ThuaHuong.comThừa Hưởng
Đồ vật và căn nhà được thừa hưởng

Bảo quản sách, thư tay và giấy tờ cũ của gia đình khỏi ẩm mốc, mọt và ố vàng

Sách của ông, thư bố mẹ viết cho nhau, giấy khen, sổ ghi chép cũ: vì sao giấy hỏng, cất ở đâu, cất trong gì, xử lý ghim gỉ, băng dính và mốc thế nào.

Top-down view of hands in cotton gloves placing faded blank envelopes into a cardboard archive box on a wooden table in a Thanh Hoa home, soft diffuse light

Giấy cũ bền nhất khi được cất ở nơi khô, mát, tối, sạch, trong hộp hoặc bìa bằng giấy, không ép plastic, không dán băng dính, không để ghim kẹp sắt. Ẩm là kẻ thù số một: phần lớn sách vở, thư từ của gia đình hỏng vì mốc và côn trùng chứ không phải vì tuổi.

Bài này dành cho người vừa nhận lại thùng sách của ông, chồng thư bố mẹ viết cho nhau những năm xa cách, giấy khen, bằng cấp, sổ ghi chép của bà. Bài nói chuyện cất giữ bản gốc; việc chụp, quét lại thành bản số là bước nên làm thêm nhưng không thay được việc giữ bản giấy cho đúng cách.

Vì sao giấy cũ hỏng

Giấy làm từ sợi thực vật nên hút ẩm rất nhanh. Ở độ ẩm cao kéo dài, như mùa nồm Bắc Bộ hay mùa mưa phương Nam, mốc mọc trên bề mặt và trong thớ giấy, để lại đốm nâu, đốm đen và mùi hắc. Ẩm cũng làm giấy mềm, dễ dính vào nhau, mực loang, ảnh dính lên kính khung.

Côn trùng là nguyên nhân thứ hai. Cá bạc, mọt sách, gián thích hồ dán gáy sách và lớp keo trên phong bì, gặm thành những đường rỗ. Chuột xé giấy làm tổ ở những thùng để lâu không ai mở. Chúng đều thích chỗ tối, ẩm, ít bị xáo động.

Nguyên nhân thứ ba nằm ngay trong giấy. Nhiều loại giấy sản xuất đại trà trong thế kỷ hai mươi có tính axit, tự ố vàng và giòn dần theo thời gian, nhanh hơn khi gặp nóng và ánh sáng. Ánh nắng còn làm phai mực, nhất là mực tím, mực xanh của bút máy ngày trước. Cuối cùng là những thứ người ta gắn lên giấy với ý tốt: ghim gỉ, kẹp sắt, băng dính, keo, dây thun, tất cả đều để lại vết hỏng sau vài năm.

Chọn chỗ cất trong nhà

Khô và mát, ổn định. Phòng ở bên trong nhà thường tốt hơn gác mái hầm hập nóng mùa hè hay tầng trệt ẩm mùa nồm. Chỗ có nhiệt độ ít dao động trong ngày giữ giấy tốt hơn chỗ lúc nóng lúc lạnh.

Không sát nền, không sát tường ngoài. Đặt thùng hay hộp trên kệ, cao khỏi nền ít nhất một gang tay, cách tường vài phân. Tránh tường chung với nhà tắm, bếp, hay tường hướng mưa hắt.

Tránh ánh sáng trực tiếp. Không để chồng thư hay sách quý trên bậu cửa sổ, kệ đối diện cửa kính. Tủ có cánh kín hoặc hộp đậy nắp là đủ che sáng.

Xa nguồn nước và nguồn nhiệt. Không cất dưới bồn rửa, cạnh máy giặt, dưới đường ống nước, cạnh bếp hay sau tủ lạnh. Một lần rò rỉ ống nước có thể làm hỏng cả thùng thư trong một đêm.

Ở nơi bạn hay nhìn thấy. Thùng để ở chỗ mỗi tháng có người đi qua sẽ được phát hiện sớm khi có mùi mốc, dấu chuột. Thùng bị nhét vào góc kho ít khi được mở cho đến khi đã muộn.

Cất trong gì: hộp, bìa và những thứ nên tránh

Vật đựng tiếp xúc trực tiếp với giấy hằng ngày nên quan trọng không kém chỗ đặt:

  • Hộp giấy cứng, hộp các-tông dày: dùng được, tốt nhất là loại giấy không axit dành cho lưu trữ nếu có điều kiện. Hộp thường vẫn tốt hơn túi ni lông.
  • Bìa giấy, phong bì giấy: chia thư, giấy tờ theo nhóm, mỗi nhóm một bìa, ghi chú bằng bút chì ở ngoài bìa thay vì viết lên chính giấy cũ.
  • Túi nhựa trong: chỉ nên dùng loại dành cho lưu trữ tài liệu, và không bịt kín trong mùa ẩm. Túi ni lông thường, túi bóng chợ có thể giữ hơi ẩm bên trong và có chất làm dẻo hại giấy lâu năm.
  • Gói hút ẩm: đặt trong hộp giúp giảm ẩm, nhưng phải thay hoặc sấy lại định kỳ, không để gói hút ẩm tiếp xúc trực tiếp với giấy.
  • Băng phiến, thuốc chống côn trùng mùi mạnh: không nên để cạnh giấy tờ trong nhà ở, vì hơi của chúng không tốt cho người hít thường xuyên. Giữ sạch, khô và kiểm tra định kỳ là cách phòng côn trùng tốt hơn.

Sách nên dựng đứng trên kệ, không quá chặt, không quá lỏng để gáy không bị oằn. Sách to, nặng thì đặt nằm. Thư từ nên mở ra, vuốt phẳng nhẹ, cất phẳng thay vì gấp đi gấp lại nhiều lần.

Gỡ những thứ đang hại giấy

Khi phân loại lần đầu, hãy rà từng tập để gỡ những thứ sẽ làm hỏng giấy về lâu dài. Làm nhẹ tay, trên mặt bàn sạch và khô:

  1. Tháo ghim bấm, kẹp sắt đã gỉ hoặc có thể gỉ. Dùng đầu dao mỏng hoặc dụng cụ gỡ ghim nâng từng chân lên, không giật mạnh. Thay bằng kẹp nhựa hoặc kẹp giấy bằng chính bìa giấy gấp lại.
  2. Tháo dây thun đã giòn, dính. Dây thun cũ có thể chảy nhựa, dính vào giấy và để lại vệt.
  3. Không bóc băng dính cũ bằng cách giật. Băng dính đã ố vàng thường bám rất chặt và kéo theo cả lớp giấy. Nếu băng dính không đe doạ chữ viết, để nguyên; nếu là giấy rất quý, hỏi người làm bảo tồn giấy.
  4. Lấy giấy tờ ra khỏi khung kính bị ẩm, album ảnh loại có tấm phim dính. Album dính lâu năm có thể làm ảnh ố và dính chặt.
  5. Tách những tờ bị mốc ra riêng, để không lây sang tập khác.

Đừng sửa chỗ rách bằng băng dính, hồ dán văn phòng hay keo. Để tờ giấy rách trong một bìa giấy riêng, thế là an toàn cho đến khi có người biết sửa đúng cách.

Sách, giấy bị mốc thì làm gì

Khi phát hiện mốc, việc đầu tiên là cách ly: đưa những cuốn, những tờ có mốc ra khỏi hộp chung, đặt riêng ở chỗ khô thoáng, không có nắng gắt. Mốc ẩm còn đang sống có thể lan sang giấy khác và không tốt cho đường thở, nên đeo khẩu trang và găng tay khi xử lý, làm ở nơi thông gió, người có bệnh hô hấp hay dị ứng nên nhờ người khác làm.

Để giấy khô hẳn trong vài ngày. Đừng phơi nắng trực tiếp hay sấy nóng vì giấy sẽ cong vênh, giòn và mực có thể phai. Khi mốc đã khô thành bột, có thể dùng cọ lông mềm phủi nhẹ ra ngoài trời theo một chiều, tránh chà vào thớ giấy.

Vết ố nâu do mốc để lại thường không xoá được bằng cách tự làm ở nhà, và thử tẩy bằng nước hay hoá chất dễ làm hỏng thêm. Với giấy tờ đặc biệt quý như thư tay của người đã khuất, gia phả, giấy tờ cổ, hãy hỏi nơi làm bảo tồn, phục chế giấy chuyên nghiệp; một số thư viện, bảo tàng, trung tâm lưu trữ có thể tư vấn hoặc giới thiệu.

Sau khi xử lý, tìm nguyên nhân: hộp để sát tường ẩm, phòng ít thông gió, túi ni lông bịt kín. Không sửa nguyên nhân thì mốc quay lại vào mùa ẩm năm sau.

Mỗi loại giấy một lưu ý

Không phải mọi giấy tờ trong nhà đều giống nhau. Một vài lưu ý cho từng nhóm thường gặp:

LoạiHay gặp vấn đề gìLưu ý khi cất
Thư tay, bưu thiếpMực phai, giấy mỏng rách ở nếp gấpMở phẳng, cất trong bìa giấy; tránh sáng
Sách cũGáy bong, mọt ăn hồ dán, ố vàngDựng đứng, thông thoáng, kiểm tra gáy định kỳ
Sổ ghi chép, nhật kýGiấy học trò mỏng, dễ giònCất nằm trong hộp, không chồng nặng lên
Bằng khen, giấy khenPhai màu do treo khung dưới nắngTreo bản sao, cất bản gốc
Ảnh giấyDính nhau, phai, xước mặt ảnhCầm mép, xen giấy mỏng giữa các ảnh
Giấy tờ hành chính cũGhim gỉ, dấu mực con dấu loang khi ẩmGỡ ghim, để phẳng, tránh ẩm

Có một việc nhiều gia đình đã làm mà sau này tiếc: ép plastic giấy khen, thư tay, giấy tờ cũ cho bền. Ép nóng là không gỡ ra được, nhiệt và nhựa có thể làm giấy hỏng bên trong lớp nhựa. Với giấy tờ cũ có giá trị, đừng ép plastic.

Một buổi mỗi năm cho kho giấy của gia đình

Chọn một ngày khô ráo trong năm, ở miền Bắc thường là những ngày hanh cuối thu, để mở hết các hộp. Lật từng tập, ngửi xem có mùi mốc không, nhìn xem có dấu côn trùng, phân chuột, giấy dính nhau không. Để hộp mở thoáng vài giờ rồi đậy lại.

Đây cũng là dịp tốt để cả nhà cùng đọc lại một vài lá thư, xem lại vài cuốn sổ. Con cháu được nghe kể vì sao ông giữ cuốn sách này, bà ghi gì trong cuốn sổ chi tiêu năm ấy. Giấy được giữ để được đọc; một kho giấy không ai mở thường cũng là kho giấy không ai biết đang hỏng.

Nếu có điều kiện, chụp hoặc quét lại những thứ quan trọng nhất để có bản sao phòng khi bản gốc hư hại, và để anh chị em ở xa cùng xem. Bản gốc vẫn cất theo các nguyên tắc ở trên. Ghi một danh mục đơn giản: hộp số mấy chứa gì, để ở đâu, để người sau tìm được.

Ảnh giấy cũ: cầm, tách và cất

Cầm ở mép, tay khô và sạch. Dầu và mồ hôi trên ngón tay để lại dấu vân tay trên mặt ảnh, lâu ngày thành vết ố không lau được. Nếu xem nhiều ảnh một lúc, đeo găng vải cotton mỏng hoặc rửa tay, lau khô kỹ trước.

Không viết mạnh lên mặt sau ảnh. Bút bi ấn mạnh hằn lên mặt trước, mực bút dạ có thể thấm qua hoặc dây sang ảnh khác khi xếp chồng. Ghi chú tên người, năm, nơi chụp bằng bút chì mềm, viết nhẹ ở mép mặt sau, hoặc ghi lên bìa giấy chứa ảnh.

Xen giấy mỏng giữa các ảnh. Ảnh xếp chồng lâu năm trong nhà ẩm có thể dính mặt vào nhau. Một tờ giấy mỏng, trơn, không in chữ giữa các tấm giúp tránh dính và xước.

Rời album dính, giữ album giấy. Album dạng trang giấy có tấm phim nhựa phủ lên, loại phổ biến vài chục năm trước, dùng keo khiến ảnh dính chặt và ố dần. Album trang giấy cài góc, hoặc hộp đựng ảnh bằng giấy, an toàn hơn. Ảnh đã dính chặt vào trang album thì đừng cố bóc; chụp lại toàn trang và hỏi người làm bảo tồn nếu ảnh quý.

Ghi lại khi người lớn còn nhớ. Phần quý nhất của ảnh cũ thường không phải tấm ảnh mà là việc biết trong ảnh là ai. Mỗi lần ông bà, cô chú xem ảnh, ghi lại tên người và câu chuyện ngay khi đó.

Câu hỏi thường gặp

Có nên phơi sách cũ ra nắng cho hết ẩm?

Không nên phơi nắng gắt. Nhiệt và tia nắng làm giấy giòn, cong vênh, mực phai. Hãy hong sách ở nơi thoáng gió, có bóng râm, vào ngày khô ráo. Sách ẩm nhiều có thể dựng đứng, mở hé quạt nhẹ cho khô dần.

Thư tay viết bút bi, bút máy có cần bảo quản khác nhau?

Cả hai đều sợ ẩm và ánh sáng. Mực bút máy cũ thường dễ phai và loang hơn khi gặp nước. Vì vậy với thư viết bút máy càng cần tránh độ ẩm cao, không để gần nước và tránh ánh sáng trực tiếp.

Sách bị mọt rồi có cứu được không?

Phần đã bị gặm không phục hồi lại được, nhưng có thể ngăn mọt ăn tiếp. Tách cuốn sách khỏi tủ, kiểm các cuốn bên cạnh, làm sạch kệ và giữ khô. Với sách đặc biệt quý, hỏi nơi làm bảo tồn giấy về cách xử lý côn trùng phù hợp.

Giấy tờ cũ dính chặt vào nhau, tách ra thế nào?

Đừng cố bóc khi giấy đã dính chặt vì dễ rách và mất chữ. Nếu là giấy thường, để khô hẳn rồi thử tách rất nhẹ từ góc. Nếu là thư tay hay ảnh quý, để nguyên và hỏi người làm bảo tồn, vì cách tách cần đúng kỹ thuật.

Có nên đóng lại gáy sách cũ bị bung?

Có thể nhờ thợ đóng sách có kinh nghiệm với sách cũ, và dặn giữ nguyên bìa gốc nếu được. Tránh tự dán bằng băng dính hay keo dán nhanh. Trong lúc chờ, buộc nhẹ cuốn sách bằng dây vải và cất nằm.

Đã quét lại thành bản số rồi có cần giữ bản giấy?

Nên giữ. Bản số giúp chia sẻ và phòng khi mất, nhưng tệp cũng có thể hỏng, mất theo máy hoặc định dạng cũ không mở được nữa. Bản gốc mang nét chữ, tờ giấy, dấu vết thật mà bản quét không thay được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138