ThuaHuong.comThừa Hưởng
Bệnh di truyền và nguy cơ gia đình

Hen suyễn, viêm da cơ địa có di truyền không: cơ địa dị ứng trong gia đình

Hen suyễn, viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng hay đi cùng nhau trong một nhà. Gen góp phần nào, môi trường góp phần nào, bố mẹ dị ứng nên chuẩn bị gì cho con.

Vietnamese mother in Ha Noi gently applying cream to the forearm of a young girl sitting on a bed, close-up of hands, soft curtains and diffused window light

Có. Hen suyễn, viêm da cơ địa (chàm), viêm mũi dị ứng và dị ứng thức ăn đều có yếu tố di truyền, và chúng thường đi cùng nhau trong một gia đình, gọi chung là cơ địa dị ứng. Trẻ có bố hoặc mẹ mắc một trong các bệnh này có nguy cơ cao hơn, có cả hai bố mẹ thì nguy cơ còn cao hơn nữa. Nhưng điều được thừa hưởng là xu hướng dễ phản ứng, không phải chính căn bệnh; con của người bị hen có thể không hen mà lại bị chàm hay viêm mũi dị ứng.

Môi trường quyết định nhiều tới việc xu hướng ấy có bộc lộ hay không, bộc lộ lúc nào và nặng ra sao. Bài viết giải thích cơ chế ở mức dễ hiểu, những yếu tố môi trường có bằng chứng, việc bố mẹ có cơ địa dị ứng nên chuẩn bị cho con, và các dấu hiệu phải đi cấp cứu. Bài không chẩn đoán, không hướng dẫn dùng thuốc; mọi điều trị cần bác sĩ khám và chỉ định.

Cơ địa dị ứng là gì: hệ miễn dịch "nhạy" và hàng rào da yếu

Ở người có cơ địa dị ứng, hệ miễn dịch có xu hướng phản ứng quá mức với những chất vô hại như mạt bụi nhà, phấn hoa, lông thú, một số thức ăn. Cơ thể sinh ra kháng thể đặc biệt chống lại những chất này, rồi mỗi lần tiếp xúc lại, các tế bào miễn dịch giải phóng chất gây viêm làm sưng, ngứa, chảy nước mũi, co thắt phế quản. Xu hướng phản ứng như vậy có thành phần di truyền rõ rệt, do nhiều gen cùng góp phần.

Một phát hiện quan trọng những năm gần đây là vai trò của hàng rào da. Một số người mang biến thể ở gen làm ra protein filaggrin, thành phần giúp lớp ngoài cùng của da giữ nước và kín kẽ. Da thiếu filaggrin dễ khô, dễ nứt, để các chất gây dị ứng lọt vào sâu hơn. Đây là một trong những lý do viêm da cơ địa hay chạy trong gia đình, và cũng giải thích vì sao chăm sóc da kỹ từ nhỏ được bác sĩ coi trọng.

Các nhà nghiên cứu từng mô tả hiện tượng "hành trình dị ứng": nhiều trẻ khởi đầu bằng chàm ở tuổi nhũ nhi, sau đó xuất hiện dị ứng thức ăn, rồi hen, viêm mũi dị ứng khi lớn hơn. Không phải trẻ nào cũng đi đủ các chặng, và thứ tự có thể khác nhau, nhưng quan sát này cho thấy các bệnh dị ứng liên quan với nhau chứ không tách rời.

Gen và môi trường trong cơ địa dị ứng

Phần di truyền đặt ra xu hướng, phần môi trường đẩy xu hướng đó lên hoặc kéo xuống. Bảng dưới tóm tắt những yếu tố hay được nhắc và mức bằng chứng ở dạng định tính:

Yếu tốẢnh hưởngMức bằng chứng
Bố mẹ có bệnh dị ứngTăng nguy cơ ở conMạnh, nhất quán
Khói thuốc lá khi mang thai và trong nhàTăng nguy cơ hen và làm hen nặng hơnMạnh
Ô nhiễm không khí, khói bếp than, bếp củiLiên quan triệu chứng hô hấp, khởi phát cơn henKhá mạnh
Nấm mốc, ẩm thấp trong nhàLiên quan triệu chứng hen, viêm mũiKhá mạnh
Cho trẻ ăn thức ăn dễ gây dị ứng từ sớm, đúng cáchCó thể giảm nguy cơ một số dị ứng thức ănĐã thay đổi khuyến cáo ở nhiều nước, cần làm theo hướng dẫn bác sĩ
Môi trường quá "sạch", ít tiếp xúc vi sinh vậtGiả thuyết liên quan tăng dị ứng ở đô thịCòn tranh luận, chưa thành lời khuyên cụ thể

Dòng về thức ăn đáng chú ý: trước đây nhiều nơi khuyên trì hoãn cho trẻ ăn trứng, đậu phộng, hải sản để tránh dị ứng. Các nghiên cứu sau này cho thấy trì hoãn không giúp, thậm chí với một số thức ăn, cho ăn sớm đúng cách có thể giảm nguy cơ. Tuy vậy, trẻ đã bị chàm nặng hoặc đã từng dị ứng một thức ăn cần bác sĩ hướng dẫn cụ thể trước khi tập ăn, không tự làm theo bài viết chung.

Những dấu hiệu sớm ở trẻ có bố mẹ dị ứng

Da khô, mảng đỏ ngứa ở má, nếp gấp. Chàm ở trẻ nhũ nhi thường bắt đầu ở hai má, trán, da đầu, sau đó lan ra mặt duỗi tay chân; trẻ lớn hơn hay bị ở khuỷu tay, khoeo chân, cổ. Trẻ gãi nhiều, quấy khóc, ngủ không yên.

Ho về đêm, khò khè tái đi tái lại. Trẻ ho nhiều về đêm hoặc sáng sớm, khò khè mỗi khi cảm lạnh, ho khi chạy nhảy, cười to hay khi thời tiết chuyển mùa. Không phải trẻ khò khè nào cũng bị hen, nhưng khò khè lặp lại ở trẻ có bố mẹ hen nên được bác sĩ theo dõi.

Hắt hơi, ngạt mũi kéo dài không do cảm. Hắt hơi từng tràng vào buổi sáng, ngứa mũi, dụi mũi, ngạt mũi kéo dài, quầng thâm dưới mắt có thể là viêm mũi dị ứng, nhất là khi xuất hiện theo mùa hoặc khi dọn nhà, tiếp xúc chăn gối cũ.

Phản ứng sau khi ăn. Nổi mẩn, môi sưng, nôn, quấy khóc trong vòng ít phút đến vài giờ sau khi ăn một món mới có thể là dị ứng thức ăn. Ghi lại món ăn, lượng ăn và thời gian xuất hiện để kể với bác sĩ.

Đừng tự kết luận và kiêng tràn lan. Nhiều gia đình thấy con nổi mẩn là cắt hết sữa, trứng, tôm cá, khiến trẻ thiếu chất mà vẫn không rõ con dị ứng gì. Việc xác định dị ứng cần bác sĩ khám, có khi kết hợp xét nghiệm, và kiêng gì phải dựa trên kết quả đó.

Bố mẹ có cơ địa dị ứng nên chuẩn bị gì cho con

Không có cách xoá được phần gen, nhưng những việc sau giúp giảm tác động của môi trường và phát hiện sớm khi con có biểu hiện:

  • Không hút thuốc khi mang thai, không để ai hút thuốc trong nhà và trên xe có trẻ; khói thuốc bám trên quần áo, rèm cửa cũng có hại.
  • Giữ nhà khô thoáng, xử lý chỗ ẩm mốc, giặt chăn gối thường xuyên bằng nước nóng nếu được, hạn chế thú nhồi bông và thảm dày trong phòng ngủ trẻ.
  • Chăm sóc da trẻ: tắm nước ấm vừa phải, không tắm quá lâu, dùng sản phẩm dịu nhẹ, dưỡng ẩm đều đặn, nhất là với trẻ đã có da khô.
  • Hỏi bác sĩ nhi về thời điểm và cách cho trẻ tập ăn các thức ăn dễ gây dị ứng, thay vì tự trì hoãn hoặc tự cho ăn liều cao.
  • Hạn chế đốt nhang, đốt than, xịt nước hoa, xịt phòng trong không gian kín có trẻ.
  • Tiêm chủng đầy đủ theo lịch; nhiễm trùng hô hấp là yếu tố hay khởi phát cơn hen.
  • Nếu bố mẹ đang điều trị hen, viêm mũi dị ứng, kiểm soát tốt bệnh của mình cũng giúp cả nhà dễ duy trì môi trường sống lành mạnh hơn.

Việc nuôi chó mèo ở nhà có trẻ cơ địa dị ứng là chuyện bằng chứng còn lẫn lộn: có nghiên cứu thấy tiếp xúc sớm không làm tăng nguy cơ, có trường hợp trẻ đã nhạy cảm thì triệu chứng nặng hơn. Gia đình nên hỏi bác sĩ khi trẻ đã có biểu hiện dị ứng, thay vì quyết định theo lời truyền miệng.

Hiểu lầm hay gặp quanh hen và chàm

Hiểu lầm đầu tiên là hen suyễn và chàm do "nóng trong", do ăn đồ nóng, nên chữa bằng thanh nhiệt, kiêng khem. Cơ chế của các bệnh này là viêm do miễn dịch và hàng rào da yếu, như đã giải thích ở trên. Kiêng khem không dựa trên chẩn đoán dị ứng thật sự dễ làm trẻ thiếu chất mà không cải thiện bệnh.

Hiểu lầm thứ hai là trẻ lớn sẽ tự hết nên không cần điều trị. Đúng là nhiều trẻ chàm nhẹ đi khi lớn, một số trẻ khò khè lúc nhỏ không thành hen về sau. Nhưng hen không được kiểm soát có thể gây những cơn nặng, ảnh hưởng tới giấc ngủ, học tập, vận động; chàm kéo dài làm trẻ ngứa, mất ngủ, dễ nhiễm trùng da. Theo dõi và điều trị đúng giúp trẻ sống bình thường trong lúc chờ bệnh nhẹ dần, nếu có.

Hiểu lầm thứ ba là sợ thuốc. Nhiều phụ huynh lo thuốc xịt hen hay kem bôi chàm gây hại lâu dài, tự ngừng khi con vừa đỡ. Bác sĩ cân nhắc loại thuốc, cách dùng và thời gian dùng cho từng trẻ; khi có lo ngại về tác dụng phụ, hãy hỏi thẳng bác sĩ thay vì tự bỏ thuốc.

Cuối cùng, hen không lây và chàm không lây. Trẻ bị chàm có thể bị bạn bè xa lánh vì da trông khác; giải thích với nhà trường giúp trẻ đỡ tự ti.

Khi nào gặp bác sĩ và khi nào gọi cấp cứu

Phần lớn các biểu hiện dị ứng cần được khám và theo dõi định kỳ, nhưng có những dấu hiệu cần xử trí khẩn cấp:

  • Trẻ có chàm lan rộng, ngứa nhiều làm mất ngủ, da chảy dịch, đóng vảy vàng, sốt: khám sớm vì có thể bội nhiễm.
  • Trẻ khò khè, ho đêm tái đi tái lại, ho khi vận động, nhất là khi bố mẹ có hen: khám nhi hoặc hô hấp nhi để được đánh giá.
  • Nghi ngờ dị ứng thức ăn: khám để được xác định và hướng dẫn kiêng đúng, không kiêng tràn lan.
  • Khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, nói không thành câu, môi tím tái, lơ mơ: gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay.
  • Sau khi ăn, bị côn trùng đốt hoặc dùng thuốc mà nổi mẩn toàn thân kèm sưng môi lưỡi, khó thở, khàn tiếng, nôn nhiều, choáng, ngất: đây có thể là phản vệ, cần cấp cứu ngay.

Trẻ đã từng bị phản vệ hoặc có hen nặng nên có kế hoạch xử trí bằng văn bản do bác sĩ đưa, và người chăm trẻ, nhà trường cần biết kế hoạch đó. Đừng chờ cơn nặng xảy ra mới hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Bố bị hen thì con có chắc bị hen không?

Không chắc. Con có nguy cơ cao hơn trẻ khác, nhưng nhiều trẻ có bố hoặc mẹ hen không bị hen. Điều con thừa hưởng là xu hướng dị ứng, có thể biểu hiện thành hen, chàm, viêm mũi dị ứng hoặc không biểu hiện gì. Giữ nhà không khói thuốc, khô thoáng và theo dõi sớm giúp ích nhiều.

Chàm sữa ở trẻ có phải do mẹ ăn đồ tanh khi cho con bú không?

Chàm sữa là cách gọi dân gian của viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ, liên quan tới cơ địa và hàng rào da, không phải do sữa mẹ hay mẹ ăn đồ tanh. Mẹ không cần kiêng khem tràn lan; chỉ khi bác sĩ xác định trẻ dị ứng một thức ăn cụ thể qua sữa mẹ thì mới điều chỉnh theo hướng dẫn.

Trẻ bị viêm da cơ địa có tắm hằng ngày được không?

Phần lớn trẻ vẫn tắm hằng ngày được nếu tắm nhanh bằng nước ấm vừa phải, dùng sản phẩm dịu nhẹ và dưỡng ẩm ngay sau khi lau khô. Tắm quá lâu, nước quá nóng hoặc chà xát mạnh làm da khô hơn. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể theo tình trạng da của từng trẻ.

Hen suyễn có chữa khỏi hẳn được không?

Hen là bệnh mạn tính, hiện chưa có cách chữa khỏi hẳn, nhưng phần lớn người bệnh kiểm soát tốt để sống, học tập, chơi thể thao bình thường. Một số trẻ khò khè khi nhỏ hết dần khi lớn. Điều quan trọng là được chẩn đoán đúng, có kế hoạch điều trị và tái khám đều.

Nuôi chó mèo có làm con bị dị ứng không?

Bằng chứng về chuyện này còn chưa thống nhất. Một số nghiên cứu thấy tiếp xúc với vật nuôi từ rất sớm không làm tăng nguy cơ dị ứng, nhưng trẻ đã nhạy cảm với lông thú thì triệu chứng có thể nặng hơn khi sống chung. Nếu con đã có biểu hiện dị ứng, hãy hỏi bác sĩ trước khi quyết định.

Có nên làm xét nghiệm dị ứng cho con khi bố mẹ có cơ địa dị ứng không?

Xét nghiệm dị ứng thường chỉ có ý nghĩa khi trẻ đã có triệu chứng, vì kết quả dương tính ở trẻ không có triệu chứng có thể dẫn tới kiêng khem không cần thiết. Bố mẹ dị ứng nên theo dõi con, và khi có biểu hiện thì đưa con đi khám để bác sĩ quyết định có cần xét nghiệm không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138