ThuaHuong.comThừa Hưởng
Đồ vật và căn nhà được thừa hưởng

Bát đĩa, ấm chén cũ của bà có nên dùng để ăn uống: men, vết rạn và cách giữ

Bộ ấm chén, bát men cũ trong tủ chè: món nào dùng hằng ngày được, món nào chỉ nên trưng vì men, vết rạn, viền kim loại; rửa, cất và gắn lại đồ vỡ.

Low angle view of plain porcelain bowls and a small teapot on a wooden tray in a Can Tho kitchen, an elderly woman hand drying a bowl, morning light

Bát đĩa, ấm chén cũ còn lành, men nguyên vẹn, là đồ dùng làm ra để ăn uống thì phần lớn dùng hằng ngày được; những món men bong tróc, rạn sâu, vẽ màu trên mặt men đã mòn, đồ trang trí không rõ để làm gì, hay đã gắn keo sau khi vỡ thì nên để trưng hoặc đựng đồ khô. Lý do chính là men và lớp màu đời cũ có thể chứa kim loại nặng như chì, và vết rạn là nơi bẩn bám mà khó rửa sạch.

Bài này dành cho gia đình đang giữ bộ ấm chén của ông, chồng bát men của bà, mấy chiếc đĩa sứ hoa lam trong tủ chè và đang băn khoăn có nên đem ra dùng. Bài không bàn đồ cổ có giá trị sưu tầm hay chuyện nhận định niên đại, chỉ bàn chuyện dùng an toàn và giữ cho bền.

Men gốm sứ và chuyện kim loại nặng

Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ lên xương gốm, nung chảy ở nhiệt độ cao. Trong lịch sử ngành gốm ở nhiều nơi trên thế giới, chì từng được dùng trong men và trong màu vẽ vì giúp men chảy ở nhiệt độ thấp hơn và cho màu tươi. Khi men được pha và nung đúng, chì được giữ khá chắc trong lớp thuỷ tinh. Khi men nung chưa tới, pha không chuẩn, hoặc đã mòn sau nhiều năm cọ rửa, chì có thể thôi ra thức ăn, nhất là thức ăn chua như giấm, nước chanh, dưa muối, hoặc đồ nóng để lâu.

Ngày nay nhiều nước có quy định giới hạn chì, cadimi thôi ra từ đồ gốm sứ dùng cho thực phẩm, và đồ sứ công nghiệp hiện đại thường được kiểm tra theo các quy định đó. Đồ cũ trong nhà thì không ai biết đã qua kiểm tra gì: có món là sứ công nghiệp chuẩn, có món là gốm thủ công nung lò nhỏ, có món vốn làm để trưng.

Điều này không có nghĩa mọi bát đĩa cũ đều nguy hiểm. Nó có nghĩa nên phân biệt: món nào là đồ ăn uống thông thường, men còn bóng đều và lành, thì dùng; món nào có dấu hiệu nghi ngờ thì chuyển sang vai trò khác. Với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai, những người nhạy cảm hơn với chì, càng nên thận trọng.

Dùng hằng ngày, dùng có giới hạn hay chỉ để trưng

Bảng dưới là cách phân loại thận trọng, dựa trên dấu hiệu nhìn thấy được. Nó không thay cho kiểm nghiệm, nhưng giúp quyết định nhanh với từng món trong tủ.

Dấu hiệuGợi ýVì sao
Sứ trắng, men trong, bóng đều, không rạn, không mẻDùng hằng ngày đượcBề mặt kín, dễ rửa sạch
Hoa văn vẽ dưới men (sờ thấy mặt men nhẵn phủ lên hoa văn)Dùng đượcMàu được lớp men bảo vệ
Hoa văn vẽ trên men, sờ thấy gờ, màu đã mòn, phaiHạn chế đựng đồ chua, đồ nóng lâu; tốt nhất để trưngMàu trên men tiếp xúc trực tiếp với thức ăn
Men rạn chân chim (cố ý hay do tuổi), men xỉn, bong trócĐựng đồ khô hoặc trưng bàyVết rạn giữ bẩn, men bong không còn lớp bảo vệ
Viền vàng, viền bạcDùng được nhưng không cho lò vi sóng, không ngâm lâuKim loại phát tia lửa trong lò vi sóng; viền dễ mòn
Đã vỡ và gắn lại bằng keoChỉ để trưngKeo thường không dành cho thực phẩm, mối gắn giữ bẩn
Gốm thủ công không rõ nguồn, màu rất tươiĐựng đồ khô hoặc trưngKhông biết men được pha, nung thế nào

Có những bộ kiểm chì tại nhà dạng que thử, nhưng độ tin cậy của chúng hạn chế và thường chỉ phát hiện được khi lượng chì khá lớn. Nếu thật sự muốn dùng một món nghi ngờ cho ăn uống, cách chắc chắn là gửi mẫu cho phòng thí nghiệm có chức năng kiểm nghiệm đồ dùng tiếp xúc thực phẩm.

Vết rạn, vết mẻ và độ bền khi gặp nóng

Rạn men khác nứt xương gốm. Rạn men là những đường mảnh chỉ nằm trong lớp men, có khi là kiểu trang trí, có khi do tuổi. Nứt xương là vết nứt xuyên qua thân bát, thường nghe tiếng gõ đục chứ không trong. Bát nứt xương có thể vỡ khi gặp nước sôi.

Vết rạn giữ bẩn. Nước trà, dầu mỡ ngấm vào đường rạn qua nhiều năm làm vết rạn sẫm màu. Bên trong những đường ấy khó rửa sạch hoàn toàn; vì vậy đồ rạn men nhiều nên dùng cho đồ khô hoặc trưng.

Mẻ miệng bát, miệng chén. Miệng mẻ có cạnh sắc dễ cứa môi, và phần xương lộ ra không có men nên ngấm nước, giữ bẩn. Món mẻ nhỏ có thể dùng làm đĩa lót, đựng đồ khô, cắm hoa nhỏ.

Đồ cũ chịu sốc nhiệt kém hơn. Rót nước sôi vào chén lạnh, chuyển bát từ tủ lạnh sang nồi hấp, đặt ấm nóng lên mặt đá lạnh đều có thể làm đồ cũ nứt. Tráng chén bằng nước ấm trước khi rót nước sôi là thói quen tốt.

Cách nghe tiếng. Cầm bát nhẹ trên đầu ngón tay, búng nhẹ vào thành. Tiếng trong, ngân thường là thân lành; tiếng đục, rè có thể là có vết nứt ẩn. Cách này chỉ là gợi ý, không chắc chắn với mọi loại gốm.

Rửa và cất đồ sứ cũ cho bền

Đồ sứ cũ bền hay không phụ thuộc nhiều vào thói quen rửa và cất. Một nhịp chăm sóc hợp lý:

  1. Rửa tay từng chiếc bằng nước ấm và nước rửa bát dịu, dùng miếng bọt biển mềm. Tránh búi sắt, bột cọ rửa có hạt, vì chúng mài mòn lớp men và lớp màu.
  2. Không cho đồ có vẽ trên men, viền vàng, viền bạc vào máy rửa bát. Nhiệt độ cao và chất tẩy mạnh trong máy làm màu và viền mòn nhanh.
  3. Lót khăn ở đáy chậu rửa để chén va chạm không mẻ. Rửa từng chiếc, không chất chồng trong chậu.
  4. Để khô tự nhiên hoặc lau bằng khăn cotton sạch trước khi cất, không cất khi còn ướt trong tủ kín.
  5. Khi xếp chồng bát đĩa, lót một miếng giấy mềm hoặc khăn mỏng giữa các chiếc để mặt men không cọ nhau.
  6. Treo chén trên móc theo quai dễ làm quai yếu với đồ cũ; tốt hơn là úp chén trên kệ.

Ấm đất nung không tráng men trong lòng, loại hay dùng pha trà, nhiều nhà quen chỉ tráng bằng nước nóng, không dùng xà phòng, vì đất nung ngấm mùi. Đây là thói quen của người uống trà; nếu ấm có mùi mốc vì để lâu, tráng nước sôi nhiều lần và phơi khô kỹ trước khi dùng lại.

Đồ đã vỡ: gắn lại để giữ, không để ăn uống

Khi một chiếc bát hay chén cũ của bà vỡ, nhiều người tiếc đến mức muốn gắn lại để dùng. Gắn lại để giữ làm kỷ niệm là việc nên làm; gắn lại để tiếp tục ăn uống thì nên cân nhắc. Phần lớn keo dán thông dụng không dành cho tiếp xúc thực phẩm, chịu nước nóng kém, và đường gắn là nơi bẩn bám.

Gom hết các mảnh, kể cả mảnh nhỏ, gói trong khăn mềm. Đừng gắn vội bằng keo dán nhanh: keo đông ngay khiến các mảnh khó khớp, lệch một chút là không sửa lại được. Nếu món đồ quý, hãy nhờ người có kinh nghiệm gắn gốm sứ.

Phương pháp gắn đồ vỡ rồi phủ đường gắn bằng sơn có rắc bột kim loại màu vàng, thường được biết qua tên kintsugi của Nhật Bản, ngày nay khá phổ biến. Theo cách truyền thống, nó dùng nhựa cây sơn, loại nhựa có thể gây dị ứng da mạnh khi còn sống. Nhiều bộ dụng cụ bán sẵn thay bằng keo epoxy và bột màu; những món gắn bằng cách này nên coi là đồ trưng bày, không phải đồ ăn uống, trừ khi bạn chắc vật liệu đã được làm cho thực phẩm.

Một chiếc bát vỡ gắn lại, đặt trên kệ cạnh tấm ảnh của bà, có khi mang nhiều ý nghĩa hơn khi nó còn nằm trong chồng bát hằng ngày.

Dùng lại theo cách khác khi không còn ăn uống được

Những món không còn nên dùng cho thức ăn vẫn có thể ở lại trong đời sống hằng ngày của gia đình:

  • Chiếc chén rạn làm chỗ để chìa khoá, kẹp tóc, khuy áo ở cửa ra vào.
  • Bát men xỉn làm chậu nhỏ trồng cây sen đá, cây lá nhỏ, có lót sỏi ở đáy vì bát không có lỗ thoát nước.
  • Đĩa mẻ miệng làm đĩa lót chậu cây, đĩa đựng xà phòng.
  • Ấm trà đã mất nắp cắm vài cành hoa.
  • Cả bộ ấm chén đã không còn đủ làm đồ trưng trên kệ, kèm một tấm thiếp ghi bộ này của ai, có từ năm nào, thường dùng vào dịp nào.

Cách dùng lại này giữ món đồ ở chỗ mọi người nhìn thấy mỗi ngày, thay vì để nó nằm trong thùng giấy ở góc kho. Một món đồ được nhìn thấy, được kể chuyện, thường được giữ lâu hơn. Chỉ lưu ý: món dùng lại cho cây cối, xà phòng hay đồ lặt vặt thì từ đó không quay về mâm cơm nữa, để không ai trong nhà vô tình lấy nhầm ra đựng thức ăn.

Chia bộ ấm chén, bát đĩa giữa con cháu

Bộ ấm chén, chồng bát của ông bà là thứ dễ chia nhỏ nhất trong các đồ gia truyền: mỗi người con một hai chiếc chén, mỗi cháu một chiếc đĩa. Nhiều gia đình thấy cách này giúp ai cũng có một phần, và những bữa tiệc lớn trong năm lại gom đủ cả bộ về một mâm.

Nếu chia, hãy chụp ảnh cả bộ khi còn đầy đủ, ghi lại món nào ai giữ. Khi một chiếc vỡ, người giữ báo cho cả nhà; đôi khi có người khác giữ một chiếc giống hệt để thay vào bộ khi cần trưng bày đủ.

Ngược lại, nếu cả nhà muốn giữ nguyên bộ, đặt nó ở một nơi chung, có người phụ trách lau chùi, kiểm tra. Bộ đồ được dùng vài lần mỗi năm vào những dịp gia đình tụ họp thường được nhớ và giữ gìn hơn bộ đồ cất mãi trong tủ.

Dù chọn cách nào, hãy kèm theo bộ đồ vài dòng ghi chép về nguồn gốc của nó: ông bà có bộ này từ khi nào, dùng trong những dịp gì, ai trong nhà hay pha trà bằng chiếc ấm ấy. Một chiếc chén không có câu chuyện chỉ là một chiếc chén cũ; có câu chuyện, nó là đồ gia truyền.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết bát đĩa cũ có chì không?

Nhìn bằng mắt không thể biết chắc. Dấu hiệu nên thận trọng là men bong, màu vẽ trên men đã mòn, đồ thủ công không rõ nguồn gốc. Que thử tại nhà chỉ phát hiện lượng lớn. Cách chắc chắn là gửi phòng thí nghiệm kiểm nghiệm đồ dùng tiếp xúc thực phẩm.

Chén có rạn chân chim dùng uống trà được không?

Nhiều người vẫn dùng, nhất là với loại men rạn được làm cố ý. Lưu ý là vết rạn giữ nước trà và khó rửa sạch hoàn toàn; nếu chén còn có dấu hiệu nứt xương, nghe tiếng gõ đục, hay đã cũ không rõ nguồn gốc thì nên chuyển sang trưng bày.

Đồ sứ viền vàng cho vào lò vi sóng có sao không?

Không nên. Viền vàng, viền bạc thường có kim loại thật trong lớp trang trí, có thể phát tia lửa trong lò vi sóng, làm hỏng viền và nguy hiểm cho lò. Hâm thức ăn bằng bát sứ trắng trơn hoặc đồ chuyên dùng cho lò vi sóng.

Bát cũ bị ố nâu bên trong, tẩy thế nào?

Vết ố trên men còn nguyên thường do trà, cà phê, có thể ngâm nước ấm pha baking soda rồi rửa nhẹ. Nếu ố nằm trong vết rạn hoặc phần xương không men thì khó hết, đừng dùng thuốc tẩy mạnh vì có thể hỏng men.

Có nên dùng đồ sứ cũ cho trẻ nhỏ ăn?

Thận trọng hơn với trẻ nhỏ, vì trẻ nhạy cảm hơn với kim loại nặng và hay làm rơi vỡ. Với trẻ, dùng bát đĩa mới rõ nguồn gốc, đạt quy định cho thực phẩm là đơn giản và an toàn nhất; đồ cũ để người lớn dùng hoặc trưng.

Ấm trà đất lâu không dùng có mùi mốc, làm sao?

Tráng nhiều lần bằng nước sôi, có thể đun ngâm ấm trong nồi nước sạch một lúc nếu ấm chịu được, rồi úp khô hoàn toàn ở chỗ thoáng. Nếu mốc vẫn còn mùi rõ hoặc thấy đốm mốc trong lòng ấm, nên thôi dùng pha trà và giữ ấm làm kỷ niệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138