Uống nước dừa không làm con trắng da, ăn ốc không làm con nhiều dãi, ăn trứng ngỗng không quyết định con thông minh. Màu da, khuôn mặt, dáng người của em bé đã được định hướng bởi bộ gen nhận từ bố và mẹ ngay lúc thụ thai, và không có món ăn nào của mẹ có thể viết lại bộ gen ấy.
Nhưng nói như vậy không có nghĩa ăn uống khi mang thai là chuyện không quan trọng. Dinh dưỡng của mẹ ảnh hưởng thật tới sự phát triển của thai nhi, chỉ là ở những chỗ khác hẳn với lời đồn: sự hình thành các cơ quan, cân nặng lúc sinh, sức khoẻ của chính mẹ. Bài này tách từng lời truyền miệng quen thuộc, nói phần nào có cơ sở, phần nào không, và nơi nên hỏi khi bạn băn khoăn.
Những lời đồn quen thuộc ở nhiều vùng
Khó có người mẹ Việt nào mang thai mà chưa nghe ít nhất vài lời dặn về ăn uống. Uống nước dừa để con trắng, uống sữa đậu nành để da con mịn, ăn trứng ngỗng để con thông minh, kiêng ăn ốc kẻo con nhớt dãi, kiêng ăn thịt thỏ kẻo con sứt môi, ăn nhiều quả có màu sẫm thì con da ngăm. Mỗi vùng có thêm những lời dặn riêng, nhiều khi trái ngược nhau.
Phần lớn những lời dặn này đi theo một kiểu suy luận rất cũ: món ăn mang đặc điểm gì thì đứa con sẽ mang đặc điểm đó. Nước dừa trong và trắng nên con trắng, con ốc nhớt nên con nhớt dãi, thỏ có môi chẻ nên con sứt môi. Cách nghĩ "giống nhau thì truyền cho nhau" này xuất hiện ở rất nhiều nền văn hoá, không riêng gì Việt Nam.
Các lời dặn ấy thường xuất phát từ tình thương. Người bà, người mẹ muốn cháu sinh ra khoẻ mạnh, xinh xắn, và lời dặn là cách họ góp phần. Hiểu được điều đó giúp bạn nói chuyện với người lớn nhẹ nhàng hơn khi muốn làm khác đi.
Vì sao món ăn không đổi được màu da của con
Màu da của người chủ yếu do lượng và loại sắc tố melanin trong da quyết định. Việc cơ thể tạo ra bao nhiêu melanin, loại nào, phân bố ra sao lại được điều khiển bởi nhiều gen khác nhau. Em bé nhận các gen ấy từ bố và mẹ ngay lúc trứng và tinh trùng kết hợp. Từ thời điểm đó, "bản hướng dẫn" cho màu da của con đã có.
Thức ăn của mẹ được tiêu hoá thành các chất dinh dưỡng như đường, đạm, chất béo, vitamin, khoáng chất, rồi đi qua nhau thai để nuôi em bé. Các chất này là nguyên liệu để cơ thể con lớn lên, chứ không mang theo "màu" hay "đặc điểm" của món ăn ban đầu. Nước dừa sau khi được tiêu hoá chỉ còn là nước, đường và một số khoáng chất; nó không biết mình từng có màu trắng trong.
Ngoài ra, màu da của trẻ sơ sinh thường thay đổi trong những tháng đầu. Có bé lúc mới sinh đỏ hồng, vài tuần sau ngăm hơn; có bé ngược lại. Màu da ổn định dần theo thời gian và còn chịu tác động của ánh nắng sau này. Vì thế, nhận xét "mẹ uống nước dừa nên con trắng" ngay sau sinh thường chỉ là trùng hợp với một giai đoạn da bé chưa ổn định.
Đối chiếu từng lời đồn
Bảng dưới gom những lời đồn hay gặp nhất và tách ra phần có cơ sở, phần không. Cột cuối nêu chỗ dinh dưỡng thực sự liên quan.
| Lời đồn | Có đổi gen của con không | Chỗ có cơ sở thật |
|---|---|---|
| Uống nước dừa con trắng da | Không | Nước dừa là một thức uống, cần hỏi bác sĩ về lượng hợp lý nếu có bệnh lý |
| Uống sữa đậu nành da con mịn | Không | Là một nguồn đạm thực vật trong khẩu phần đa dạng |
| Ăn trứng ngỗng con thông minh | Không | Trứng là nguồn đạm, nhưng không có món nào quyết định trí tuệ |
| Ăn ốc con nhiều dãi | Không | Ốc cần nấu chín kỹ vì nguy cơ nhiễm khuẩn, ký sinh trùng |
| Ăn thịt thỏ con sứt môi | Không | Khe hở môi có nhiều nguyên nhân, trong đó có yếu tố di truyền và môi trường thai kỳ |
| Ăn đồ sẫm màu con da ngăm | Không | Không có cơ chế nào chuyển màu thức ăn sang da con |
Có thể thấy, chỗ có cơ sở thật thường là chuyện an toàn thực phẩm và cân bằng dinh dưỡng, chứ không phải chuyện con sẽ giống món ăn nào.
Dinh dưỡng của mẹ thực sự ảnh hưởng ở đâu
Sự hình thành các cơ quan trong những tuần đầu. Một số vi chất như axit folic rất quan trọng cho sự phát triển ống thần kinh của thai nhi ở giai đoạn sớm, thậm chí trước khi mẹ biết mình có thai. Đây là lý do bác sĩ thường khuyên phụ nữ chuẩn bị mang thai đi khám và được tư vấn về vi chất.
Sự tăng trưởng và cân nặng lúc sinh. Mẹ ăn quá ít hoặc mất cân đối kéo dài có thể ảnh hưởng tới sự lớn lên của em bé trong bụng. Mẹ tăng cân quá nhiều cũng có những rủi ro riêng. Mức tăng cân phù hợp tuỳ thể trạng từng người, nên được bác sĩ theo dõi.
Sức khoẻ của chính người mẹ. Thiếu sắt dễ gây thiếu máu, thiếu i-ốt ảnh hưởng tuyến giáp, ăn mặn và nhiều đường làm khó kiểm soát huyết áp, đường huyết. Mẹ khoẻ thì thai kỳ thuận lợi hơn.
An toàn thực phẩm. Đồ sống, tái, sữa chưa tiệt trùng, thực phẩm để lâu có thể mang vi khuẩn hoặc ký sinh trùng nguy hiểm cho thai nhi. Đây là lý do thật đằng sau nhiều lời khuyên kiêng khem, chứ không phải chuyện con giống món ăn.
Phần dân gian có lý, nhưng không phải vì di truyền
Không phải lời dặn nào của người xưa cũng sai hoàn toàn. Có những lời kiêng thật ra có lợi, chỉ là lý do được giải thích theo cách khác. Lời dặn kiêng ăn ốc chẳng hạn: ốc nếu nấu chưa chín kỹ có thể mang ký sinh trùng hoặc vi khuẩn gây bệnh, nên ăn ốc thiếu cẩn thận khi mang thai đúng là không nên. Chỉ có điều nó không làm con nhiều dãi, mà rủi ro nằm ở chuyện nhiễm khuẩn.
Tương tự, lời khuyên "ăn nhiều rau, cá, trứng để con khoẻ" có cơ sở vì đó là những nguồn đạm, vitamin, khoáng chất tốt trong một chế độ ăn đa dạng. Lời khuyên "đừng ăn đồ sống" cũng đúng vì lý do an toàn thực phẩm. Cái sai chỉ nằm ở chỗ gắn những lời khuyên ấy với chuyện đổi màu da, đổi nét mặt của con.
Vì vậy, thay vì gạt bỏ hết mọi lời dặn, bạn có thể giữ lại những lời có lợi cho sức khoẻ, hiểu lại lý do cho đúng, và nhẹ nhàng bỏ qua những lời chỉ dựa vào sự giống nhau bề ngoài giữa món ăn và đứa trẻ.
Nhìn ảnh em bé xinh, nghĩ về ai thì con giống người đó?
Bên cạnh chuyện ăn uống, còn một nhóm lời đồn khác: mẹ bầu hay ngắm ảnh em bé xinh thì con sẽ xinh, hay nghĩ về một người nào đó thì con sinh ra giống người ấy, hay giận dữ lúc mang thai thì con có vết bớt. Những câu chuyện này phổ biến ở nhiều nước, thời xưa có cả những giải thích dài về "ấn tượng của người mẹ" in lên đứa trẻ.
Khoa học hiện nay không tìm thấy cơ chế nào để hình ảnh mẹ nhìn hay người mẹ nghĩ tới có thể thay đổi nét mặt của thai nhi. Khuôn mặt con được định hướng bởi gen và phát triển theo một trình tự sinh học khá ổn định. Vết bớt, nốt ruồi bẩm sinh hình thành do cách các tế bào sắc tố hay mạch máu phát triển trong da, không phải do cảm xúc của mẹ.
Dù vậy, việc mẹ bầu thư thái, ngủ đủ, có người chia sẻ vẫn rất đáng giữ, vì nó tốt cho sức khoẻ của mẹ trong suốt thai kỳ. Ngắm ảnh em bé nếu thấy vui thì cứ ngắm, chỉ đừng đặt kỳ vọng con phải giống bức ảnh nào.
Nói chuyện với ông bà khi khác quan điểm
Mang thai là giai đoạn cả nhà cùng quan tâm, và việc từ chối lời dặn của người lớn đôi khi khó hơn chính việc ăn uống. Vài cách dưới đây giúp câu chuyện êm hơn:
- Cảm ơn trước, giải thích sau: ghi nhận đó là lời dặn vì thương cháu, rồi mới nói điều mình đã tìm hiểu.
- Giữ những lời dặn vô hại: uống một ít nước dừa nếu bác sĩ không dặn kiêng thì cũng không sao, không cần tranh luận.
- Mượn lời bác sĩ: "Bác sĩ dặn con nấu chín kỹ, ăn đủ chất" thường dễ được chấp nhận hơn lời giải thích khoa học dài.
- Nói rõ những gì cần tránh vì an toàn, như đồ sống, đồ tái, để người lớn cùng nhắc thay vì cùng lo chuyện màu da.
- Đừng để chuyện "con trắng hay đen" trở thành áp lực: màu da nào cũng là màu da khoẻ mạnh của con.
Câu cuối đặc biệt quan trọng. Khi cả nhà bớt kỳ vọng con phải trắng, người mẹ cũng bớt lo âu, và em bé được đón nhận đúng như mình là.
Khi nào nên hỏi bác sĩ về ăn uống thai kỳ
Bạn nên trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi bắt đầu chuẩn bị mang thai, khi biết mình có thai, và mỗi khi có thay đổi về sức khoẻ. Những người có tiểu đường thai kỳ, tăng huyết áp, thiếu máu, bệnh thận hay đang ăn chay cần được hướng dẫn riêng, vì một món ăn bình thường với người này có thể cần hạn chế với người khác. Nước dừa chẳng hạn có đường và khoáng chất, nên người có bệnh lý cần hỏi về lượng phù hợp.
Hãy hỏi thêm nếu bạn ăn uống kém kéo dài vì nghén, sụt cân, hoặc ngược lại tăng cân rất nhanh. Bài viết này chỉ giải thích vì sao các lời đồn không đúng về mặt di truyền; nó không thay cho thực đơn hay lời khuyên dinh dưỡng của bác sĩ theo dõi thai kỳ của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Uống nước dừa nhiều khi mang thai có làm con trắng hơn không?
Không. Màu da của con do nhiều gen nhận từ bố mẹ quyết định từ lúc thụ thai. Nước dừa sau khi tiêu hoá chỉ là nước, đường và khoáng chất, không thể làm thay đổi lượng sắc tố trong da của em bé.
Mẹ ăn ốc khi mang thai thì con có bị nhiều dãi không?
Không có cơ chế nào như vậy. Tuy nhiên ốc cần được nấu chín kỹ vì có thể mang ký sinh trùng và vi khuẩn. Lời kiêng của người xưa có phần hữu ích về an toàn thực phẩm, chỉ là lý do được giải thích chưa đúng.
Có món nào giúp con thông minh hơn khi mang thai không?
Không có món ăn riêng lẻ nào quyết định trí tuệ của con. Một chế độ ăn đa dạng, đủ chất, kết hợp với các vi chất bác sĩ tư vấn giúp thai nhi phát triển bình thường. Trí tuệ sau này còn phụ thuộc rất nhiều vào môi trường nuôi dạy.
Vì sao con mới sinh trắng, vài tháng sau lại ngăm hơn?
Màu da trẻ sơ sinh thường thay đổi trong những tháng đầu, khi cơ thể dần ổn định việc tạo sắc tố, và sau đó còn chịu ảnh hưởng của ánh nắng. Đây là diễn biến bình thường, không liên quan tới món mẹ ăn khi mang thai.
Mẹ kiêng khem quá nhiều khi mang thai có sao không?
Kiêng quá nhiều có thể khiến mẹ thiếu chất, ảnh hưởng tới sức khoẻ của mẹ và sự lớn lên của thai. Nên giữ lại những lời kiêng có lý do an toàn rõ ràng và hỏi bác sĩ trước khi bỏ hẳn một nhóm thực phẩm.
Ai là người nên tư vấn chế độ ăn khi mang thai?
Bác sĩ sản khoa theo dõi thai kỳ hoặc chuyên gia dinh dưỡng là người phù hợp nhất. Họ dựa vào thể trạng, kết quả khám và bệnh lý đi kèm để gợi ý chế độ ăn, điều mà lời đồn hay bài viết chung không làm thay được.