ThuaHuong.comThừa Hưởng
Bệnh di truyền và nguy cơ gia đình

Ung thư có di truyền không: dấu hiệu gia đình có nguy cơ cao

Phần lớn ung thư không do gen di truyền, nhưng một số gia đình mang gen làm tăng nguy cơ. Dấu hiệu nhận biết, khi nào tư vấn di truyền, kết quả xét nghiệm nói gì.

Three generations of a Vietnamese family in Hai Phong sitting around a low table with tea, an older man gesturing while younger relatives listen, seen from behind, warm lamplight

Phần lớn ung thư không do gen di truyền từ cha mẹ mà do những thay đổi gen tích luỹ trong đời người, dưới tác động của tuổi tác, thuốc lá, rượu, nhiễm trùng, môi trường và cả sự ngẫu nhiên. Chỉ một phần nhỏ trường hợp liên quan tới một gen lỗi được truyền trong gia đình, làm nguy cơ mắc một số loại ung thư cao hơn hẳn. Nhận ra những gia đình thuộc nhóm này có giá trị lớn, vì họ có thể được tầm soát sớm hơn và kỹ hơn.

Bài viết giải thích sự khác nhau giữa ung thư "có yếu tố gia đình" và ung thư "do gen di truyền", những dấu hiệu gợi ý một gia đình có nguy cơ cao, cách chuẩn bị trước khi gặp bác sĩ tư vấn di truyền, và kết quả xét nghiệm gen thật sự nói lên điều gì. Bài không chẩn đoán và không thay lời khuyên của bác sĩ ung bướu hay bác sĩ di truyền.

Gen ung thư: thứ ai cũng có và thứ được truyền lại

Ung thư bắt đầu khi một tế bào tích luỹ đủ những thay đổi trong gen khiến nó phân chia mất kiểm soát. Mỗi người đều có những gen bảo vệ, làm nhiệm vụ sửa lỗi ADN hoặc kìm hãm tế bào phân chia quá mức. Trong đời người, phần lớn các thay đổi xảy ra ở tế bào cơ thể, như tế bào phổi của người hút thuốc hay tế bào da phơi nắng nhiều, và không truyền sang con.

Ở một số gia đình, một gen bảo vệ đã bị lỗi ngay từ khi thụ thai và có mặt trong mọi tế bào. Người mang gen ấy không chắc chắn bị ung thư, nhưng xuất phát điểm của họ đã "mất một lớp bảo vệ", nên cần ít thay đổi hơn để tế bào thành ác tính. Vì vậy ung thư ở những gia đình này thường xuất hiện ở tuổi trẻ hơn, ở nhiều người hơn và đôi khi ở nhiều cơ quan.

Những hội chứng di truyền được biết nhiều gồm hội chứng liên quan gen BRCA1, BRCA2, làm tăng nguy cơ ung thư vú, buồng trứng và một số ung thư khác; hội chứng Lynch, làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng, nội mạc tử cung và một số cơ quan; bệnh đa polyp tuyến gia đình, với hàng trăm polyp ở đại tràng từ trẻ. Mỗi gen lỗi thường được truyền theo kiểu trội: mỗi người con của người mang gen có khoảng một nửa khả năng nhận gen.

"Có yếu tố gia đình" chưa chắc là do gen

Viêm gan B và ung thư gan. Ở Việt Nam, ung thư gan hay gặp ở nhiều người trong một nhà. Nguyên nhân thường không phải gen ung thư mà là virus viêm gan B lây từ mẹ sang con lúc sinh hoặc giữa người trong nhà. Đây là chuyện có thể phòng bằng tiêm vắc xin cho trẻ sơ sinh, xét nghiệm và theo dõi người nhiễm.

Vi khuẩn dạ dày và ung thư dạ dày. Vi khuẩn Helicobacter pylori lây trong gia đình qua sinh hoạt chung, liên quan tới viêm loét và ung thư dạ dày. Người thân trong nhà cùng nhiễm khuẩn và cùng thói quen ăn đồ muối, đồ hun khói có thể khiến bệnh tưởng như "di truyền".

Khói thuốc chung một mái nhà. Ông hút thuốc, bố hút thuốc, con trai hút thuốc, cả nhà hít khói thuốc thụ động: ung thư phổi xuất hiện ở nhiều người là chuyện của khói thuốc trước hết.

Tuổi thọ và sự trùng hợp. Ung thư phổ biến ở người cao tuổi. Một gia đình đông người, nhiều người sống thọ, có vài người mắc các loại ung thư khác nhau ở tuổi già thường không phải dấu hiệu của gen di truyền.

Khi nào nghĩ nhiều hơn tới gen. Khi các trường hợp ung thư trong họ có những đặc điểm cụ thể được nêu ở phần tiếp theo: cùng một bên họ, tuổi trẻ, cùng loại hoặc các loại liên quan nhau.

Dấu hiệu gợi ý gia đình có thể mang gen ung thư

Không dấu hiệu nào dưới đây là chẩn đoán, nhưng chúng là lý do để hỏi bác sĩ về tư vấn di truyền. Hãy xét theo từng bên họ, nội riêng, ngoại riêng:

  • Nhiều người cùng một bên họ mắc cùng một loại ung thư, hoặc các loại hay đi cùng nhau như vú và buồng trứng; đại trực tràng và nội mạc tử cung.
  • Có người mắc ung thư ở tuổi trẻ bất thường, ví dụ ung thư vú, đại trực tràng trước tuổi năm mươi.
  • Một người mắc hai loại ung thư khác nhau, hoặc ung thư ở cả hai bên cơ quan đôi như hai bên vú.
  • Ung thư vú ở nam giới.
  • Ung thư buồng trứng ở bất kỳ ai trong gia đình.
  • Có người được phát hiện rất nhiều polyp đại tràng.
  • Đã có người thân được xét nghiệm và tìm thấy một biến thể gen gây bệnh.

Nếu gia đình bạn có một hoặc vài đặc điểm trên, đừng hoảng sợ và đừng tự kết luận. Việc đầu tiên là ghi lại thông tin một cách có hệ thống, như phần sau hướng dẫn, rồi mang đến bác sĩ. Ngược lại, gia đình không có đặc điểm nào trong số này vẫn cần tầm soát ung thư theo lứa tuổi như mọi người.

Chuẩn bị trước buổi tư vấn di truyền

Buổi tư vấn hiệu quả nhất khi bạn mang theo thông tin đầy đủ về gia đình. Công việc này có thể làm trong vài buổi trò chuyện với cha mẹ, cô chú, ông bà:

  1. Vẽ cây gia đình ba thế hệ trên giấy: ông bà, bố mẹ, cô dì chú bác, anh chị em, con, cháu, tách riêng bên nội và bên ngoại.
  2. Với mỗi người từng mắc ung thư, ghi loại ung thư, tuổi lúc được chẩn đoán, còn sống hay đã mất; nếu có giấy ra viện, kết quả giải phẫu bệnh thì chụp lại.
  3. Ghi cả những người không mắc và tuổi hiện tại của họ; thông tin này cũng quan trọng không kém.
  4. Ghi lại các yếu tố khác như hút thuốc, viêm gan B, những người từng có nhiều polyp.
  5. Nếu đã có người trong họ làm xét nghiệm gen, xin bản kết quả hoặc ít nhất tên gen và biến thể.
  6. Viết ra những câu hỏi bạn muốn hỏi: nguy cơ của mình, có nên xét nghiệm không, kết quả sẽ thay đổi gì trong việc tầm soát.

Những cuộc trò chuyện về bệnh tật trong họ có khi gợi lại mất mát, cần sự tế nhị. Bạn có thể bắt đầu bằng lý do rất thực tế: thông tin này giúp con cháu được khám sớm hơn. Nhiều người lớn tuổi sẵn lòng kể khi hiểu mình đang giúp thế hệ sau.

Kết quả xét nghiệm gen nói gì và không nói gì

Xét nghiệm gen ung thư thường được khuyên làm sau tư vấn, và khi có thể, nên bắt đầu ở người trong nhà đã mắc ung thư. Kết quả cần được đọc trong bối cảnh gia đình:

Kết quảÝ nghĩaĐiều thường làm tiếp
Có biến thể gây bệnhNguy cơ một số loại ung thư cao hơn người bình thường; không có nghĩa chắc chắn mắcBác sĩ lập kế hoạch tầm soát sớm, kỹ hơn; người thân cùng huyết thống có thể xét nghiệm biến thể đó
Âm tính, trong khi gia đình đã biết biến thểThường là tin đáng mừng: người này không thừa hưởng biến thể của gia đìnhTầm soát như người có nguy cơ thông thường hoặc theo lời bác sĩ
Âm tính, gia đình chưa biết biến thể nàoKhông loại trừ hoàn toàn nguy cơ: có thể do gen chưa được xét nghiệm hoặc chưa biếtTầm soát dựa trên tiền sử gia đình theo lời khuyên bác sĩ
Biến thể chưa rõ ý nghĩaCó thay đổi trong gen nhưng chưa đủ bằng chứng là gây bệnh hay vô hạiKhông dựa vào để quyết định điều trị; theo dõi khi có cập nhật

Kết quả biến thể chưa rõ ý nghĩa gây bối rối nhiều nhất. Nhiều biến thể loại này về sau được xếp lại là vô hại khi có thêm dữ liệu. Đây là lý do việc đọc kết quả nên do bác sĩ có chuyên môn di truyền thực hiện, và không nên tự đưa ra quyết định lớn như phẫu thuật dự phòng chỉ dựa trên một tờ kết quả.

Chia sẻ kết quả với người thân, và chuyện xét nghiệm cho con

Một kết quả xét nghiệm gen không chỉ thuộc về một người. Khi bạn được phát hiện mang biến thể gây ung thư, anh chị em ruột, cha mẹ, con cái và họ hàng cùng huyết thống đều có thể mang cùng biến thể. Báo cho họ biết giúp họ có cơ hội được tư vấn và tầm soát sớm. Bác sĩ tư vấn di truyền thường giúp bạn soạn cách nói, thậm chí chuẩn bị sẵn một thư ngắn giải thích để người thân mang đến bác sĩ của họ.

Không phải ai cũng muốn biết. Có người thân sợ hãi, có người cho rằng biết trước chỉ thêm lo. Quyền quyết định có xét nghiệm hay không thuộc về mỗi người trưởng thành. Việc của bạn là chia sẻ thông tin một cách bình tĩnh, nói rõ đây là nguy cơ chứ không phải bản án, và để họ tự chọn thời điểm.

Với trẻ em, nguyên tắc chung trong y học là không xét nghiệm gen cho những nguy cơ chỉ xuất hiện ở tuổi trưởng thành, như phần lớn nguy cơ liên quan BRCA. Lý do là kết quả không thay đổi gì trong việc chăm sóc trẻ lúc nhỏ, và nên để trẻ tự quyết định khi đủ lớn. Ngoại lệ là những hội chứng gây bệnh từ tuổi nhỏ, như bệnh đa polyp tuyến gia đình, khi việc biết sớm giúp bắt đầu theo dõi đúng lúc.

Cũng cần nghĩ tới sự riêng tư. Kết quả xét nghiệm gen là thông tin sức khoẻ nhạy cảm. Bạn có quyền chọn chia sẻ với ai, và nên giữ bản gốc kết quả ở nơi an toàn để khi cần, người thân có thể dùng làm căn cứ xét nghiệm đúng biến thể của gia đình.

Khi nào gặp bác sĩ

Những tình huống sau là lúc nên đặt lịch khám hoặc xin giới thiệu tới bác sĩ tư vấn di truyền:

  • Gia đình có một hoặc nhiều dấu hiệu gợi ý đã nêu: hỏi bác sĩ về tư vấn di truyền.
  • Có người thân được phát hiện biến thể gen gây ung thư: những người cùng huyết thống nên được tư vấn xét nghiệm.
  • Bản thân bạn có triệu chứng bất thường kéo dài như khối u sờ thấy, đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện, ra máu âm đạo bất thường, sụt cân không rõ lý do: đi khám ngay, không chờ tư vấn di truyền.
  • Đã đến tuổi tầm soát ung thư theo khuyến cáo chung, hoặc có tiền sử gia đình cần tầm soát sớm hơn: hỏi bác sĩ về lịch phù hợp.
  • Gia đình có người viêm gan B: các thành viên nên xét nghiệm, tiêm phòng nếu chưa nhiễm và người nhiễm được theo dõi định kỳ.

Bạn không cần đợi có tiền sử rõ ràng mới quan tâm tới ung thư. Với mọi người, tầm soát theo lứa tuổi, không hút thuốc, hạn chế rượu, tiêm phòng viêm gan B và HPV theo khuyến cáo là những việc có ích, có gen hay không.

Câu hỏi thường gặp

Bố hoặc mẹ bị ung thư thì con có chắc bị không?

Không. Phần lớn ung thư không do gen di truyền, và kể cả khi gia đình mang gen làm tăng nguy cơ, người con chỉ có khoảng một nửa khả năng nhận gen và người mang gen cũng không chắc chắn mắc bệnh. Bạn nên kể tiền sử gia đình với bác sĩ để được tư vấn tầm soát phù hợp.

Có nên tự đi xét nghiệm gen ung thư cho yên tâm không?

Tự xét nghiệm khi chưa được tư vấn dễ dẫn tới hiểu sai kết quả: âm tính khiến chủ quan, biến thể chưa rõ ý nghĩa gây lo lắng không cần thiết. Cách tốt hơn là gặp bác sĩ trước để được đánh giá có cần xét nghiệm không, xét nghiệm gen nào và ai trong gia đình nên làm trước.

Ung thư gan nhiều người trong nhà có phải do di truyền không?

Ở Việt Nam, ung thư gan tập trung trong gia đình thường liên quan tới viêm gan B lây từ mẹ sang con hoặc giữa người trong nhà, chứ không phải gen ung thư. Các thành viên nên xét nghiệm viêm gan B, tiêm phòng nếu chưa nhiễm, và người đã nhiễm cần theo dõi định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Mang gen BRCA có nghĩa là phải phẫu thuật dự phòng không?

Không bắt buộc. Người mang biến thể BRCA có nhiều lựa chọn, từ tầm soát tăng cường đến các biện pháp giảm nguy cơ khác nhau, tuỳ tuổi, kế hoạch sinh con, tiền sử gia đình và mong muốn của từng người. Đây là quyết định lớn cần được bàn kỹ với bác sĩ chuyên khoa, không nên vội vàng.

Nam giới có cần quan tâm tới gen ung thư vú không?

Có. Nam giới có thể mang và truyền biến thể BRCA cho con gái cũng như con trai. Nam mang biến thể này cũng có nguy cơ cao hơn với một số ung thư như ung thư vú ở nam, tuyến tiền liệt, tuỵ. Vì vậy khi xét tiền sử gia đình, cần tính cả bên nội lẫn bên ngoại.

Nhà không ai bị ung thư thì có cần tầm soát không?

Có. Phần lớn người mắc ung thư không có tiền sử gia đình. Tầm soát theo lứa tuổi theo khuyến cáo của bác sĩ, như tầm soát ung thư cổ tử cung, vú, đại trực tràng, vẫn cần thiết với mọi người. Tiền sử gia đình chỉ thay đổi việc bắt đầu sớm hơn hay dùng phương pháp kỹ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138