Tiểu đường type 2 có yếu tố di truyền rõ: người có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh có nguy cơ cao hơn người không có tiền sử gia đình. Nhưng đây không phải bệnh di truyền theo kiểu nhận gen là chắc chắn mắc. Rất nhiều gen góp phần, mỗi gen một chút, và lối sống gồm cân nặng, vận động, ăn uống, giấc ngủ quyết định phần lớn việc nguy cơ ấy có biến thành bệnh hay không, và khi nào.
Nói cách khác, tiền sử gia đình là lời nhắc nên chú ý sớm, không phải bản án. Bài viết giải thích vì sao bệnh hay "chạy trong họ", phân biệt type 2 với type 1 và một số dạng tiểu đường do một gen, nêu việc con cái người bệnh nên làm, và khi nào cần gặp bác sĩ. Bài không thay cho việc khám và xét nghiệm; mức đường huyết bao nhiêu là bình thường hay bất thường cần bác sĩ đọc trong bối cảnh của từng người.
Cơ chế ngắn gọn: insulin, kháng insulin và tuyến tuỵ mệt mỏi
Sau bữa ăn, đường từ thức ăn vào máu. Tuyến tuỵ tiết insulin, một hormone giúp đường đi vào tế bào cơ, gan, mỡ để dùng hoặc dự trữ. Ở tiểu đường type 2, hai chuyện thường xảy ra cùng lúc: tế bào kém nhạy với insulin, gọi là kháng insulin, và tuyến tuỵ dần không tiết đủ insulin để bù. Đường máu vì thế tăng dần qua nhiều năm.
Gen ảnh hưởng tới cả hai khâu: có người sinh ra với tuyến tuỵ ít "dự trữ" hơn, có người dễ tích mỡ quanh nội tạng hơn, dễ kháng insulin hơn. Những khác biệt ấy thường không gây ra gì khi người đó vận động nhiều, cân nặng hợp lý. Chúng bộc lộ khi gặp môi trường thuận lợi cho bệnh: ít vận động, tăng cân, nhất là mỡ bụng, ăn nhiều tinh bột tinh chế và đồ ngọt, ngủ ít, căng thẳng kéo dài.
Vì vậy cùng một gia đình, có người mắc từ tuổi bốn mươi, có người tới tuổi già vẫn không mắc. Điểm khác nhau thường nằm ở cách sống. Người châu Á, trong đó có người Việt, được nhiều nghiên cứu ghi nhận có xu hướng mắc tiểu đường type 2 ở mức cân nặng thấp hơn so với người châu Âu, nên không thể chỉ dựa vào việc trông không béo để yên tâm.
Phân biệt các dạng tiểu đường theo góc nhìn di truyền
Khi nói tiểu đường di truyền, người ta thường gộp nhiều dạng khác nhau. Mỗi dạng có cơ chế và cách đi qua gia đình riêng:
| Dạng | Vai trò của gen | Đặc điểm gia đình hay gặp |
|---|---|---|
| Type 2 | Đa gen, kết hợp mạnh với lối sống | Nhiều người trong họ mắc, thường từ tuổi trung niên; thế hệ sau có xu hướng mắc sớm hơn nếu lối sống ít vận động |
| Type 1 | Có yếu tố gen liên quan hệ miễn dịch, nhưng phần lớn người bệnh không có người thân mắc | Thường khởi phát ở trẻ em, thanh thiếu niên, do hệ miễn dịch tấn công tế bào tiết insulin |
| Tiểu đường do một gen (như MODY) | Một gen lỗi, thường di truyền trội | Nhiều thế hệ liên tiếp mắc, thường được phát hiện trước tuổi ba mươi, không béo phì; dễ bị nhầm với type 1 hoặc type 2 |
| Tiểu đường thai kỳ | Có yếu tố gia đình, liên quan kháng insulin | Người mẹ từng bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ mắc type 2 về sau cao hơn |
Dạng tiểu đường do một gen ít gặp nhưng đáng biết, vì chẩn đoán đúng có thể thay đổi cách điều trị và giúp người thân được kiểm tra. Nếu gia đình bạn có ba thế hệ liên tiếp mắc tiểu đường từ khi còn trẻ mà không thừa cân, đó là chi tiết nên kể với bác sĩ.
Vì sao bệnh hay "chạy trong họ": không chỉ do gen
Mâm cơm chung. Gia đình chia sẻ khẩu vị: cơm trắng nhiều, nước ngọt, bánh kẹo, chè, đồ chiên rán, thói quen ăn tối muộn. Con cái lớn lên quen khẩu vị ấy và mang theo khi ra ở riêng. Đây là phần "thừa hưởng" qua nếp sống chứ không qua gen, và có thể thay đổi.
Nhịp vận động chung. Gia đình ít đi bộ, quen đi xe cả quãng ngắn, cuối tuần ngồi xem ti vi thì con cái cũng dễ như vậy. Ngược lại, nhà có thói quen đi bộ buổi tối, làm vườn, chơi thể thao cùng nhau thì con cái hưởng lợi theo.
Môi trường trong bụng mẹ. Nhiều nghiên cứu cho thấy tình trạng dinh dưỡng và đường huyết của mẹ khi mang thai có liên quan tới nguy cơ chuyển hoá của con về sau. Cơ chế còn đang được tìm hiểu, nhưng đây là một lý do để mẹ được theo dõi đường huyết trong thai kỳ.
Cách nghĩ về bệnh. Có gia đình coi tiểu đường là chuyện "tuổi già ai cũng bị", không đi khám cho tới khi có biến chứng. Cách nghĩ này cũng được truyền lại và làm thế hệ sau phát hiện muộn.
Khi bố hoặc mẹ đã mắc bệnh: biến kinh nghiệm thành lợi thế cho con cháu
Người đang sống với tiểu đường type 2 thường hiểu bệnh rõ hơn ai hết: họ biết cảm giác khi đường huyết lên xuống, biết món nào làm đường tăng nhanh, biết việc giữ lịch khám vất vả ra sao. Những hiểu biết ấy là thứ con cháu có thể thừa hưởng một cách rất thực tế, nếu được kể lại thay vì giữ kín như một điều ngại nói.
Một việc nhỏ có ích là người bệnh kể cho con biết mình được chẩn đoán năm bao nhiêu tuổi, trong hoàn cảnh nào, có triệu chứng gì trước đó hay chỉ phát hiện tình cờ khi khám sức khoẻ. Con cái biết bố mẹ phát hiện bệnh ở tuổi nào sẽ có mốc để tự đi kiểm tra sớm hơn mốc đó. Thông tin về các biến chứng, nếu có, cũng nên được nói thẳng thắn, không để doạ mà để con hiểu vì sao việc phát hiện sớm có giá trị.
Bữa ăn cho người bệnh cũng có thể trở thành bữa ăn chung của cả nhà. Thay vì nấu riêng một mâm cho bố mẹ ăn kiêng, nhiều gia đình điều chỉnh cả mâm cơm: bớt cơm trắng, thêm rau, thay nước ngọt bằng nước lọc, trà không đường, đổi món chiên sang món luộc, hấp. Cách làm này vừa giúp người bệnh không thấy bị tách riêng, vừa là cách giảm nguy cơ thầm lặng cho con cháu.
Cuối cùng, người bệnh có thể rủ con cháu cùng tham gia một hoạt động vận động, như đi bộ buổi sáng hay tập dưỡng sinh buổi chiều. Với người lớn tuổi, đó là động lực; với người trẻ, đó là thói quen được gieo sớm.
Con cái người bệnh nên làm gì
Có bố mẹ hay anh chị em mắc tiểu đường type 2 là một lý do tốt để hành động sớm, khi đường huyết còn bình thường. Những việc sau có lợi cho hầu hết mọi người, và càng có lợi với người có tiền sử gia đình:
- Hỏi bác sĩ về việc kiểm tra đường huyết định kỳ, có thể sớm hơn người không có tiền sử gia đình; bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm và tần suất phù hợp.
- Theo dõi vòng bụng chứ không chỉ cân nặng, vì mỡ bụng liên quan chặt với kháng insulin.
- Vận động đều đặn hầu hết các ngày trong tuần, ưu tiên những hoạt động duy trì được lâu như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi; bớt thời gian ngồi liên tục.
- Giảm đồ uống có đường, tăng rau, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt, ăn đúng bữa thay vì ăn vặt liên tục.
- Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya kéo dài.
- Không hút thuốc, hạn chế rượu bia.
- Phụ nữ có tiền sử gia đình nên báo cho bác sĩ sản khi mang thai để được tầm soát tiểu đường thai kỳ đúng lúc.
Những thay đổi này không cần làm cùng lúc. Chọn một hai việc dễ nhất với bạn, giữ được trong vài tháng rồi thêm việc tiếp theo, thường bền hơn là thay đổi toàn bộ rồi bỏ cuộc sau vài tuần.
Tiền tiểu đường và những dấu hiệu dễ bị bỏ qua
Tiểu đường type 2 thường tiến triển âm thầm nhiều năm. Trước khi thành bệnh, nhiều người trải qua giai đoạn tiền tiểu đường, khi đường huyết đã cao hơn bình thường nhưng chưa tới ngưỡng chẩn đoán. Đây là giai đoạn có cơ hội lớn nhất: thay đổi lối sống lúc này có thể làm chậm hoặc ngăn tiến triển thành bệnh ở nhiều người, theo các chương trình phòng bệnh lớn đã được nghiên cứu ở nhiều nước.
Phần lớn người tiền tiểu đường không có triệu chứng. Khi đường huyết cao hơn, có thể xuất hiện khát nhiều, tiểu nhiều, hay đi tiểu đêm, sụt cân không rõ lý do dù ăn nhiều, mệt mỏi, nhìn mờ, vết thương lâu lành, hay bị nhiễm nấm, nhiễm trùng da hoặc đường tiểu. Một số người có những mảng da sẫm màu, dày ở gáy, nách, dấu hiệu thường gặp của kháng insulin.
Ở trẻ em và thanh thiếu niên, tiểu đường type 2 trước đây hiếm, nay được ghi nhận nhiều hơn ở nhiều nước, gắn với thừa cân và ít vận động. Trẻ thừa cân có bố mẹ mắc tiểu đường type 2 là nhóm nên được bác sĩ nhi đánh giá. Cũng cần nhớ: trẻ khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh, mệt lả, nôn, thở nhanh có thể là dấu hiệu tiểu đường type 1 khởi phát, cần đi khám ngay chứ không chờ.
Khi nào gặp bác sĩ
Những tình huống sau là lúc nên chủ động đặt lịch khám, hoặc đi khám ngay:
- Bạn có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc tiểu đường type 2 và chưa từng kiểm tra đường huyết: hỏi bác sĩ về xét nghiệm phù hợp.
- Bạn có thêm yếu tố nguy cơ như thừa cân, vòng bụng lớn, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, từng bị tiểu đường thai kỳ, sinh con nặng cân.
- Có các triệu chứng khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, nhìn mờ, vết thương lâu lành.
- Trong gia đình có nhiều thế hệ mắc tiểu đường từ khi còn trẻ mà không thừa cân: nói rõ điều này với bác sĩ để cân nhắc khả năng tiểu đường do một gen.
- Trẻ khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh, mệt lả, nôn, thở nhanh hoặc hơi thở có mùi lạ: đưa đi khám cấp cứu.
Khi đi khám, bạn mang theo thông tin người thân nào mắc bệnh, mắc ở tuổi nào, đang điều trị ra sao. Những dữ kiện đơn giản đó giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ của bạn chính xác hơn nhiều so với một lần xét nghiệm đơn lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ bị tiểu đường type 2 thì con có chắc bị không?
Không chắc. Nguy cơ của con cao hơn người không có tiền sử gia đình, nhưng nhiều người có bố mẹ mắc bệnh vẫn không mắc suốt đời. Giữ cân nặng hợp lý, vận động đều, ăn uống điều độ và kiểm tra đường huyết định kỳ giúp giảm nguy cơ hoặc phát hiện sớm nếu có.
Tiểu đường type 1 có di truyền không?
Type 1 có yếu tố gen, chủ yếu liên quan tới hệ miễn dịch, nhưng phần lớn trẻ mắc type 1 không có người thân mắc bệnh. Con của người bệnh type 1 có nguy cơ cao hơn trẻ khác một chút. Type 1 không liên quan tới lối sống như type 2, nên không phải do cha mẹ cho con ăn ngọt.
Ăn nhiều đường có trực tiếp gây tiểu đường không?
Đường không trực tiếp phá huỷ tuyến tuỵ, nhưng ăn uống nhiều đường, đặc biệt là đồ uống có đường, góp phần tăng cân và kháng insulin, từ đó tăng nguy cơ tiểu đường type 2. Với người có tiền sử gia đình, bớt đồ uống có đường là một trong những thay đổi dễ làm và có ích.
Người gầy có bị tiểu đường type 2 không?
Có. Người gầy vẫn có thể mắc, đặc biệt người có mỡ tập trung ở bụng, ít vận động hoặc có tiền sử gia đình. Người châu Á thường mắc ở mức cân nặng thấp hơn người châu Âu. Vì vậy người có bố mẹ bị bệnh nên kiểm tra đường huyết theo lời khuyên bác sĩ, kể cả khi không thừa cân.
Mẹ từng bị tiểu đường thai kỳ thì có ảnh hưởng gì về sau?
Người mẹ từng bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ mắc tiểu đường type 2 về sau cao hơn, nên cần kiểm tra đường huyết sau sinh và định kỳ những năm sau theo lời dặn của bác sĩ. Con của những bà mẹ này cũng nên được nuôi dưỡng với lối sống lành mạnh từ nhỏ.
Có xét nghiệm gen để biết mình có bị tiểu đường type 2 không?
Hiện các xét nghiệm gen không dự đoán tiểu đường type 2 tốt hơn những thông tin đơn giản như tiền sử gia đình, cân nặng, vòng bụng và đường huyết. Xét nghiệm gen có ích chủ yếu khi bác sĩ nghi tiểu đường do một gen. Bạn không cần tự làm xét nghiệm gen để đánh giá nguy cơ type 2.