ThuaHuong.comThừa Hưởng
Nếp nhà, nghề và ký ức gia truyền

Ông bà dạy cháu việc tay chân: khâu vá, làm vườn, sửa đồ trong những ngày ở cùng

Khâu cúc, gieo hạt, đan rổ, sửa xe đạp: những kỹ năng ông bà còn giữ có thể trao cho cháu ngay trong kỳ nghỉ. Chọn việc hợp tuổi, giữ an toàn và để cháu tự làm.

Vietnamese grandmother teaching her granddaughter to sew a button on a shirt on a wooden porch in Ninh Binh, close view of hands and needle, soft morning light

Những ngày cháu về ở với ông bà là dịp tốt nhất để trao lại các kỹ năng tay chân mà nhà mình còn giữ, như khâu vá, gieo trồng, đan lát, sửa đồ, miễn là chọn việc hợp tuổi cháu, giữ an toàn và để cháu được tự tay làm. Những việc này không cần đồ chơi đắt tiền hay lớp học nào. Chúng chỉ cần thời gian và một người lớn đủ kiên nhẫn, và ông bà thường có cả hai.

Bài này viết cho cha mẹ muốn gửi con về với ông bà trong kỳ nghỉ, và cho chính ông bà muốn tìm việc để làm cùng cháu ngoài xem ti vi. Gợi ý đi theo từng nhóm kỹ năng, kèm cách chia việc theo tuổi và những lưu ý để cả già lẫn trẻ đều vui.

Vì sao kỹ năng tay chân đáng được trao lại

Kỹ năng tay chân là một phần thừa hưởng ít khi được nhắc tới. Một người bà biết vá áo, một người ông biết thay săm xe đạp, đó là những hiểu biết thực tế tích lũy qua hàng chục năm. Nếu không ai học, chúng biến mất cùng thế hệ ấy, dù rất nhiều trong số đó vẫn còn hữu ích hôm nay.

Với trẻ, làm việc bằng tay mang lại những điều khó học qua màn hình. Trẻ tập kiên nhẫn khi xỏ kim mãi chưa được, tập chịu trách nhiệm khi cây mình trồng héo vì quên tưới, và có cảm giác tự hào rất thật khi cầm cái áo tự đơm lại cúc. Những trải nghiệm đó không cần được chấm điểm, chỉ cần được làm.

Với ông bà, việc dạy cháu giúp người lớn tuổi thấy mình vẫn có điều giá trị để cho đi. Nhiều ông bà ở thành phố cùng con cháu thường cảm thấy mình chỉ còn là người trông trẻ. Được làm thầy của cháu trong một việc mình giỏi đem lại niềm vui khác hẳn. Quan hệ giữa ông bà và cháu cũng có thêm một chất liệu để gắn bó ngoài chuyện ăn uống, học hành.

Lập danh sách kỹ năng nhà mình còn giữ

Trước kỳ nghỉ, cha mẹ có thể ngồi với ông bà, hoặc gọi điện hỏi, để lập một danh sách nhỏ những gì ông bà biết làm. Nhiều khi chính con cái cũng không biết hết. Bà có thể biết làm tương, muối dưa, đan áo len, thêu khăn. Ông có thể biết ghép cây, đan lờ, đóng ghế, sửa đài, mài dao, chẻ lạt. Ở vùng sông nước, ông bà có thể biết bơi xuồng, vá lưới, đoán con nước. Ở vùng đồi, có thể là cách chọn tre, cách làm giàn, cách giữ hạt giống qua mùa.

Từ danh sách ấy, khoanh lại hai ba việc hợp với cháu và với sức ông bà ở thời điểm này. Không cần nhiều. Một kỳ nghỉ hè học được ba việc nhỏ cho tử tế đã là nhiều. Ưu tiên những việc có sản phẩm nhìn thấy được trong vài ngày, như một chậu rau mầm, một cái túi vải, một chiếc ghế đẩu được dán lại, vì trẻ cần thấy kết quả để còn muốn học tiếp.

Cũng nên hỏi xem kỹ năng nào ông bà thật sự thích làm. Một người bà mê trồng hoa sẽ dạy cháu trồng hoa hăng hái hơn nhiều so với dạy khâu vá chỉ vì cha mẹ thấy khâu vá có ích. Niềm vui của người dạy truyền sang người học.

Danh sách này còn có giá trị về lâu dài. Nó cho cả nhà thấy những gì đang có nguy cơ mất đi khi không ai học, và từ đó có thể chủ động ghi lại, quay lại hoặc nhờ một người lớn khác trong nhà học trước.

Gợi ý việc theo độ tuổi của cháu

Mỗi đứa trẻ phát triển khác nhau, bảng chỉ là gợi ý để bắt đầu. Ông bà quan sát cháu rồi điều chỉnh, không so cháu này với cháu khác:

Tuổi gợi ýKhâu vá, đan látVườn tược, bếp núcSửa đồ
Bốn đến sáu tuổiXâu hạt, luồn dây qua lỗ trên bìa cứngTưới cây, nhặt rau, gieo hạt to như đậuĐưa dụng cụ, phân loại ốc vít
Bảy đến chín tuổiKhâu mũi thường bằng kim to đầu tù, đơm cúcTrồng cây trong chậu riêng, vo gạo, rửa rauBơm bánh xe, lau dầu xích xe đạp
Mười đến mười hai tuổiVá chỗ rách nhỏ, khâu gấu quần, tết dâyChăm một luống rau, nấu món đơn giản có người lớn đứng cạnhSiết ốc, thay săm xe đạp, dán keo đồ gỗ
Mười ba tuổi trở lênDùng máy khâu có người lớn hướng dẫn, đan rổ, đan lenỦ phân từ rác bếp, chiết cành, tự nấu một bữaSửa ghế lỏng, thay ổ khoá đơn giản, sơn lại đồ cũ

Điều quan trọng không phải là cháu làm được việc khó, mà là cháu làm trọn một việc nhỏ từ đầu tới cuối. Một cái cúc tự đơm chắc chắn đáng giá hơn một cái áo ông bà làm hộ gần hết.

Giữ an toàn khi trẻ dùng dụng cụ thật

Dùng dụng cụ thật nhưng cỡ vừa tay. Trẻ học tốt hơn với dụng cụ thật thay vì đồ chơi, nhưng nên chọn kim to đầu tù, kéo nhỏ mũi tròn, búa nhẹ. Dụng cụ quá nặng hay quá sắc dễ gây tai nạn và làm trẻ nản.

Dạy cách cầm và cách cất trước khi cho làm. Ông bà làm mẫu cách cầm kéo, cách đưa dao cho người khác bằng cán, cách cắm kim vào gối kim sau khi dùng. Thói quen cất dụng cụ đúng chỗ là kỹ năng đầu tiên cần học.

Những việc trẻ chưa được làm một mình. Bếp lửa, nồi nước sôi, máy khâu điện, dao to, hoá chất như thuốc trừ sâu hay xăng dầu, leo thang, trèo cây cao. Với những việc này, ông bà làm, cháu đứng ở khoảng cách an toàn để quan sát.

Sức của ông bà cũng là giới hạn. Ông bà mắt kém hay tay run thì nên chọn việc mình làm vững, như làm vườn, đan lát, thay vì khâu những mũi nhỏ. Nếu ông bà mệt, dừng lại, mai làm tiếp.

Có tủ thuốc nhỏ trong tầm tay. Băng dán, nước rửa vết thương sạch và cách sơ cứu vết đứt tay nhỏ nên có sẵn. Vết thương sâu, chảy máu nhiều, hay trẻ bị vật lạ bắn vào mắt thì đưa đi cơ sở y tế ngay.

Cách dạy để cháu học được mà không chán

Cách ông bà dạy cũng quan trọng như việc được dạy. Một trình tự thường hiệu quả với trẻ:

  1. Kể một câu chuyện ngắn gắn với việc sắp làm, chẳng hạn hồi nhỏ ông tự sửa xe đạp thế nào. Trẻ hứng thú hơn khi biết việc này có lịch sử.
  2. Làm mẫu toàn bộ một lần, nói thành lời từng bước, chậm rãi.
  3. Làm lại cùng cháu, ông bà cầm tay cháu ở những bước khó.
  4. Để cháu tự làm, ông bà chỉ ngồi cạnh, nhắc khi cháu hỏi. Cố gắng không giành làm hộ dù cháu làm chậm hay vụng.
  5. Khen cụ thể vào nỗ lực, như “con kiên nhẫn xỏ kim mãi mới được”, thay vì khen chung chung hay so với anh chị.
  6. Cho cháu dùng thứ mình vừa làm ra, mặc cái áo vừa đơm cúc, ăn mớ rau vừa hái, để cháu thấy việc mình làm có ích.

Thời gian mỗi buổi nên ngắn với trẻ nhỏ, khoảng hai mươi tới ba mươi phút là vừa, rồi chuyển sang chơi. Trẻ lớn hơn có thể làm lâu hơn nếu thích. Thà để cháu còn muốn làm tiếp còn hơn để cháu chán ngấy.

Một mẹo nữa là để cháu dạy lại người khác. Khi cháu vừa học đơm cúc xong, nhờ cháu chỉ cho em nhỏ hay chính bố mẹ lúc về đón. Phải nói lại thành lời từng bước giúp cháu nhớ lâu hơn hẳn, và cháu thấy mình cũng đang làm người truyền nghề như ông bà.

Khi cách làm của ông bà khác cách cha mẹ muốn

Một trở ngại hay gặp là cha mẹ lo lắng khi thấy con cầm kim, cầm dao, hay leo xuống ruộng, trong khi ông bà thấy chuyện đó bình thường vì ngày xưa trẻ con đều làm vậy. Ngược lại, có ông bà lại quá cẩn thận, không cho cháu đụng vào việc gì vì sợ cháu đau.

Cách gỡ là cha mẹ và ông bà thống nhất trước, càng cụ thể càng tốt: việc gì cháu được làm một mình, việc gì phải có người lớn cạnh bên, việc gì chưa được làm. Ghi ra một tờ giấy dán trong bếp cũng được. Khi đã thống nhất, cha mẹ nên tin ông bà, tránh gọi điện hỏi dồn hay chỉnh sửa trước mặt cháu, vì như vậy ông bà mất uy tín trong mắt cháu.

Cũng nên nhớ rằng cách làm của ông bà có thể khác sách vở nhưng vẫn đúng. Cách bà gấp quần áo, cách ông buộc dây, cách tưới cây vào buổi chiều thay vì buổi trưa đều có lý do từ kinh nghiệm. Trẻ được thấy nhiều cách làm khác nhau cũng là một cách học. Điều cần chỉnh chỉ là những gì liên quan tới an toàn.

Lưu lại những gì cháu đã học được

Sau mỗi kỳ nghỉ, cả nhà có thể giữ lại dấu vết của những gì cháu học từ ông bà, vừa làm kỷ niệm vừa giúp cháu nhớ cách làm:

  • Chụp ảnh sản phẩm đầu tiên và sản phẩm cuối kỳ của cháu, như chiếc túi vải tự khâu, chậu cây tự trồng, đặt cạnh nhau để thấy tiến bộ.
  • Để cháu tự vẽ hoặc viết lại các bước của một việc đã học bằng lời của cháu, rồi nhờ ông bà xem có thiếu bước nào không.
  • Quay một đoạn video ngắn ông bà làm mẫu một kỹ năng, phòng khi sau này cháu muốn học lại mà ông bà ở xa.
  • Giữ một món dụng cụ nhỏ ông bà tặng cháu, như cái kim chỉ trong hộp sắt cũ hay cái kéo tỉa cây, làm đồ dùng riêng của cháu.
  • Lên kế hoạch cho kỳ nghỉ sau: cháu muốn học thêm việc gì, ông bà muốn dạy thêm gì.

Qua vài năm, những thứ nhỏ ấy thành một câu chuyện gia đình: kỹ năng nào cháu học từ ai, vào năm nào. Đó là kiểu thừa hưởng mà không giấy tờ nào ghi được, nhưng cháu mang theo suốt đời.

Câu hỏi thường gặp

Cháu chỉ thích xem điện thoại, không chịu làm cùng ông bà thì sao?

Bắt đầu bằng việc gắn với thứ cháu đã thích, như trồng loại cây cháu thích ăn quả, hay sửa chiếc xe đạp cháu hay đi. Giữ buổi đầu thật ngắn và vui, không ép. Cha mẹ có thể thoả thuận giờ dùng điện thoại trong kỳ nghỉ trước khi cháu về với ông bà.

Mấy tuổi thì trẻ có thể bắt đầu học khâu vá?

Trẻ bốn đến sáu tuổi có thể bắt đầu bằng xâu hạt hay luồn dây qua bìa cứng để tập khéo tay. Từ khoảng bảy tuổi, nhiều trẻ có thể khâu mũi thường bằng kim to đầu tù có người lớn bên cạnh. Mỗi trẻ một khác, ông bà quan sát và chọn việc vừa sức.

Con trai có nên học khâu vá, con gái có nên học sửa đồ không?

Nên. Khâu một chiếc cúc hay thay săm xe đạp là kỹ năng sống cần cho mọi người, không phân biệt trai gái. Quan niệm việc này của con trai, việc kia của con gái chỉ là thói quen cũ. Trẻ được học cả hai sẽ tự lập hơn khi lớn.

Ông bà ở xa, không có dịp ở cùng cháu lâu thì dạy thế nào?

Có thể dạy qua video: ông bà làm mẫu, cháu làm theo ở nhà với sự giúp đỡ của cha mẹ, rồi gửi ảnh cho ông bà xem. Cũng có thể dành mỗi dịp về thăm cho một kỹ năng, để mỗi lần về quê cháu có một việc mong chờ.

Cháu làm hỏng đồ khi tập sửa thì ông bà nên phản ứng ra sao?

Bình tĩnh, coi đó là một phần của việc học. Ông bà có thể cùng cháu xem vì sao hỏng và sửa lại. Nên cho cháu tập trên đồ cũ, đồ ít giá trị trước. Tránh mắng hay chê cháu vụng, vì trẻ dễ sợ và không muốn thử nữa.

Có nên cho trẻ làm việc ngoài đồng, ngoài vườn không?

Nên, nếu có người lớn đi cùng và chọn việc vừa sức như tưới rau, nhặt cỏ, hái quả thấp. Tránh cho trẻ tiếp xúc thuốc trừ sâu, phân bón hoá học, máy móc nông nghiệp, ao sâu và nắng gắt giữa trưa. Đội mũ, đi dép, rửa tay sau khi làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138