc đung đưa qua lại, bộ thoát cho bánh răng nhích một nấc, tạo ra tiếng tích tắc.

Thời gian một lần đung đưa của quả lắc phụ thuộc chủ yếu vào độ dài của nó. Đây là nguyên lý con lắc mà các nhà khoa học từ thế kỷ mười bảy đã dùng để làm đồng hồ chính xác. Quả lắc dài hơn thì đung đưa chậm hơn, đồng hồ chạy chậm; quả lắc ngắn hơn thì đồng hồ chạy nhanh. Vì vậy chỉnh nhanh chậm là chỉnh độ dài quả lắc.

Đồng hồ có chuông thường có thêm một dây cót và một hệ bánh răng riêng cho phần chuông, được nhả ra vào các mốc giờ, nửa giờ. Đó là lý do nhiều đồng hồ có hai lỗ lên dây, có loại có ba lỗ nếu có thêm phần nhạc.

Lên dây đúng cách

Lên dây là việc thường xuyên nhất, cũng là chỗ dễ làm hỏng nhất nếu vội. Cách làm:

  1. Tìm đúng chìa lên dây đi kèm đồng hồ. Chìa sai cỡ dễ làm toét đầu trục lên dây.
  2. Một tay giữ thân đồng hồ cho khỏi lệch trên tường, tay kia cắm chìa vào lỗ, vặn theo chiều vặn được, thường là chiều kim đồng hồ, đều tay.
  3. Lên từng lỗ một: thường một lỗ cho phần chạy giờ, một lỗ cho chuông. Lên cả hai, đừng chỉ lên phần giờ.
  4. Dừng lại khi thấy chìa cứng tay, không cố vặn thêm. Vặn quá lực khi cót đã căng là cách làm gãy dây cót hay hỏng cóc hãm.
  5. Rút chìa ra, cất chìa vào một chỗ cố định, nhiều nhà để ngay trong thân đồng hồ.

Chu kỳ lên dây tuỳ loại đồng hồ: có loại chạy khoảng tám ngày, có loại mười lăm ngày hay một tháng một lần lên. Nếu không chắc, cứ lên mỗi tuần một lần vào một ngày cố định như sáng chủ nhật, để đồng hồ không chạy cạn cót. Thói quen lên dây cùng một ngày cũng giúp lực cót đều hơn, đồng hồ chạy ổn định hơn.

Treo thẳng cho tiếng tích tắc đều

Đồng hồ treo lệch là nguyên nhân phổ biến nhất khiến đồng hồ đứng sau vài phút hay vài giờ, dù đã lên dây đủ. Khi treo đúng, tiếng tích và tiếng tắc cách đều nhau như nhịp đi bộ: tích – tắc – tích – tắc. Khi treo lệch, bạn nghe thành tích-tắc – tích-tắc, hai tiếng sát nhau rồi một khoảng lặng, gọi nôm là đồng hồ "khập khiễng".

Cách chỉnh đơn giản nhất là nghiêng nhẹ thân đồng hồ sang trái hoặc phải từng chút một, lắng nghe đến khi tiếng tích tắc đều. Đồng hồ không nhất thiết thẳng theo thước thuỷ, mà đúng theo nhịp; cơ cấu bên trong đã qua nhiều năm có thể không còn cân hoàn toàn. Khi đã tìm được vị trí, đánh dấu nhẹ bằng bút chì trên tường ở cạnh dưới thân đồng hồ, hoặc chèn một miếng đệm nhỏ phía sau để giữ vị trí.

Nếu phải nghiêng thân đồng hồ rất nhiều mới đều nhịp, trông lệch hẳn trên tường, thì nên nhờ thợ chỉnh lại bên trong cho cân, thay vì để đồng hồ treo nghiêng mãi. Ngoài ra, đồng hồ cần treo chắc vào tường đặc, không rung. Treo trên vách mỏng hay cạnh cửa đóng mạnh, quả lắc dễ bị xáo động và đồng hồ chạy thất thường.

Chỉnh nhanh chậm ở quả lắc

Dưới quả lắc thường có một ốc hoặc đai ốc nhỏ để nâng hạ quả lắc trên thanh. Bảng dưới tóm cách chỉnh; luôn chỉnh từng chút một rồi theo dõi một hai ngày.

Hiện tượngChỉnh thế nàoGhi chú
Đồng hồ chạy nhanhHạ quả lắc xuống (làm quả lắc dài ra)Chiều vặn tuỳ máy: vặn thử một chút rồi nhìn quả lắc lên hay xuống
Đồng hồ chạy chậmNâng quả lắc lên (làm quả lắc ngắn lại)Vặn ốc theo chiều ngược với khi hạ
Lệch ít, vài phút một tuầnChỉ vặn một phần nhỏ của vòng ốcGhi lại đã vặn bao nhiêu để lần sau dễ điều chỉnh
Lệch nhiều, cả chục phút một ngàyKiểm lại quả lắc có đúng của đồng hồ này không, có bị tuột khôngQuả lắc lắp nhầm, lắp lệch hay gặp sau khi chuyển nhà

Khi chỉnh, giữ quả lắc đứng yên bằng tay rồi mới vặn ốc, tránh vặn mạnh làm cong thanh quả lắc. Sau mỗi lần chỉnh, đặt lại giờ theo một đồng hồ chuẩn như điện thoại, rồi so lại sau vài ngày. Đồng hồ cơ cũ chạy lệch vài phút một tuần đã là khá tốt; mong nó chính xác như điện thoại là đòi hỏi quá với một cỗ máy đã nhiều chục năm tuổi.

Chỉnh giờ mà chuông không lệch

Chỉnh bằng kim phút, không xoay kim giờ. Với đa số đồng hồ có chuông, bạn chỉnh giờ bằng cách xoay kim phút, kim giờ sẽ đi theo. Xoay trực tiếp kim giờ có thể làm kim giờ lệch khỏi vị trí đúng so với chuông.

Xoay theo chiều thuận. Nhiều đồng hồ chuông đời cũ không nên xoay kim ngược chiều, vì có thể làm kẹt hay hỏng cơ cấu chuông. Nếu cần lùi giờ, cách an toàn là dừng quả lắc, chờ đến đúng giờ rồi cho chạy lại.

Dừng ở mỗi mốc để chuông đánh xong. Khi xoay kim phút qua mốc giờ hay nửa giờ, đồng hồ sẽ đánh chuông. Dừng tay chờ chuông đánh xong rồi mới xoay tiếp. Xoay vượt qua lúc chuông đang đánh dễ làm chuông đánh sai số tiếng.

Chuông đánh sai số giờ. Ví dụ kim chỉ ba giờ mà chuông đánh năm tiếng. Nhiều đồng hồ có cách chỉnh riêng cho việc này, như xoay riêng kim giờ đến đúng số tiếng chuông vừa đánh, hoặc có cần gạt bên trong. Cách làm khác nhau giữa các loại, nên hỏi thợ một lần rồi ghi lại.

Cầm kim nhẹ, gần tâm. Kim đồng hồ mỏng và dễ cong. Cầm ở phần gần tâm, đẩy nhẹ bằng đầu ngón tay, không cầm ở đầu kim để bẻ.

Khi nào nên mang đồng hồ tới thợ

Có những việc bạn không nên tự làm với đồng hồ cơ cũ. Mang đến thợ đồng hồ, nhất là thợ quen đồng hồ quả lắc, khi gặp:

  • Lên dây đủ, treo đều nhịp mà đồng hồ vẫn đứng sau một thời gian ngắn. Thường là dầu cũ đã khô quánh, bánh răng bẩn, cần tháo máy lau dầu.
  • Chìa lên dây quay tự do không có lực cản, hoặc nghe tiếng bung mạnh bên trong. Có thể dây cót hay cóc hãm có vấn đề. Dây cót cũ còn tích lực có thể bung mạnh khi tháo, nên tuyệt đối không tự tháo dây cót.
  • Chuông không đánh, đánh liên tục không dừng, hay tiếng chuông rè hẳn.
  • Đồng hồ đã không chạy nhiều năm. Dù có vẻ chỉ cần lên dây, dầu cũ trong máy thường đã thành keo; chạy lâu trong tình trạng đó làm mòn trục và lỗ trục.
  • Bạn thấy có gỉ, có bụi dày trong máy, hoặc có chi tiết rơi ra.

Đừng xịt dầu đa năng hay tra dầu máy khâu vào máy đồng hồ. Đồng hồ cơ cần loại dầu riêng, và chỉ tra rất ít ở những điểm nhất định; dầu sai loại, sai chỗ hút bụi, đọng lại thành keo và làm đồng hồ hỏng nhanh hơn. Nhiều thợ khuyên lau dầu định kỳ sau mỗi vài năm chạy liên tục.

Giữ đồng hồ và trao lại cho người sau

Treo đồng hồ ở nơi khô ráo, tránh tường ẩm, tránh nắng chiếu thẳng vào mặt và thân gỗ, tránh luồng gió điều hoà. Lau thân gỗ như các đồ gỗ khác: khăn mềm khô hoặc vắt thật kiệt. Mặt kính lau bằng khăn khô, không xịt nước lau kính trực tiếp vì nước có thể chảy vào trong, vào mặt số.

Khi chuyển nhà hay cần tháo đồng hồ xuống, luôn tháo quả lắc ra trước, gói riêng. Treo móc quả lắc cũng là chi tiết mảnh, dễ gãy khi đồng hồ bị lắc mạnh mà quả lắc còn treo. Nếu đồng hồ có chuông dạng thanh hay cuộn dây, chèn nhẹ vải mềm cho khỏi va. Vận chuyển đồng hồ ở tư thế đứng.

Khi trao chiếc đồng hồ cho con cháu, kèm theo chìa lên dây, một tờ ghi chú: lên dây ngày nào, mấy lỗ, chỉnh nhanh chậm đã vặn bao nhiêu, lần lau dầu gần nhất ở đâu, khi nào. Và nếu có thể, kể cho người nhận nghe ông đã lên dây chiếc đồng hồ ấy thế nào mỗi sáng chủ nhật. Chiếc đồng hồ chạy tiếp là cách giữ tiếng chuông quen thuộc của căn nhà.

Chỗ treo và nhịp sống trong nhà

Một chiếc đồng hồ quả lắc có chuông thường hợp với phòng khách hay gian chính, nơi tiếng chuông là một phần âm thanh của căn nhà. Treo trong phòng ngủ, tiếng chuông mỗi giờ có thể làm người ngủ chập chờn, nhất là người lớn tuổi khó ngủ lại. Trước khi treo, cả nhà nên thử nghe một hai ngày và bàn với nhau.

Chỗ treo nên cao vừa tầm để người lớn lên dây dễ dàng mà trẻ nhỏ không với tới quả lắc. Quả lắc đang đung đưa là thứ trẻ rất muốn chạm vào; chỉ một lần giữ tay hay giật mạnh có thể làm tuột móc treo. Cửa kính thân đồng hồ nên khép lại khi không lên dây.

Một số gia đình chọn chỉ để đồng hồ chạy giờ, không lên dây chuông, trong những năm có trẻ sơ sinh hay người ốm cần yên tĩnh, rồi cho chuông đánh lại sau. Đồng hồ không bị hại gì vì việc đó; chỉ cần ghi lại để người lên dây biết, và khi cho chuông chạy lại thì chỉnh theo phần chỉnh chuông ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Đồng hồ quả lắc bao lâu phải lên dây một lần?

Tuỳ loại, có loại chạy khoảng tám ngày, có loại mười lăm ngày hay một tháng. Nếu không biết chắc, lên dây mỗi tuần một lần vào một ngày cố định là an toàn. Đừng đợi đồng hồ chạy cạn hẳn mới lên.

Lên dây quá căng có làm hỏng đồng hồ không?

Lên dây đến khi thấy cứng tay rồi dừng là đúng. Cố vặn thêm khi đã cứng có thể làm hỏng trục, cóc hãm hay dây cót. Nếu đồng hồ đã lên đủ mà không chạy, nguyên nhân thường là dầu khô hoặc treo lệch, không phải thiếu cót.

Vì sao đồng hồ chạy vài phút rồi dừng?

Nguyên nhân phổ biến nhất là treo lệch, tiếng tích tắc không đều. Nghiêng nhẹ thân đồng hồ đến khi tiếng đều. Nếu đã đều nhịp và lên dây đủ mà vẫn dừng, nên mang thợ lau dầu.

Có được xoay kim đồng hồ ngược chiều không?

Với nhiều đồng hồ có chuông đời cũ, không nên. Xoay ngược có thể làm kẹt hoặc hỏng cơ cấu chuông. Muốn lùi giờ, dừng quả lắc rồi chờ đến đúng giờ cho chạy lại.

Đồng hồ không cần chuông vào ban đêm thì làm sao?

Một số đồng hồ có cần gạt tắt chuông. Nếu không có, có thể không lên dây phần chuông, đồng hồ vẫn chạy giờ bình thường. Tuy nhiên để cót chuông cạn lâu rồi lên lại, có lúc chuông bị lệch giờ, khi đó chỉnh theo hướng dẫn của thợ.

Có nên thay máy đồng hồ cũ bằng máy chạy pin?

Đó là lựa chọn của gia đình. Thay máy pin giúp đồng hồ chạy đúng mà không cần lên dây, nhưng mất tiếng tích tắc, tiếng chuông và cơ cấu gốc. Nếu quyết thay, hãy giữ lại máy cũ, quả lắc, chìa trong một hộp riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138