Một cây gia đình ba đời cho trẻ chỉ cần vừa một trang giấy: con ở dưới cùng, bố mẹ và anh chị em ruột ở tầng giữa, ông bà nội ngoại ở tầng trên, mỗi người một ô có tên, năm sinh nếu biết và cách con gọi người đó. Vẽ cùng con một buổi, bạn vừa giúp con hiểu mình đứng ở đâu trong gia đình, vừa phát hiện ra chính mình còn thiếu nhiều thông tin về ông bà.
Bài này dành cho cha mẹ có con tuổi tiểu học hoặc đầu trung học, khi con bắt đầu hỏi “bác Hai là anh của ai”, hay khi trường giao bài tập vẽ cây gia đình. Nó không bàn chuyện lập gia phả dòng họ nhiều đời. Đây là một sơ đồ gần gũi, làm được trong một buổi tối ở nhà.
Vì sao nên vẽ cây gia đình với con
Trẻ nhỏ thường biết từng người trong họ hàng qua cách gọi, nhưng không hiểu họ liên quan với nhau thế nào. Con biết có bà nội, có cô Út, nhưng chưa chắc biết cô Út là con của bà nội và là em của bố. Một sơ đồ trên giấy giúp con nhìn thấy những mối nối ấy, cũng giống như bản đồ giúp con hiểu đường từ nhà tới trường.
Vẽ cây gia đình còn là dịp để kể chuyện. Mỗi ô tên trên giấy mở ra một câu hỏi: ông ngoại làm nghề gì, bà nội quê ở đâu, vì sao bác Cả ở xa. Con nhớ người thân qua câu chuyện tốt hơn qua danh sách tên. Và khi con biết mình là một nhánh của một cái cây lớn hơn, con có thêm một cảm giác chắc chắn về chỗ đứng của mình.
Với cha mẹ, buổi vẽ thường là lúc nhận ra mình không nhớ năm sinh của ông bà, không biết tên đầy đủ của bà cố, hay không rõ thứ bậc các bác bên ngoại. Đó là dấu hiệu tốt để gọi điện hỏi ông bà, cô dì chú bác khi họ còn đây. Nhiều gia đình bắt đầu ghi lại chuyện nhà từ đúng một tờ giấy vẽ cây với con.
Chọn kiểu vẽ phù hợp với tuổi của con
Có nhiều cách thể hiện cây gia đình. Chọn kiểu theo tuổi và sở thích của con, không cần cầu kỳ:
| Kiểu vẽ | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Cây có tán và cành | Thân cây là con, cành là bố mẹ, tán trên cùng là ông bà; mỗi người một chiếc lá có tên | Trẻ nhỏ thích vẽ, tô màu |
| Sơ đồ ô và đường nối | Mỗi người một ô chữ nhật, vợ chồng nối ngang, con cái nối dọc xuống | Trẻ lớn hơn, dễ thêm nhiều người |
| Vòng tròn đồng tâm | Con ở giữa, vòng thứ hai là bố mẹ, vòng ngoài là ông bà | Gia đình đông người, muốn gọn |
| Cây ảnh | Dán ảnh nhỏ của từng người vào ô hoặc lá | Trẻ chưa đọc tốt, nhận mặt qua ảnh |
| Hai cây song song | Một cây bên nội, một cây bên ngoại, gặp nhau ở bố mẹ | Họ hàng hai bên đều đông |
Với trẻ dưới tám tuổi, kiểu cây có tán và lá thường hấp dẫn nhất. Trẻ lớn có thể làm kiểu sơ đồ ô, vì dễ thêm cô dì chú bác mà không rối. Bạn có thể bắt đầu bằng bút chì để sửa được, rồi mới tô màu và viết bút mực khi đã chắc chắn.
Các bước vẽ cây ba đời trong một buổi tối
Chuẩn bị một tờ giấy khổ lớn, bút chì, tẩy, bút màu, và nếu có, vài tấm ảnh nhỏ của người thân. Cách làm:
- Bắt đầu từ con. Viết tên con ở dưới cùng giữa trang, để con tự viết nếu con đã biết viết.
- Thêm anh chị em ruột của con ngang hàng với con, theo thứ tự từ lớn đến bé.
- Lên một tầng: bố một bên, mẹ một bên, nối với nhau bằng một đường ngang, rồi nối đường dọc xuống các con.
- Lên tầng trên cùng: ông bà nội phía trên bố, ông bà ngoại phía trên mẹ, mỗi cặp nối ngang và nối xuống bố hoặc mẹ.
- Nếu còn chỗ và con hứng thú, thêm anh chị em của bố mẹ, tức là các bác, cô, chú, dì, cậu, ở hai bên bố mẹ.
- Trong mỗi ô, viết tên đầy đủ, năm sinh nếu biết, và dòng thứ ba là cách con gọi người đó.
- Để trống những ô chưa biết, đánh dấu hỏi nhỏ. Đó là việc cần hỏi tiếp.
Một buổi như vậy thường mất khoảng một giờ, kể cả thời gian trò chuyện. Đừng cố hoàn thiện trong một lần. Một cái cây còn vài chỗ trống là lý do để gọi điện cho ông bà và để vẽ tiếp vào cuối tuần sau.
Ghi cách xưng hô để con hiểu họ hàng
Một phần làm trẻ bối rối nhất về họ hàng là cách xưng hô. Cùng là em của bố mẹ nhưng em trai bố là chú, em gái bố là cô, em trai mẹ là cậu, em gái mẹ là dì. Anh chị của bố mẹ thì nhiều nơi miền Bắc gọi chung là bác, trong khi ở nhiều nơi miền Nam lại gọi theo thứ tự như bác Hai, cô Ba, chú Tư. Chồng của cô là chú hay dượng, vợ của cậu là mợ, mỗi vùng mỗi khác.
Cây gia đình là chỗ tốt để làm rõ chuyện này. Dòng thứ ba trong mỗi ô, cách con gọi người đó, giúp con thấy quy luật: bên nội gọi thế này, bên ngoại gọi thế kia. Nếu gia đình bạn có cách gọi riêng theo quê, như gọi ông bà là ông nội bà nội hay ông bà già, gọi theo thứ trong nhà, hãy ghi đúng như cả nhà vẫn gọi, không cần theo sách.
Với trẻ lớn hơn, bạn có thể dùng chính cái cây để chơi đố: “người anh trai của mẹ thì con gọi là gì?”, “con của cô Út là gì của con?”. Câu trả lời đúng là anh chị em họ, và nếu muốn chính xác hơn, cha mẹ giải thích thêm về thứ bậc tuỳ theo bố mẹ của bé kia là anh hay em của bố mẹ mình. Trò này giúp con tự tin hơn trong những lần gặp họ hàng đông người dịp Tết.
Gia đình có hoàn cảnh riêng: vẽ sao cho con không thấy lạc lõng
Bố mẹ đã chia tay. Vẫn vẽ cả bố lẫn mẹ, vì con là con của cả hai. Đường nối giữa bố và mẹ có thể vẽ nét đứt hoặc không nối, tuỳ cách gia đình muốn giải thích. Nếu có bố dượng, mẹ kế, có thể thêm vào với đường nối riêng.
Con nuôi. Con nuôi là thành viên trọn vẹn của gia đình và có chỗ trên cây như mọi người con. Nếu con biết về gia đình gốc và muốn thể hiện, có thể vẽ thêm một nhánh riêng, theo nhịp con muốn, không ép.
Có người thân đã mất. Vẫn ghi tên người đã mất, có thể kèm năm sinh và năm mất. Đây là dịp nhẹ nhàng để con biết về người ấy qua câu chuyện của cha mẹ.
Gia đình một bố hoặc một mẹ. Vẽ đầy đủ phía có người nuôi dạy. Phía còn lại có thể để trống, hoặc ghi những gì con được biết, tuỳ hoàn cảnh. Cái cây vẫn trọn vẹn với những người thật sự ở bên con.
Khi con làm bài tập ở trường. Nếu bài tập theo mẫu khiến con khó xử vì hoàn cảnh gia đình, cha mẹ có thể trao đổi riêng với giáo viên để con được vẽ theo cách phù hợp với gia đình mình.
Đi hỏi thông tin còn thiếu: hỏi ai, hỏi gì, ghi ở đâu
Gần như cái cây nào vẽ lần đầu cũng có vài ô dấu hỏi, thường là ở tầng ông bà: tên đầy đủ của bà ngoại, năm sinh của ông nội, quê gốc của bà nội. Đây là lúc biến bài vẽ thành một cuộc tìm hiểu nhỏ cho cả nhà. Để con là người đi hỏi, với cha mẹ ngồi cạnh, sẽ làm con hào hứng hơn nhiều so với cha mẹ tự tra rồi điền vào.
Người nên hỏi đầu tiên là chính ông bà, nếu còn. Tiếp theo là anh chị em của ông bà, các bác lớn tuổi, những người thường nhớ rõ thứ bậc và quê quán. Giấy tờ gia đình cũng giúp được nhiều: giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, sổ hộ khẩu cũ, thư từ, mặt sau những tấm ảnh cũ có ghi tên và ngày. Những thông tin như ngày sinh của người lớn tuổi đôi khi có hai phiên bản, theo âm lịch và theo giấy tờ, nên ghi cả hai và ghi nguồn.
Mỗi lần hỏi được điều mới, ghi vào một trang riêng kèm tên người cung cấp, rồi mới điền vào cây. Nếu hai người nhớ khác nhau, đừng vội chọn một, ghi cả hai và đánh dấu là chưa thống nhất. Bạn cũng sẽ gặp những chi tiết ngoài sơ đồ, như một người bà con đi xa, một lần cả nhà chuyển quê. Ghi luôn vào trang ấy, vì đó chính là chất liệu để kể cho con về sau.
Ví dụ giả định: một bé lớp năm ở Đà Nẵng gọi điện cho ông ngoại ở Quảng Ngãi để hỏi tên bà cố. Cuộc gọi dự định năm phút kéo dài gần một giờ, và bé có thêm ba ô mới cho cái cây cùng một câu chuyện về chiếc thuyền của ông cố.
Làm cái cây sống lâu hơn một bài tập
Sau khi vẽ xong, cái cây có thể trở thành một phần của gia đình chứ không chỉ là một tờ giấy cất ngăn kéo:
- Treo hoặc dán ở nơi con thường thấy, như cạnh bàn học hay trên tủ lạnh, để con nhìn lại khi có họ hàng tới chơi.
- Mỗi khi gia đình có thêm thành viên, như em bé chào đời hay có người lấy vợ lấy chồng, cùng con thêm ô mới.
- Chụp ảnh cái cây và gửi vào nhóm gia đình, nhờ ông bà và các bác bổ sung tên, năm sinh còn thiếu.
- Mang cái cây khi về quê, nhờ ông bà kể thêm về những người ở tầng trên cùng, rồi ghi thêm một hai dòng chuyện nhỏ cạnh mỗi người.
- Vài năm sau, khi con lớn hơn, cùng con vẽ lại một bản mới đầy đủ hơn, có thể thêm một đời nữa là các cụ.
- Giữ các bản cũ lại. So bản con vẽ lúc bảy tuổi với bản lúc mười hai tuổi là một kỷ niệm thú vị.
Cái cây gia đình đơn giản này cũng là bước đầu tốt nếu sau này bạn hay con muốn tìm hiểu sâu hơn về dòng họ. Những thông tin ghi được hôm nay, khi ông bà còn nhớ, sẽ rất khó tìm lại về sau.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì trẻ có thể hiểu cây gia đình?
Từ khoảng năm sáu tuổi, trẻ có thể hiểu cây gia đình đơn giản gồm bố mẹ, anh chị em và ông bà, nhất là khi có ảnh. Trẻ từ tám tuổi trở lên thường hiểu được thêm cô dì chú bác và anh chị em họ. Bắt đầu đơn giản và thêm dần theo hứng thú của con.
Không nhớ tên đầy đủ hay năm sinh của ông bà thì sao?
Cứ để trống và đánh dấu để hỏi sau. Gọi cho ông bà hoặc các bác, cô, chú để hỏi, nhiều khi giấy tờ cũ như sổ hộ khẩu cũ, giấy khai sinh cũng có thông tin. Chính việc đi hỏi là một phần thú vị của bài tập này.
Vẽ cây gia đình khác gì lập gia phả?
Cây gia đình cho trẻ thường chỉ ba đời, tập trung vào những người con biết và gặp, làm trong một buổi. Gia phả dòng họ ghi nhiều đời, theo một dòng họ, thường cần tư liệu và người am hiểu. Cây gia đình đơn giản có thể là bước đầu nếu sau này muốn tìm hiểu gia phả.
Có nên đưa cả những người thân đã mất vào cây gia đình không?
Nên. Người đã mất vẫn là một phần của gia đình. Ghi tên kèm năm sinh, năm mất nếu biết, và kể cho con nghe đôi điều về người ấy. Đây là cách nhẹ nhàng để con biết về người thân mình chưa từng gặp.
Con hỏi vì sao bạn có bố mẹ sống chung mà con thì không, nên nói gì?
Trả lời đơn giản, thật và phù hợp tuổi con, nhấn mạnh rằng gia đình mỗi bạn một kiểu và gia đình nào cũng có người thương con. Tránh nói xấu bố hoặc mẹ trước mặt con. Nếu con có vẻ buồn kéo dài, có thể tìm thêm hỗ trợ từ giáo viên hay chuyên gia tâm lý trẻ em.
Nên vẽ trên giấy hay dùng phần mềm?
Với trẻ nhỏ, vẽ tay trên giấy thú vị hơn và dễ trò chuyện hơn. Trẻ lớn có thể thích làm trên máy tính để dễ sửa và thêm người. Bạn có thể làm cả hai: vẽ tay trước để vui, sau đó chép sang bản số để lưu và gửi cho họ hàng.