ThuaHuong.comThừa Hưởng
Hiểu lầm hay gặp về di truyền

Tiêm vắc xin có làm thay đổi gen và ảnh hưởng đến con sau này không?

Vắc xin không ghi đè lên ADN của người tiêm và không truyền sang con. Phần lo lắng có cơ sở nằm ở chỗ khác: loại vắc xin nào cần hỏi bác sĩ khi mang thai.

Young woman sitting in a district health station in Vinh Long waiting room with her sleeve rolled up, a nurse preparing supplies behind, soft fluorescent light, faces turned away

Tiêm vắc xin không làm thay đổi bộ gen của người được tiêm, và không có cơ chế nào để vắc xin "đi vào" gen rồi truyền sang con cái. Kể cả các loại vắc xin có chứa vật liệu di truyền như mRNA, vật liệu ấy chỉ làm nhiệm vụ tạm thời trong một số tế bào rồi bị phân huỷ, không chạm vào ADN trong nhân tế bào.

Nỗi lo này lan rộng khi các vắc xin mới được nhắc tới cùng những chữ như "gen", "di truyền", "mRNA". Nghe vậy, nhiều người hình dung vắc xin như một thứ được cài vào cơ thể và lưu lại mãi. Bài này giải thích vì sao hình dung đó không đúng, đồng thời nói rõ phần lo lắng có cơ sở: một số loại vắc xin thật sự cần cân nhắc thời điểm khi mang thai, và điều đó nên được hỏi bác sĩ.

Vì sao người ta lo vắc xin "đổi gen"

Nỗi lo thường bắt đầu từ ngôn ngữ. Khi đọc rằng một loại vắc xin "dùng công nghệ gen" hay "chứa vật liệu di truyền", người ta dễ suy ra nó sẽ thay đổi gen của mình. Thêm vào đó là những đoạn video, tin nhắn chia sẻ với lời lẽ mạnh, mô tả vắc xin như thứ "can thiệp vào ADN", "ảnh hưởng tới thế hệ sau". Với người không học sinh học, những câu ấy nghe rất thuyết phục.

Một lý do khác là nỗi lo rất tự nhiên cho con cái. Người trẻ chưa lập gia đình, cặp vợ chồng đang muốn có con thường cẩn trọng với mọi thứ đưa vào cơ thể. Khi nghe ai đó nói "tiêm xong sẽ ảnh hưởng tới con sau này", họ chọn cách tránh cho chắc ăn, dù chưa rõ thông tin đúng sai.

Cũng có chút nhầm lẫn giữa các khái niệm nghe na ná nhau. Thực phẩm biến đổi gen, liệu pháp gen chữa bệnh, công nghệ chỉnh sửa gen và vắc xin mRNA là những thứ khác nhau hoàn toàn về mục đích lẫn cách hoạt động. Khi bị gộp chung dưới một chữ "gen", chúng tạo ra cảm giác vắc xin cũng là một kiểu sửa gen người, trong khi thực tế không phải vậy.

Hiểu được vì sao mình lo là bước đầu tiên. Bước tiếp theo là xem trong cơ thể thật sự diễn ra điều gì khi tiêm một liều vắc xin, và gen của chúng ta được bảo vệ ra sao.

ADN nằm ở đâu và vì sao không dễ bị "ghi đè"

ADN nằm trong nhân tế bào. Bộ gen của người được cất trong nhân, một khoang có màng bao bọc ở giữa tế bào. Muốn thay đổi ADN cần có cách đi vào nhân và có công cụ chuyên dụng để cắt, chèn đoạn gen.

mRNA là bản sao tạm thời. Trong tế bào, mRNA là những bản sao ngắn hạn được dùng để làm ra protein, rồi bị phân huỷ. Mỗi ngày cơ thể tạo và huỷ một lượng rất lớn mRNA của chính mình.

mRNA trong vắc xin không vào nhân. mRNA của vắc xin được đưa vào phần tế bào chất bên ngoài nhân, nơi tế bào đọc nó để làm ra một protein giúp hệ miễn dịch nhận diện mầm bệnh. Sau đó mRNA bị phân huỷ như mRNA tự nhiên.

Không có công cụ chuyển ngược sang ADN. Muốn biến mRNA thành ADN và chèn vào bộ gen cần những enzyme đặc biệt; vắc xin không mang theo các enzyme này.

Tế bào sinh dục không phải đích của vắc xin. Vắc xin tiêm bắp chủ yếu tác động tại chỗ tiêm và các hạch lân cận. Trứng và tinh trùng, nơi duy nhất mang gen truyền cho con, không phải nơi vắc xin hướng tới.

Các loại vắc xin và chuyện vật liệu di truyền

Bảng dưới tóm tắt nguyên lý của các nhóm vắc xin hay gặp. Mục đích là để thấy dù cách làm khác nhau, không nhóm nào được thiết kế để thay đổi bộ gen của người tiêm.

Nhóm vắc xinChứa gìCó vào bộ gen người không
Bất hoạtMầm bệnh đã bị làm chếtKhông
Tiểu đơn vị, giải độc tốMột phần protein hoặc độc tố đã xử lýKhông
Sống giảm độc lựcMầm bệnh còn sống nhưng đã bị làm yếuKhông, nhưng cần cân nhắc khi mang thai
mRNAĐoạn mRNA hướng dẫn làm một proteinKhông, mRNA bị phân huỷ sau thời gian ngắn
Véc tơ virusVirus vô hại mang một đoạn gen của mầm bệnhĐược thiết kế để không tích hợp, cơ quan quản lý theo dõi chặt

Các cơ quan quản lý dược phẩm lớn trên thế giới đều yêu cầu đánh giá an toàn trước và sau khi vắc xin được cấp phép, và cho đến nay không ghi nhận bằng chứng vắc xin làm thay đổi bộ gen người tiêm.

Điều đó không có nghĩa vắc xin hoàn toàn không có tác dụng phụ. Đau chỗ tiêm, sốt nhẹ, mệt mỏi là những phản ứng hay gặp, và hiếm khi có phản ứng nặng hơn cần xử trí y tế. Nhưng đó là chuyện phản ứng của cơ thể sau tiêm, khác hẳn với chuyện thay đổi gen.

Phần lo lắng có cơ sở: vắc xin và thời điểm mang thai

Nói vắc xin không đổi gen không có nghĩa là có thể tiêm mọi loại vào bất kỳ lúc nào. Có một điều đúng mà nhiều người nghe loáng thoáng rồi hiểu lệch: một số vắc xin sống giảm độc lực, chẳng hạn vắc xin phòng sởi – quai bị – rubella, thường được khuyên không tiêm khi đang mang thai và cần chờ một khoảng thời gian sau tiêm rồi mới có thai. Lý do là thận trọng với một mầm bệnh còn sống dù đã bị làm yếu, chứ không phải vì vắc xin thay đổi gen.

Ngược lại, có những vắc xin được khuyến cáo tiêm trong thai kỳ để bảo vệ cả mẹ và em bé trong những tháng đầu đời, theo hướng dẫn của bác sĩ và chương trình tiêm chủng. Vì vậy, câu hỏi đúng không phải "vắc xin có hại cho con không" mà là "loại vắc xin nào phù hợp, tiêm vào thời điểm nào với kế hoạch sinh con của mình".

Phụ nữ chuẩn bị mang thai nên mang theo sổ tiêm chủng khi đi khám tiền thai, để bác sĩ xem còn thiếu mũi nào cần tiêm trước khi có thai. Nếu lỡ tiêm một vắc xin rồi mới phát hiện có thai, cũng không nên hoảng sợ; hãy báo bác sĩ để được tư vấn cụ thể.

Thứ con thật sự "thừa hưởng" từ việc mẹ tiêm phòng

Có một điều thú vị ít người biết: con có thể nhận được lợi ích từ việc mẹ tiêm phòng, nhưng không phải qua gen. Khi mẹ có miễn dịch với một bệnh, dù do từng mắc bệnh hay do tiêm vắc xin, cơ thể mẹ tạo ra kháng thể. Trong thai kỳ, một phần kháng thể này đi qua nhau thai sang em bé; sau sinh, sữa mẹ cũng mang theo một số kháng thể khác.

Những kháng thể ấy giúp bảo vệ em bé trong những tuần, những tháng đầu đời, khi hệ miễn dịch của bé còn non và bé chưa đủ tuổi tiêm nhiều loại vắc xin. Đây chính là lý do một số vắc xin được khuyến cáo cho phụ nữ mang thai theo hướng dẫn của chương trình tiêm chủng.

Nhưng sự bảo vệ này chỉ là tạm thời. Kháng thể từ mẹ giảm dần rồi mất đi, và em bé vẫn cần được tiêm chủng theo lịch riêng của mình. Không có gì được ghi vào gen của con, và đến đời cháu cũng không nhận được kháng thể từ việc bà tiêm phòng. Điều này một lần nữa cho thấy khác biệt giữa thứ được truyền qua gen, tồn tại cả đời và qua nhiều thế hệ, với thứ được trao tạm thời từ mẹ sang con.

Cách kiểm tra một tin đồn về vắc xin và gen

Khi gặp một bài chia sẻ nói vắc xin "đổi gen", "gây vô sinh", "ảnh hưởng thế hệ sau", vài câu hỏi dưới đây giúp bạn đánh giá trước khi tin hoặc chuyển tiếp:

  • Bài viết có nói rõ nguồn không, hay chỉ ghi chung chung "các nhà khoa học cho biết", "một bác sĩ nước ngoài cảnh báo"?
  • Lời lẽ có quá mạnh, kêu gọi chia sẻ gấp, dùng nhiều chữ in hoa, dấu chấm than không? Thông tin y khoa đáng tin thường viết bình tĩnh.
  • Bài có giải thích được cơ chế cụ thể, hay chỉ ghép những chữ nghe đáng sợ như "gen", "ADN", "công nghệ" lại với nhau?
  • Cơ quan y tế chính thức và bác sĩ đang theo dõi bạn nói gì về cùng vấn đề?
  • Người chia sẻ có đang bán một sản phẩm "giải độc vắc xin" hay "thải độc gen" nào không?

Nếu vẫn còn băn khoăn, cách chắc nhất là hỏi trực tiếp bác sĩ hoặc nhân viên y tế tại nơi tiêm chủng, mang theo đúng câu hỏi khiến bạn lo.

Nói chuyện với người thân đang lo lắng

Trong nhiều gia đình, người lo nhất về vắc xin lại là ông bà, cha mẹ, những người thương con cháu và đã đọc được những lời cảnh báo trên mạng. Tranh luận gay gắt thường khiến họ càng giữ chặt ý kiến. Một cách nhẹ nhàng hơn là lắng nghe xem cụ thể họ sợ điều gì: sợ đổi gen, sợ ảnh hưởng tới cháu chắt, hay sợ phản ứng sau tiêm.

Với nỗi sợ về gen, bạn có thể giải thích bằng hình ảnh đơn giản: gen giống cuốn sách gốc được cất trong tủ có khoá ở giữa nhà, còn mRNA của vắc xin giống một tờ giấy ghi chú dán ngoài bếp, dùng xong thì vứt. Tờ giấy không thể tự mở tủ để viết thêm vào cuốn sách gốc, và cuốn sách truyền cho con cháu vẫn nguyên vẹn.

Với nỗi sợ phản ứng sau tiêm, đó là câu hỏi hoàn toàn chính đáng và nên được nhân viên y tế giải đáp: phản ứng thường gặp là gì, dấu hiệu nào cần quay lại cơ sở y tế. Tách hai nỗi lo này ra giúp câu chuyện rõ ràng và bớt căng thẳng.

Câu hỏi thường gặp

Vắc xin mRNA có làm thay đổi ADN của người tiêm không?

Không. mRNA của vắc xin hoạt động ở phần tế bào chất bên ngoài nhân, không đi vào nơi chứa ADN, và bị phân huỷ sau thời gian ngắn. Vắc xin cũng không mang các enzyme cần thiết để chuyển mRNA thành ADN và chèn vào bộ gen.

Tiêm vắc xin rồi sinh con thì con có bị ảnh hưởng gen không?

Không có cơ chế nào để vắc xin thay đổi gen trong trứng hay tinh trùng rồi truyền sang con. Những gì con thừa hưởng vẫn là bộ gen của bố mẹ. Điều cần lưu ý là thời điểm tiêm một số vắc xin sống so với kế hoạch mang thai.

Đang mang thai có tiêm vắc xin được không?

Có những vắc xin được khuyến cáo trong thai kỳ, cũng có những vắc xin sống giảm độc lực thường được khuyên tránh khi mang thai. Việc tiêm loại nào, lúc nào cần do bác sĩ sản khoa hoặc nhân viên tiêm chủng tư vấn dựa trên tình trạng của bạn.

Lỡ tiêm vắc xin rồi mới biết mình có thai thì sao?

Không nên hoảng sợ. Hãy báo ngay cho bác sĩ đang theo dõi thai kỳ, nói rõ tên vắc xin và ngày tiêm. Bác sĩ sẽ đánh giá và tư vấn cụ thể, phần lớn trường hợp chỉ cần theo dõi như bình thường.

Có loại thuốc nào "thải độc vắc xin" khỏi gen không?

Vì vắc xin không thay đổi gen nên không có gì cần "thải" khỏi gen cả. Những sản phẩm quảng cáo giải độc vắc xin hay làm sạch gen không có cơ sở khoa học, và có thể gây tốn kém hoặc ảnh hưởng sức khoẻ nếu dùng tuỳ tiện.

Nên chuẩn bị gì về tiêm chủng trước khi có con?

Khi đi khám tiền thai, hãy mang theo sổ tiêm chủng hoặc những gì bạn nhớ về các mũi đã tiêm. Bác sĩ sẽ xem còn thiếu mũi nào nên tiêm trước khi có thai và khoảng thời gian cần chờ sau khi tiêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138