Muốn học được một món của mẹ, bạn phải đứng cạnh mẹ trong lúc mẹ nấu thật, đong lại từng thứ mẹ bỏ vào nồi, rồi tự nấu lại vài lần cho tới khi vị khớp. Hỏi qua điện thoại “mẹ ơi canh chua nấu sao” thường chỉ nhận về mấy câu quen thuộc: “thì cho me vào, nêm vừa ăn là được”. Không phải mẹ giấu nghề. Phần lớn người nấu lâu năm giữ công thức trong tay và trong lưỡi, không phải trong đầu dưới dạng con số.
Bài này dành cho người đã ra ở riêng, người sắp lập gia đình, hay đơn giản là người con một ngày nhận ra món kho của mẹ chưa ai trong nhà nấu được. Cách làm dưới đây không cần công cụ gì đặc biệt ngoài một cái cân bếp, một cuốn sổ và vài buổi nấu cùng nhau.
Vì sao hỏi công thức thì mẹ trả lời “vừa ăn là được”
Người nấu nhiều năm không đong bằng thìa mà đong bằng mắt và tay. Một nhúm muối của mẹ là lượng muối kẹp giữa ba ngón tay, đã lặp lại hàng nghìn lần nên gần như lần nào cũng bằng nhau. Một “bát nước” là cái bát quen trong chạn nhà mình, không phải bát chuẩn nào cả. Mẹ không nói ra được con số vì chưa bao giờ cần đến nó.
Thêm vào đó, nhiều bước quan trọng nhất lại nằm ở phán đoán chứ không ở định lượng. Mẹ biết hành phi đã đủ thơm nhờ mùi và tiếng mỡ reo, biết thịt kho đã tới lúc thêm nước dừa nhờ màu cạnh miếng thịt. Những phán đoán ấy giống thứ người ta gọi là kinh nghiệm ngầm: làm được nhưng khó kể lại thành lời.
Hiểu như vậy để bạn đổi cách học. Thay vì hỏi “cho bao nhiêu”, bạn sẽ quan sát, đo lại thứ mẹ làm, và hỏi “lúc nào thì biết là được”. Câu hỏi thứ hai mới là chỗ mẹ có thật nhiều điều để kể. Cũng đừng ngạc nhiên nếu mẹ nói một đằng mà tay làm một nẻo, chẳng hạn bảo “ít đường thôi” nhưng thực tế bỏ khá nhiều; người nấu thường không để ý tay mình làm gì.
Chuẩn bị buổi nấu cùng mẹ để học được nhiều nhất
Một buổi nấu học công thức khác hẳn một bữa cơm bình thường. Bạn nên chuẩn bị trước vài thứ:
- Chọn một món thôi, món mà mẹ nấu thường xuyên và bạn nhớ vị rõ nhất. Đừng ôm cả mâm cỗ trong một buổi.
- Báo trước với mẹ rằng bạn muốn học và sẽ đo đạc hơi nhiều, để mẹ không thấy phiền khi bạn chen vào giữa chừng.
- Mang theo cân bếp điện tử loại nhỏ, một bộ thìa đong, một cốc đong có vạch và một cuốn sổ hay tờ giấy to. Điện thoại để chụp ảnh từng giai đoạn màu sắc.
- Xin mẹ dùng đúng nồi, chảo, bếp quen. Cùng một công thức, nồi gang và nồi nhôm mỏng cho kết quả khác nhau nhiều.
- Đi chợ cùng mẹ nếu được, ghi lại mẹ chọn loại thịt nào, cá cỡ nào, rau già hay non, mua ở đâu. Nửa cái ngon của món ăn nằm ở khâu chọn đồ.
- Đặt sẵn vài cái bát nhỏ trống cạnh bếp. Trước khi mẹ bỏ thứ gì vào nồi, bạn xin mẹ bỏ vào bát trước để cân, rồi mới đổ vào.
Cách “bỏ vào bát trước rồi mới cho vào nồi” là mẹo quan trọng nhất. Nó giữ nguyên thói quen tay của mẹ mà vẫn cho bạn con số. Với nước mắm hay dầu ăn rót thẳng từ chai, bạn cân cả chai trước và sau khi rót, lấy hiệu số là ra lượng đã dùng.
Quy đổi những đơn vị “của mẹ” sang số đo được
Sau vài buổi, bạn sẽ thấy các đơn vị ước lượng của mẹ khá ổn định. Hãy đo một lần rồi ghi vào đầu sổ. Bảng dưới là khung để bạn điền, ví dụ trong cột thứ ba chỉ là ví dụ giả định của một gia đình, nhà bạn sẽ khác:
| Cách mẹ nói | Cách đo lại | Ví dụ giả định một nhà |
|---|---|---|
| Một nhúm muối, đường | Mẹ nhúm năm lần vào bát trên cân, lấy trung bình | Khoảng một thìa cà phê gạt |
| Một vá nước, một bát nước | Đổ vá hay bát quen của nhà vào cốc đong | Một bát ăn cơm chừng hai trăm mililit |
| Một củ hành, một nhánh gừng | Cân củ và nhánh mẹ hay chọn | Ghi cả cân nặng lẫn cỡ “to bằng ngón cái” |
| Lửa to, lửa liu riu | Chụp ảnh núm vặn bếp và ngọn lửa | Ghi vị trí núm, ví dụ vặn một phần ba |
| Kho tới khi sệt | Ghi thời gian từ lúc sôi và chụp ảnh nồi | Thêm mô tả: nước sánh, bám thìa |
| Nêm lại cho vừa | Cân lượng mẹ thêm ở lần nêm cuối | Thường là phần chênh lệch lớn nhất |
Điều đáng ghi nhất là lần nêm cuối. Rất nhiều công thức gia đình có một bước “nêm lại” mà mẹ làm theo phản xạ, nhưng chính lượng thêm vào lúc ấy quyết định vị. Nếu bạn chỉ đo các bước đầu mà bỏ qua bước này, món nấu lại sẽ luôn nhạt hơn hoặc mặn hơn một chút mà không hiểu vì sao.
Ghi lại những thứ không đo được bằng cân
Mùi và âm thanh. Ghi cả những câu mẹ nói kiểu “phi tới khi nghe mùi hành cháy cạnh là được” hay “cá chiên tới khi tiếng mỡ nhỏ lại”. Viết đúng nguyên văn lời mẹ, vì đó là mô tả chính xác nhất mà bạn có.
Màu sắc ở từng giai đoạn. Chụp ảnh nồi ở lúc mới cho gia vị, lúc giữa chừng và lúc tắt bếp. Màu nước hàng, màu thịt kho, độ trong của nước dùng là mốc để lần sau bạn so lại.
Lý do của từng bước. Hỏi mẹ vì sao làm thế: vì sao ướp thịt trước một đêm, vì sao chần xương rồi đổ nước đầu. Có lý do thì bạn biết bước nào được phép rút gọn, bước nào không.
Chỗ mẹ đã đổi qua thời gian. Nhiều món của mẹ đã khác so với hồi mẹ học từ bà, vì đổi chỗ ở, đổi chợ, hay vì có người trong nhà kiêng mặn. Ghi lại cả phiên bản cũ nếu mẹ còn nhớ, để biết món đi từ đâu tới.
Những thứ mẹ không bao giờ làm. Đôi khi điều quan trọng nhất là điều tránh: không đậy vung khi nấu canh cua, không đảo khi cá đang chiên. Mẹ ít khi nói ra những điều này nếu bạn không hỏi.
Nấu thử một mình và chỉnh cho tới khi ra đúng vị
Sổ ghi xong mới là nửa đường. Trong tuần đó, bạn nên tự nấu lại món ấy một mình, ở bếp nhà mình, theo đúng con số đã ghi. Lần đầu thường lệch, và đó là chuyện bình thường. Chỗ lệch hay gặp nhất là nước mắm khác loại, đường khác loại, nồi khác độ dày, và bếp ga khác bếp từ.
Mỗi lần nấu, chỉ đổi một thứ. Nếu thấy mặn, lần sau giảm riêng nước mắm, giữ nguyên mọi thứ khác. Nếu đổi cùng lúc ba thứ, bạn sẽ không biết thứ nào làm vị đúng hơn. Ghi lại từng lần vào sổ, kèm cảm nhận ngắn: ngọt hơn của mẹ, thơm kém hơn, màu nhạt hơn.
Cách kiểm hiệu quả nhất là mang phần mình nấu sang để mẹ nếm, hoặc nấu ngay ở nhà mẹ rồi để mẹ chỉ chỗ khác. Lời nhận xét của mẹ ở bước này thường rất cụ thể, cụ thể hơn hẳn lúc bạn hỏi công thức suông. Sau ba bốn lần như vậy, phần lớn món nhà nấu được tới mức người trong nhà ăn không thấy khác.
Có một giới hạn bạn nên chấp nhận: vị trong ký ức thường gắn với bữa cơm, với người ngồi cạnh, với lúc mình còn nhỏ. Có khi món bạn nấu đã giống hệt, nhưng ăn vẫn thấy thiếu. Điều đó không có nghĩa là bạn học hỏng.
Khi mẹ đã yếu, không còn đứng bếp lâu được
Nhiều người bắt đầu muốn học món của mẹ đúng vào lúc mẹ đã lớn tuổi, chân đứng không vững hay tay run, không còn tự nấu trọn một món. Khi đó, cách học đổi chiều: bạn là người cầm muôi, mẹ ngồi trên ghế cạnh bếp và chỉ. Cách này thật ra có lợi, vì mẹ phải nói thành lời từng bước mà bình thường tay tự làm, và bạn được sửa ngay lúc đang làm sai.
Để mẹ đỡ mệt, bạn sơ chế sẵn mọi thứ trước khi mời mẹ vào bếp: rau đã nhặt, thịt đã rửa, gia vị bày sẵn trong bát nhỏ. Mẹ chỉ cần nhìn, ngửi, nếm và nói. Một buổi như vậy nên ngắn, chỉ một món, và dừng khi mẹ có vẻ mệt. Có thể chia một món phức tạp ra hai buổi, buổi đầu học phần ướp và sơ chế, buổi sau học phần nấu.
Có những người mẹ trí nhớ đã kém, nhớ món này lẫn sang món kia. Đừng sửa lời mẹ hay tranh luận xem cái nào đúng. Ghi lại đúng những gì mẹ chỉ, rồi đối chiếu với người khác trong nhà từng ăn món ấy, như bố, dì hay anh chị. Ký ức của cả nhà ghép lại thường đủ để dựng lại món gần với bản gốc.
Điều đáng giữ nhất ở những buổi này đôi khi không phải công thức mà là chính buổi nấu: mẹ được thấy món của mình có người nối tiếp, và bạn có thêm một ký ức đứng bếp cùng mẹ.
Viết lại công thức để người khác trong nhà dùng được
Khi món đã ổn, chép lại thành một bản sạch. Một công thức gia đình dễ dùng nên có đủ các phần:
- Tên món theo cách cả nhà gọi, kèm tên ai dạy và năm học được, ví dụ “cá kho tộ kiểu mẹ, học năm con hai mươi tám tuổi”.
- Khẩu phần mà công thức này cho ra, tính theo số người ăn của nhà mình.
- Danh sách nguyên liệu kèm cả hai cách ghi: số đo được và cách nói của mẹ, đặt cạnh nhau.
- Ghi chú cách chọn nguyên liệu và những thay thế được phép khi không mua được loại cũ.
- Các bước theo thứ tự, mỗi bước có dấu hiệu nhận biết đã xong, kèm ảnh nếu có.
- Những lỗi bạn đã mắc khi nấu thử và cách sửa, để người sau khỏi vấp lại.
- Một dòng về món này hay được nấu vào dịp nào, ai thích nhất trong nhà.
Bạn có thể giữ bản giấy viết tay, bản đánh máy, hay cả hai. Điều quan trọng là có hơn một bản và cất ở hơn một nơi, chẳng hạn gửi một bản cho anh chị em. Công thức chỉ nằm trong một cuốn sổ ở một căn bếp thì cũng dễ mất như khi chỉ nằm trong trí nhớ của mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ ở xa, không đứng bếp cùng được thì học công thức thế nào?
Bạn có thể gọi video trong lúc mẹ nấu, nhờ người ở cạnh mẹ đặt điện thoại để thấy rõ nồi và tay mẹ. Vẫn nên xin mẹ bỏ từng thứ vào bát trước rồi đọc lượng cho bạn, hoặc nhờ người nhà cân giúp. Sau đó bạn tự nấu và gửi ảnh, mô tả vị để mẹ góp ý.
Có cần đo chính xác tới từng gam không?
Không cần quá chi li. Mục tiêu là có một điểm xuất phát gần đúng để bạn không phải đoán từ con số không. Những thứ quyết định vị như muối, nước mắm, đường thì nên đo kỹ hơn, còn rau thơm hay hành lá thì ghi theo bó hoặc theo nắm là đủ.
Mẹ ngại bị quay phim, chụp ảnh khi nấu thì sao?
Bạn chỉ cần chụp nồi, chảo, nguyên liệu và tay, không cần chụp mặt. Nói trước với mẹ rằng ảnh để bạn nhìn lại màu món ăn, không đăng lên đâu cả. Nếu mẹ vẫn ngại, bạn ghi chép bằng tay và mô tả màu sắc bằng lời, vẫn học được.
Nấu đúng công thức đã ghi mà vẫn không giống vị của mẹ là do đâu?
Thường do nguyên liệu khác loại, nhất là nước mắm, đường, nước tương, hoặc do nồi và bếp khác. Bạn thử mua đúng loại mẹ dùng, nấu bằng nồi có độ dày gần giống, và chỉ đổi một yếu tố mỗi lần để tìm chỗ lệch. Lần nêm cuối cũng hay bị bỏ sót khi ghi.
Có nên ghi luôn những món mẹ nấu không còn hợp khẩu vị nhà mình?
Nên ghi lại nguyên bản trước, rồi bạn mới viết thêm phiên bản điều chỉnh của nhà mình bên cạnh, ví dụ giảm mặn, giảm mỡ. Giữ cả hai giúp con cháu sau này biết món gốc ra sao, và hiểu vì sao nhà mình đã đổi.
Nên bắt đầu học món nào trước?
Bắt đầu bằng món nấu thường ngày mà cả nhà nhớ vị nhất, như món canh hay món kho quen thuộc, hơn là món cầu kỳ chỉ làm mỗi năm một lần. Món thường ngày bạn có dịp nấu đi nấu lại nên học nhanh, còn món khó thì để học sau khi đã quen cách ghi chép.