Dáng người, tức là khung xương rộng hay hẹp, chân dài hay ngắn so với thân, bàn tay bàn chân to hay nhỏ, phần lớn được định hình bởi gen mà con nhận từ hai bên gia đình; dinh dưỡng, vận động và thời điểm dậy thì quyết định con đạt tới khung đó đến đâu. Cân nặng thì khác: nó thay đổi theo ăn uống và nếp sống nhiều hơn, nên bài này tập trung vào phần "khung", không bàn chuyện béo gầy.
Bài giải thích những phần nào của vóc dáng mang dấu gia đình rõ nhất, vì sao trẻ đổi dáng qua từng giai đoạn, những hình dáng chân và bàn chân ở trẻ nhỏ thường làm cha mẹ lo nhưng phần lớn là bình thường, và khi nào nên đưa trẻ đi khám chỉnh hình nhi.
Khung xương là phần "cứng" nhất của vóc dáng
Khi nói một người có dáng "giống bố", người ta thường đang nhìn vào khung xương: bờ vai rộng hay xuôi, lồng ngực dày hay mỏng, khung chậu rộng hay hẹp, cổ dài hay ngắn. Những đặc điểm này phụ thuộc vào kích thước và hình dạng của xương, vốn chủ yếu do gen quyết định và ít thay đổi sau tuổi trưởng thành. Cơ bắp và mỡ phủ lên trên có thể thay đổi nhiều theo luyện tập và ăn uống, nhưng khung bên dưới thì gần như cố định.
Giống như chiều cao, khung xương là đặc điểm do rất nhiều gen góp phần. Mỗi đứa con nhận một tổ hợp ngẫu nhiên, nên trong một gia đình có thể có người vai rộng giống bố, người khung nhỏ giống mẹ. Giới tính cũng tạo khác biệt rõ: từ tuổi dậy thì, hormone làm vai nam giới rộng ra và khung chậu nữ giới rộng ra, nên anh em trai gái trong cùng nhà có dáng khác nhau là đương nhiên.
Dinh dưỡng thời thơ ấu ảnh hưởng tới việc xương phát triển đủ kích thước và đủ chắc. Trẻ thiếu ăn kéo dài có thể có khung nhỏ hơn tiềm năng gen của mình. Vận động, đặc biệt các hoạt động chịu lực như chạy nhảy, giúp xương chắc khoẻ hơn, dù không làm thay đổi hình dạng cơ bản của khung.
Tỷ lệ chân tay và bàn tay bàn chân
Chân dài hay ngắn so với thân. Tỷ lệ giữa chiều dài chân và chiều dài thân mang tính gia đình khá rõ. Hai người cao bằng nhau có thể một người chân dài thân ngắn, người kia ngược lại. Tỷ lệ này thay đổi theo tuổi: trẻ nhỏ có đầu và thân chiếm tỷ lệ lớn, chân tương đối ngắn; chân dài ra nhanh trong những năm tiểu học và đầu tuổi dậy thì.
Sải tay. Ở phần lớn người trưởng thành, sải tay xấp xỉ chiều cao, nhưng có người sải tay dài hơn hay ngắn hơn chiều cao một chút, và điều này cũng có tính gia đình.
Bàn tay, ngón tay. Bàn tay to hay nhỏ, ngón tay thon dài hay ngắn, hình dạng móng tay đều hay lặp lại trong gia đình. Đây là những nét người ta hay nhận ra khi thấy cha con, mẹ con cầm cùng một đồ vật.
Cỡ bàn chân. Cỡ bàn chân tỷ lệ khá chặt với chiều cao và khung xương, nên cũng mang tính gia đình. Bàn chân trẻ lớn nhanh, thường đạt kích thước gần người lớn trước khi chiều cao dừng hẳn, nên trẻ tuổi dậy thì hay phải đổi giày liên tục.
Dáng chân và bàn chân của trẻ nhỏ: phần lớn là bình thường
Nhiều cha mẹ lo khi thấy con chân vòng kiềng, chân chữ X hay bàn chân bẹt, và hỏi có phải do "giống bố" hay không. Phần lớn những hình dáng này là giai đoạn bình thường trong quá trình phát triển. Bảng dưới tóm tắt diễn tiến thường gặp; đánh giá cụ thể cho từng trẻ thuộc về bác sĩ.
| Hình dáng | Thường gặp ở giai đoạn | Diễn tiến bình thường | Nên đi khám khi |
|---|---|---|---|
| Chân vòng kiềng | Trẻ mới biết đi | Thường thẳng dần trong vài năm đầu | Chỉ một bên, vòng nhiều, nặng lên sau tuổi lên hai, kèm thấp hoặc đau |
| Chân chữ X | Tuổi mẫu giáo | Thường giảm dần khi trẻ lớn | Không đối xứng, rất rõ, kéo dài tới tuổi học lớn, kèm đau hay đi lại khó |
| Bàn chân bẹt | Trẻ nhỏ | Vòm chân hình thành dần trong những năm đầu | Bàn chân cứng, đau, trẻ hay mỏi chân, đi lại bất thường |
| Đi chụm mũi chân vào trong | Trẻ mới biết đi, mẫu giáo | Thường cải thiện theo thời gian | Nặng, chỉ một bên, trẻ hay vấp ngã nhiều |
| Đi nhón gót | Trẻ mới biết đi | Thường hết khi trẻ đi vững | Kéo dài, không đặt được gót xuống, kèm chậm phát triển khác |
Một số đặc điểm như bàn chân bẹt mềm có thể có tính gia đình và kéo dài tới tuổi trưởng thành mà không gây vấn đề gì. Điều quan trọng không phải là hình dáng giống ai, mà là trẻ có đau, có hạn chế vận động hay không. Không nên tự nẹp chân, bó chân hay mua giày chỉnh hình cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Thời điểm dậy thì cũng là thứ được thừa hưởng
Dáng người cuối cùng của một đứa trẻ hình thành rõ nhất trong tuổi dậy thì, và thời điểm dậy thì sớm hay muộn mang tính gia đình khá rõ. Nhiều nghiên cứu ghi nhận tuổi bắt đầu có kinh nguyệt của con gái thường gần với tuổi của mẹ. Ở con trai, những người bố từng "lớn muộn" hay kể con trai mình cũng vậy.
Thời điểm dậy thì ảnh hưởng tới dáng người theo nhiều cách. Trẻ dậy thì sớm thường cao vượt bạn bè trong vài năm, dáng người trưởng thành sớm hơn, nhưng thời gian lớn có thể ngắn hơn. Trẻ dậy thì muộn có thể trông nhỏ con hơn bạn trong mấy năm cấp hai, rồi tiếp tục lớn khi bạn bè đã dừng. Vì vậy so dáng của con với bạn cùng lớp ở tuổi mười hai, mười ba thường dễ gây lo lắng không cần thiết.
Ngoài gen, cân nặng, dinh dưỡng và một số yếu tố môi trường cũng ảnh hưởng tới thời điểm dậy thì. Dấu hiệu dậy thì xuất hiện quá sớm, hoặc đã tới tuổi thiếu niên mà chưa có dấu hiệu nào, là lý do nên đưa trẻ đi khám nhi hoặc nội tiết nhi để bác sĩ đánh giá.
Dáng đi, tư thế: thừa hưởng hay học theo
Phần do khung xương. Cách một người đứng và bước đi phụ thuộc một phần vào cấu trúc xương: độ rộng khung chậu, góc của khớp háng và khớp gối, hình dạng bàn chân. Những yếu tố này có tính gia đình, nên con có thể có dáng đi hơi giống bố hay mẹ ngay cả khi ít sống gần.
Phần do bắt chước. Trẻ học rất nhiều bằng cách quan sát người gần gũi. Kiểu đứng chống một bên hông, dáng đi khom vai, thói quen đút tay túi quần, cách ngồi bắt chéo chân thường là học theo chứ không phải di truyền. Người ngoài nhìn thấy "đi y hệt bố" nhiều khi đang thấy kết quả của nhiều năm sống cùng nhau.
Phần do thói quen và hoàn cảnh. Cặp sách nặng đeo một bên, bàn học không vừa tầm, nhiều giờ cúi xuống điện thoại có thể tạo dáng gù, lệch vai. Những dáng này không phải con thừa hưởng, và có thể cải thiện khi thay đổi thói quen.
Ý nghĩa thực tế. Nếu cha mẹ muốn con có tư thế đẹp, cách hiệu quả nhất là chính mình đứng ngồi thẳng, tạo môi trường học tập phù hợp và khuyến khích con vận động. Những dáng đi, tư thế do khung xương quy định thì nên chấp nhận như một nét riêng, trừ khi có đau hay hạn chế vận động thì đi khám.
Những gì nếp sống giúp được cho dáng người
Cha mẹ không chọn được khung xương cho con, nhưng có thể giúp con phát triển khung đó khoẻ mạnh và có tư thế đẹp. Những việc dưới đây đều thuộc phần môi trường, làm được hằng ngày.
- Bữa ăn đủ đạm, đủ năng lượng và đủ thực phẩm giàu canxi theo lứa tuổi, không cần kiêng khem hay dùng sản phẩm hứa hẹn thay đổi vóc dáng.
- Cho trẻ vận động đa dạng: chạy nhảy, bơi, đạp xe, leo trèo an toàn, giúp xương chắc, cơ phát triển cân đối.
- Chú ý tư thế ngồi học: bàn ghế vừa tầm, sách vở không quá nặng, cặp đeo hai vai, nghỉ giải lao đứng dậy vận động.
- Ngủ đủ giấc theo lứa tuổi, vì cơ thể trẻ lớn và phục hồi nhiều trong giấc ngủ.
- Hạn chế thời gian ngồi một chỗ kéo dài trước màn hình, vì vừa giảm vận động vừa dễ gây tư thế gù cổ, cong lưng.
- Khám sức khoẻ định kỳ ở trường hoặc cơ sở y tế để phát hiện sớm cong vẹo cột sống, một tình trạng hay xuất hiện ở tuổi dậy thì và cũng có yếu tố gia đình.
Cong vẹo cột sống ở tuổi thiếu niên đáng được nhắc riêng: nếu thấy hai vai con không ngang, một bên xương bả vai nhô hơn, hay vòng eo hai bên không đều khi con cúi người về phía trước, hãy đưa con đi khám chỉnh hình. Trong gia đình đã có người bị, việc để ý càng quan trọng.
Đừng gắn vóc dáng với nhãn dán
Những câu như "dáng thấp đậm giống bên nội", "chân ngắn giống mẹ" nghe như lời nói vui, nhưng lặp đi lặp lại có thể khiến trẻ mặc cảm với cơ thể mình, nhất là ở tuổi dậy thì khi trẻ nhạy cảm với ngoại hình. Khung xương là thứ trẻ không chọn được và không thay đổi được, nên chê bai nó chỉ gây tổn thương mà không giúp gì.
Cũng nên tránh gắn vóc dáng với năng lực, như "dáng thế này không chơi thể thao được". Mỗi môn thể thao, mỗi hoạt động có chỗ cho nhiều kiểu cơ thể khác nhau, và niềm vui vận động quan trọng hơn thành tích. Trẻ được khuyến khích vận động theo sở thích sẽ phát triển khung xương của mình tốt nhất.
Điều đáng làm hơn là giúp trẻ hiểu cơ thể mình là sự kết hợp của hai bên gia đình, đang thay đổi theo từng năm, và chăm sóc nó bằng ăn uống, ngủ nghỉ, vận động hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Con có dáng giống bố hay giống mẹ nhiều hơn?
Không có quy luật cố định. Khung xương do nhiều gen từ cả hai bên quyết định, mỗi đứa con nhận một tổ hợp khác nhau. Từ tuổi dậy thì, giới tính cũng làm dáng con trai và con gái khác nhau rõ hơn.
Chân vòng kiềng ở trẻ mới biết đi có cần nắn không?
Phần lớn chân vòng kiềng ở trẻ mới biết đi là sinh lý và thẳng dần trong vài năm đầu. Không nên tự nắn, bó chân. Nếu chỉ một bên, vòng nhiều, nặng lên sau tuổi lên hai hoặc kèm thấp, đau, hãy đưa trẻ đi khám.
Bàn chân bẹt ở trẻ có phải do di truyền không?
Bàn chân trẻ nhỏ thường bẹt vì vòm chân chưa hình thành, đây là bình thường. Một số người giữ bàn chân bẹt mềm tới lớn, có tính gia đình, thường không gây vấn đề. Nên đi khám khi bàn chân cứng, đau hoặc trẻ hay mỏi chân.
Tập thể thao có làm thay đổi khung xương không?
Vận động giúp xương chắc khoẻ hơn và cơ phát triển cân đối, làm dáng người đẹp hơn, nhưng không thay đổi được hình dạng cơ bản của khung xương do gen quy định như độ rộng vai hay tỷ lệ chân thân.
Con gái có kinh nguyệt lúc mấy tuổi thì giống mẹ?
Tuổi bắt đầu có kinh nguyệt mang tính gia đình, nhiều trường hợp gần với tuổi của mẹ, nhưng còn chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, cân nặng và môi trường. Nếu dấu hiệu dậy thì xuất hiện quá sớm hoặc quá muộn, nên đưa con đi khám.
Làm sao biết con bị cong vẹo cột sống?
Bạn có thể để ý hai vai con có ngang không, xương bả vai có bên nào nhô hơn, vòng eo hai bên có đều không, nhất là khi con cúi người về phía trước. Nếu thấy bất thường, hãy đưa con đi khám chỉnh hình để được đánh giá.