Thiếu men G6PD là tình trạng di truyền khiến hồng cầu thiếu một loại men bảo vệ, nên dễ vỡ khi gặp một số thuốc, thực phẩm, hoá chất hoặc khi bị nhiễm trùng. Gen quy định men này nằm trên nhiễm sắc thể X, vì vậy bé trai gặp nhiều hơn và thường biểu hiện rõ hơn bé gái. Phần lớn thời gian trẻ hoàn toàn khoẻ mạnh; vấn đề chỉ xuất hiện khi tiếp xúc với yếu tố khởi phát.
Nhiều cha mẹ biết đến cái tên G6PD lần đầu qua tờ kết quả sàng lọc sơ sinh lấy máu gót chân. Bài này giải thích kết quả ấy nghĩa là gì, vì sao con mắc trong khi bố mẹ khoẻ, những thứ cần tránh ở mức nguyên tắc, dấu hiệu tan máu cấp cần đi viện ngay, và cách sống bình thường với tình trạng này. Danh sách thuốc cụ thể cần tránh do bác sĩ cung cấp cho từng trẻ; bài không thay cho danh sách đó.
Men G6PD làm gì trong hồng cầu
G6PD là viết tắt tên một loại men tham gia vào chuỗi phản ứng giúp hồng cầu chống lại tác hại của các chất oxy hoá. Hồng cầu không có nhân, không tự sửa chữa được, nên phải dựa vào những hệ thống bảo vệ sẵn có. Men G6PD là mắt xích đầu của một trong những hệ thống như vậy.
Khi thiếu men, hồng cầu vẫn làm việc bình thường trong điều kiện thường ngày. Nhưng khi cơ thể gặp một lượng lớn chất oxy hoá, ví dụ do một số thuốc, do ăn đậu tằm, do hít hơi băng phiến hay do nhiễm trùng làm cơ thể sinh ra nhiều gốc oxy hoá, hồng cầu không đủ sức chống đỡ và vỡ hàng loạt. Hiện tượng này gọi là tan máu cấp.
Mức độ thiếu men khác nhau giữa các kiểu đột biến. Có người thiếu nhẹ, gần như cả đời không gặp chuyện gì; có người thiếu nặng, dễ tan máu với những yếu tố khởi phát nhỏ. Chính vì vậy hai đứa trẻ cùng mang chẩn đoán thiếu men G6PD có thể có trải nghiệm rất khác nhau. Điều này cũng giải thích vì sao có người lớn chỉ phát hiện mình thiếu men khi lần đầu bị tan máu sau khi dùng một loại thuốc.
Vì sao bé trai gặp nhiều hơn: đọc theo nhiễm sắc thể X
Bé trai có một nhiễm sắc thể X nhận từ mẹ và một nhiễm sắc thể Y nhận từ bố. Bé gái có hai nhiễm sắc thể X, mỗi bên bố mẹ cho một. Gen G6PD nằm trên X, nên đường đi của gen phụ thuộc vào giới của con. Bảng dưới là các trường hợp cơ bản, tỷ lệ là xác suất cho mỗi lần sinh.
| Bố mẹ | Con trai | Con gái |
|---|---|---|
| Mẹ mang một gen thiếu men, bố bình thường | Một nửa khả năng thiếu men, một nửa khả năng bình thường | Một nửa khả năng mang gen như mẹ, một nửa khả năng bình thường |
| Bố thiếu men, mẹ bình thường | Không nhận gen này từ bố, vì con trai nhận Y từ bố | Tất cả đều nhận một gen thiếu men từ bố |
| Bố thiếu men, mẹ mang một gen | Một nửa khả năng thiếu men | Một nửa khả năng mang một gen, một nửa khả năng mang cả hai gen |
| Bố mẹ đều bình thường về gen này | Gần như không mắc, trừ trường hợp đột biến mới hiếm gặp | Gần như không mắc |
Bé gái mang một gen thiếu men không phải lúc nào cũng an toàn tuyệt đối. Trong mỗi tế bào của bé gái, một trong hai nhiễm sắc thể X bị bất hoạt một cách ngẫu nhiên, nên lượng men thực tế có thể từ gần bình thường tới khá thấp. Một số bé gái vẫn có thể tan máu khi gặp yếu tố khởi phát. Vì vậy với bé gái có kết quả nghi ngờ, bác sĩ thường dặn thận trọng như với bé trai cho đến khi có đánh giá rõ hơn.
Đọc kết quả sàng lọc sơ sinh
Sàng lọc không phải là chẩn đoán cuối cùng. Giọt máu gót chân lấy trong những ngày đầu sau sinh giúp phát hiện trẻ có nguy cơ cao. Kết quả nghi ngờ thường được bác sĩ đề nghị xét nghiệm lại để khẳng định, có khi định lượng men khi trẻ lớn hơn.
Kết quả âm tính ở bé gái cần đọc kỹ. Do cơ chế bất hoạt X nói ở trên, một số xét nghiệm sàng lọc có thể bỏ sót bé gái mang gen. Nếu trong nhà có người thiếu men, bạn nên nói rõ điều này với bác sĩ để được tư vấn thêm.
Giữ lại tờ kết quả. Tờ kết quả sàng lọc là giấy tờ con sẽ cần nhiều lần: khi đi khám bệnh, khi vào viện, khi đi học xa nhà. Chụp lại, lưu bản điện tử và ghi rõ tình trạng của con trong sổ y bạ là cách để thông tin không bị thất lạc theo thời gian.
Nói cho mọi người chăm con biết. Ông bà, người giúp việc, cô giáo mầm non cần biết con thiếu men G6PD và những thứ phải tránh. Phần lớn sự cố tan máu ở trẻ nhỏ xảy ra khi người chăm sóc không biết, ví dụ ông bà cho uống một bài thuốc lá quen hay để băng phiến trong tủ quần áo của cháu.
Kết quả cũng là thông tin cho cả gia đình. Khi một bé trai được phát hiện thiếu men, người mẹ có thể là người mang gen, và các anh em trai khác của bé, các em họ bên mẹ cũng có khả năng thiếu men. Báo cho họ hàng biết giúp những người khác cẩn thận hơn khi dùng thuốc.
Những nhóm yếu tố cần tránh hoặc thận trọng
Danh sách đầy đủ phụ thuộc vào từng kiểu thiếu men và được cập nhật theo thời gian, nên luôn lấy danh sách của bác sĩ điều trị làm chuẩn. Ở mức nguyên tắc, các nhóm sau thường được nhắc tới:
- Một số thuốc tây: có những thuốc kháng sinh, thuốc chống sốt rét, thuốc giảm đau, hạ sốt và một số thuốc khác có thể gây tan máu ở người thiếu men. Mỗi lần khám bệnh hay mua thuốc, bạn nói rõ con thiếu men G6PD để bác sĩ, dược sĩ chọn thuốc phù hợp.
- Đậu tằm và sản phẩm từ đậu tằm: đây là yếu tố khởi phát kinh điển, có thể gây tan máu nặng. Người thiếu men nên tránh hẳn.
- Băng phiến (long não tổng hợp): hơi băng phiến trong tủ quần áo, chăn màn có thể đủ gây tan máu ở trẻ nhỏ. Nên bỏ hẳn băng phiến khỏi nhà có trẻ thiếu men, kể cả tủ của người lớn.
- Thuốc nam, thuốc bắc, bài thuốc lá không rõ thành phần: nhiều loại chưa được nghiên cứu về ảnh hưởng tới người thiếu men, an toàn nhất là không tự dùng.
- Một số hoá chất, thuốc nhuộm, chất tẩy: nên hạn chế cho trẻ tiếp xúc, đọc kỹ thành phần sản phẩm và hỏi bác sĩ khi nghi ngờ.
- Nhiễm trùng: không tránh hẳn được, nhưng cần nhớ rằng khi con sốt cao, tiêu chảy hay viêm phổi, nguy cơ tan máu cũng tăng, nên theo dõi kỹ hơn.
Những thứ không nằm trong danh sách trên, như phần lớn thực phẩm hằng ngày, sữa, rau củ, thịt cá, trẻ ăn bình thường. Không cần kiêng khem quá mức đến mức trẻ thiếu chất; điều cần là đúng thứ, không phải nhiều thứ.
Dấu hiệu tan máu cấp: những gì cần đưa con đi viện ngay
Tan máu cấp thường xuất hiện trong vòng vài giờ đến vài ngày sau khi trẻ tiếp xúc với yếu tố khởi phát. Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là nước tiểu sẫm màu, có thể như màu nước trà đặc hoặc màu nước ngọt có ga, kèm da và lòng trắng mắt vàng lên nhanh. Trẻ xanh xao, mệt lả, ít chơi, có thể sốt, đau bụng, đau lưng, thở nhanh, tim đập nhanh.
Khi thấy những dấu hiệu này ở trẻ đã biết thiếu men, hoặc ở bất kỳ trẻ nào sau khi dùng thuốc lạ hay ăn đậu tằm, bạn cần đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, mang theo tờ kết quả G6PD và vỏ hộp thuốc, gói thực phẩm nghi ngờ. Đừng chờ xem có tự hết không và đừng tự cho uống thêm thuốc ở nhà, vì một số thuốc hạ sốt, kháng sinh lại có thể làm nặng thêm.
Ở trẻ sơ sinh, thiếu men G6PD có thể gây vàng da nặng hơn và kéo dài hơn bình thường. Vàng da lan xuống bụng, tay chân, trẻ bú kém, li bì là những dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám ngay trong ngày, bất kể kết quả sàng lọc đã có hay chưa. Vàng da nặng ở trẻ sơ sinh nếu không được xử trí kịp có thể ảnh hưởng tới não, nên đây là tình huống không nên chần chừ.
Phần lớn trẻ được xử trí đúng lúc sẽ hồi phục khi yếu tố khởi phát được loại bỏ. Có trẻ cần truyền máu nếu tan máu nhiều. Sau đợt đó, điều quan trọng là tìm ra yếu tố đã gây tan máu để tránh lần sau.
Sống bình thường với tình trạng thiếu men
Thiếu men G6PD không có thuốc chữa, nhưng cũng không cần chữa, vì phần lớn trẻ lớn lên khoẻ mạnh nếu tránh được yếu tố khởi phát. Một nếp quen vài bước giúp cả nhà yên tâm:
- Làm một tấm thẻ nhỏ ghi tên con, tình trạng thiếu men G6PD và lời dặn báo bác sĩ trước khi dùng thuốc, để trong cặp sách hoặc ví của người chăm con.
- Lưu danh sách thuốc và chất cần tránh do bác sĩ đưa trong điện thoại của bố mẹ, ông bà; khi bác sĩ cập nhật thì sửa ngay.
- Dọn băng phiến, kiểm tra tủ thuốc gia đình, bỏ những bài thuốc không rõ thành phần, nhắc người thân không tự ý cho con dùng.
- Mỗi lần đi khám vì bệnh khác, nói tình trạng thiếu men ngay từ đầu, kể cả khi đi khám răng, tiêm chủng hay khám ở trường.
- Khi con lớn, dạy con tự nói được tình trạng của mình và tự hỏi trước khi uống thuốc người khác đưa.
- Khi con trưởng thành và tính chuyện sinh con, nhắc con rằng đây là thông tin di truyền có ích cho thế hệ sau.
Trẻ thiếu men G6PD học hành, thể thao, phát triển trí tuệ như mọi đứa trẻ khác. Không nên để con nghĩ mình yếu hơn bạn bè; con chỉ cần biết tránh vài thứ, giống như người dị ứng biết tránh món mình dị ứng.
Khi nào gặp bác sĩ
Ngoài tình huống tan máu cấp cần đi viện ngay đã nói ở trên, những lúc sau đây bạn nên chủ động đặt lịch khám hoặc hỏi bác sĩ:
- Kết quả sàng lọc sơ sinh báo nghi ngờ thiếu men G6PD: khám để được xét nghiệm khẳng định và nhận danh sách những thứ cần tránh.
- Con cần dùng một loại thuốc mới, kể cả thuốc bôi, thuốc nhỏ mắt: hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ có phù hợp với người thiếu men không.
- Con từng có đợt nước tiểu sẫm, vàng da không rõ lý do mà chưa từng làm xét nghiệm G6PD.
- Trong gia đình có người thiếu men và bạn đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai: hỏi bác sĩ về khả năng con thiếu men và việc theo dõi sau sinh.
- Con sốt cao, ốm kéo dài và xanh xao hơn bình thường: đi khám sớm thay vì tự điều trị ở nhà.
Bác sĩ nhi, bác sĩ huyết học nhi là những người phù hợp nhất để theo dõi trẻ thiếu men G6PD. Danh sách thuốc cần tránh trên mạng có thể cũ hoặc không đúng với kiểu thiếu men của con, nên chỉ dùng để tham khảo khi hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu men G6PD có khỏi khi trẻ lớn lên không?
Không. Đây là tình trạng do gen nên tồn tại suốt đời, không tự khỏi và cũng không có thuốc làm tăng men lên. Tuy vậy, phần lớn người thiếu men sống khoẻ mạnh bình thường nếu biết tránh các yếu tố khởi phát. Khi trưởng thành, họ vẫn cần nhớ báo tình trạng của mình mỗi lần dùng thuốc.
Bé thiếu men G6PD có tiêm phòng bình thường được không?
Nhìn chung trẻ thiếu men G6PD vẫn tiêm chủng theo lịch như các trẻ khác. Bạn chỉ cần báo tình trạng của con cho nhân viên y tế khi khám sàng lọc trước tiêm, và hỏi về thuốc hạ sốt phù hợp nếu con sốt sau tiêm. Mọi thắc mắc riêng nên hỏi trực tiếp bác sĩ tiêm chủng.
Mẹ đang cho con bú có cần kiêng gì không?
Một số chất mẹ ăn hoặc dùng có thể đi vào sữa. Với mẹ đang nuôi con thiếu men G6PD, nhiều bác sĩ khuyên mẹ cũng tránh đậu tằm và hỏi trước khi dùng thuốc. Bạn nên báo tình trạng của con mỗi lần mẹ đi khám bệnh để bác sĩ chọn thuốc an toàn cho cả hai mẹ con.
Bố mẹ đều khoẻ, sao con lại thiếu men G6PD?
Thường gặp nhất là mẹ mang một gen thiếu men nhưng không có biểu hiện, rồi truyền nhiễm sắc thể X mang gen đó cho con trai. Mẹ có thể không hề biết mình mang gen cho tới khi con được sàng lọc. Hiếm hơn, đó là đột biến mới. Bác sĩ có thể đề nghị mẹ xét nghiệm nếu cần.
Có nên làm xét nghiệm G6PD cho người lớn trong nhà không?
Khi một trẻ được phát hiện thiếu men, việc người mẹ, anh chị em và họ hàng bên mẹ biết tình trạng của mình là có ích, nhất là trước khi dùng các thuốc có nguy cơ hoặc trước khi sinh con. Việc có nên xét nghiệm hay không và làm xét nghiệm nào, bạn nên hỏi bác sĩ dựa trên hoàn cảnh cụ thể.
Trẻ thiếu men G6PD ăn đồ có màu, uống nước có ga được không?
Phần lớn thực phẩm thông thường, kể cả đồ ăn có màu, trẻ thiếu men vẫn dùng được; yếu tố khởi phát thực phẩm được nhắc nhiều nhất là đậu tằm. Một số phẩm màu và hoá chất có thể đáng lưu ý với một số trẻ, nên khi nghi ngờ bạn nên đọc thành phần và hỏi bác sĩ thay vì kiêng tràn lan.