ThuaHuong.comThừa Hưởng
Bệnh di truyền và nguy cơ gia đình

Thalassemia di truyền như thế nào: từ người mang gen đến tan máu bẩm sinh

Thalassemia truyền từ cha mẹ sang con theo kiểu gen lặn: vì sao bố mẹ khoẻ vẫn sinh con bệnh, mức nặng nhẹ khác nhau, dấu hiệu cần đưa con đi khám.

Young Vietnamese mother in Hue holding her toddler on her lap in a bright hospital corridor, both seen from behind, waiting quietly on a wooden bench, soft morning light

Thalassemia, còn gọi là tan máu bẩm sinh, di truyền theo kiểu gen lặn trên nhiễm sắc thể thường: một người chỉ bị bệnh khi nhận gen lỗi từ cả bố lẫn mẹ. Người chỉ nhận một gen lỗi gọi là người mang gen, thường khoẻ mạnh, có khi chỉ thiếu máu rất nhẹ và không hề biết. Khi hai người mang gen cùng loại lấy nhau, mỗi lần mang thai đều có khả năng con nhận cả hai gen lỗi và mắc bệnh. Đó là lý do một gia đình mà bố mẹ, ông bà đều khoẻ vẫn có thể có một đứa con phải truyền máu từ nhỏ.

Bài này giải thích cơ chế ấy bằng ngôn ngữ đời thường, phân biệt các thể bệnh nặng nhẹ, những dấu hiệu khiến cha mẹ nên đưa con đi khám, và những hiểu lầm hay gặp như tự cho con uống thuốc bổ sắt. Bài không thay cho chẩn đoán: chỉ bác sĩ huyết học, dựa trên xét nghiệm, mới kết luận được một người có bệnh, mang gen hay không.

Huyết sắc tố và chỗ hỏng của thalassemia

Hồng cầu chở oxy đi khắp cơ thể nhờ một phân tử gọi là huyết sắc tố, hay hemoglobin. Ở người trưởng thành, phân tử này được ghép từ hai loại chuỗi protein: chuỗi alpha và chuỗi beta, mỗi loại hai chiếc. Mỗi chuỗi do một nhóm gen riêng chỉ huy việc sản xuất. Gen làm chuỗi alpha nằm trên nhiễm sắc thể số 16, gen làm chuỗi beta nằm trên nhiễm sắc thể số 11.

Thalassemia xảy ra khi gen bị lỗi khiến cơ thể làm ra quá ít một loại chuỗi, hoặc không làm được. Hai loại chuỗi không còn cân đối, chuỗi dư thừa đóng cục trong hồng cầu non, làm hồng cầu dễ vỡ và chết sớm. Tuỷ xương phải làm việc quá sức để bù, lá lách phải dọn quá nhiều hồng cầu hỏng nên to ra. Hồng cầu của người bệnh thường nhỏ và nhạt màu hơn bình thường, đây là manh mối đầu tiên trên tờ kết quả công thức máu.

Cần phân biệt thalassemia với thiếu máu do thiếu sắt. Cả hai đều cho hồng cầu nhỏ, nhạt màu, nhưng nguyên nhân khác hẳn: một bên là thiếu nguyên liệu, một bên là bộ máy sản xuất bị lỗi từ gen. Bổ sung sắt chữa được thiếu sắt, nhưng không sửa được gen, và với một số người bệnh thalassemia, sắt thừa lại chính là mối lo lâu dài. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi thấy con xanh xao không phải là nên uống thuốc bổ gì, mà là vì sao con thiếu máu.

Bố mẹ mang gen thì con có thể thế nào

Vì là gen lặn, kết quả ở con phụ thuộc vào cả hai phía. Bảng dưới áp dụng cho trường hợp đơn giản nhất: cả bố và mẹ cùng mang gen của một loại thalassemia. Các tỷ lệ là xác suất cho từng lần mang thai theo quy luật di truyền, không phải số con trong nhà.

Tình trạng của bố mẹKhả năng ở mỗi lần mang thaiĐiều cần làm
Một người mang gen, người kia không mangCon không mắc thể nặng; khoảng một nửa khả năng con là người mang gen giống bố hoặc mẹBiết để sau này con trưởng thành, lập gia đình thì đi xét nghiệm
Cả hai cùng mang gen cùng loạiMột phần tư khả năng con mắc bệnh, một nửa khả năng con mang gen, một phần tư khả năng con không mang genGặp bác sĩ tư vấn di truyền trước hoặc ngay khi có thai
Một người bị bệnh, người kia mang genKhả năng con mắc bệnh cao hơn hẳn, phần còn lại là mang genCần được tư vấn và theo dõi thai kỳ chuyên sâu
Một người bị bệnh, người kia không mangCon thường là người mang gen, không mắc thể nặngCon cần biết tình trạng của mình khi lớn

Điều quan trọng nhất từ bảng này: xác suất lặp lại ở mọi lần mang thai, không có chuyện đã sinh một bé bệnh thì bé sau chắc khoẻ. Ngược lại, sinh hai bé khoẻ cũng không có nghĩa bố mẹ không mang gen. Thực tế còn phức tạp hơn bảng, vì alpha và beta thalassemia có nhiều kiểu đột biến, có cặp bố mẹ mang hai loại khác nhau. Việc tính đúng cho một gia đình cụ thể là việc của bác sĩ di truyền, dựa trên kết quả xét nghiệm gen của cả hai người.

Alpha, beta và những mức độ nặng nhẹ

Người mang gen (thể ẩn). Phần lớn không có triệu chứng, công thức máu có thể cho thấy hồng cầu nhỏ hơn bình thường, đôi khi thiếu máu nhẹ. Họ sống, học tập, lao động bình thường. Điều duy nhất họ cần nhớ là thông tin này quan trọng khi tính chuyện sinh con.

Thể nhẹ và thể trung gian. Người bệnh thiếu máu ở mức vừa phải, có thể mệt hơn bạn bè, da hơi vàng, lá lách to dần. Có người chỉ cần truyền máu khi ốm nặng, phẫu thuật hay mang thai; có người cần truyền định kỳ khi lớn. Mức độ thay đổi nhiều giữa người này với người khác, ngay cả trong cùng một nhà.

Thể nặng. Với beta thalassemia thể nặng, trẻ thường biểu hiện trong những năm đầu đời: xanh xao, chậm lớn, bụng to do gan lách to, quấy khóc, ăn kém. Không được điều trị đúng, xương mặt và xương sọ có thể biến dạng vì tuỷ xương phình ra để làm máu. Trẻ cần truyền máu đều đặn suốt đời và được theo dõi chặt chẽ.

Thể nặng nhất của alpha thalassemia. Khi thai nhi không làm được chuỗi alpha nào, thai bị phù toàn thân và thường không sống được. Đây là lý do sàng lọc ở cặp vợ chồng và theo dõi thai sớm có ý nghĩa lớn với những gia đình đã biết mình mang gen.

Điều trị hiện nay ở mức nguyên lý. Người bệnh thể nặng được truyền máu định kỳ và dùng thuốc thải sắt để hạn chế sắt tích tụ ở tim, gan, tuyến nội tiết. Ghép tế bào gốc tạo máu có thể chữa khỏi ở một số trường hợp phù hợp; liệu pháp gen đang được nghiên cứu và áp dụng ở một số nước. Lựa chọn nào hợp với ai do bác sĩ huyết học quyết định.

Dấu hiệu ở trẻ khiến cha mẹ nên đưa con đi khám

Không dấu hiệu nào dưới đây chứng minh trẻ bị thalassemia; nhiều bệnh khác cũng gây ra chúng. Nhưng gặp một hoặc vài dấu hiệu, nhất là khi trong họ hàng có người thiếu máu không rõ nguyên nhân hoặc phải truyền máu, bạn nên đưa con đi khám thay vì tự mua thuốc bổ máu.

  • Da và niêm mạc nhợt nhạt kéo dài: lòng bàn tay, môi, mí mắt trong nhạt màu hơn trẻ cùng tuổi.
  • Da hoặc lòng trắng mắt hơi vàng, nước tiểu sẫm màu dù trẻ uống đủ nước.
  • Chậm tăng cân, chậm lớn so với anh chị em, ăn kém, hay mệt, ít chơi đùa.
  • Bụng to dần, sờ thấy khối chắc ở hạ sườn trái hoặc phải do lá lách, gan to.
  • Hay ốm, mỗi lần ốm lại xanh xao rõ hơn và hồi phục chậm.
  • Đã được bổ sung sắt một thời gian mà tình trạng thiếu máu không cải thiện.
  • Gương mặt thay đổi dần: trán dô, xương gò má nhô, sống mũi tẹt hơn trước, thường gặp ở trẻ lớn chưa được điều trị.

Khi đi khám, bác sĩ thường bắt đầu bằng công thức máu, sau đó có thể chỉ định điện di huyết sắc tố và xét nghiệm sắt, rồi xét nghiệm gen nếu cần xác định chính xác loại đột biến. Bạn nên mang theo thông tin về tiền sử thiếu máu, truyền máu của bố mẹ, anh chị em và họ hàng hai bên, vì đó là dữ kiện bác sĩ cần để đọc kết quả.

Hiểu lầm về sắt, thuốc bổ và chuyện "bệnh nhà mình không có"

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi mọi trường hợp xanh xao đều do thiếu sắt. Nhiều cha mẹ cho con uống sắt kéo dài, thấy không đỡ lại tăng liều hoặc đổi loại. Với trẻ thiếu máu do thalassemia mà không thiếu sắt, việc này không giúp gì và có thể góp thêm vào lượng sắt tích tụ. Chỉ nên bổ sung sắt khi bác sĩ đã xác định trẻ thật sự thiếu sắt.

Hiểu lầm thứ hai: nhà mình chưa ai bị nên không thể mang gen. Người mang gen thường khoẻ, nên gen có thể đi qua nhiều đời mà không lộ ra, cho đến khi hai người mang gen gặp nhau. Ngược lại, một gia đình có người bệnh cũng không có nghĩa mọi thành viên đều mang gen; mỗi người cần xét nghiệm riêng mới biết.

Hiểu lầm thứ ba gắn với vùng miền: nghĩ đây là bệnh riêng của đồng bào vùng cao hay của một địa phương nào đó. Thalassemia gặp ở nhiều dân tộc và ở khắp các tỉnh thành, dù tỷ lệ mang gen khác nhau giữa các nhóm. Cách nghĩ khoanh vùng vừa sai, vừa dễ dẫn tới kỳ thị khi tìm hiểu nhau trước hôn nhân.

Cuối cùng là nỗi sợ quá mức. Biết mình mang gen không phải là một bản án. Đó là một thông tin để hai người cùng gặp bác sĩ, hiểu các lựa chọn và chuẩn bị cho con. Phần tầm soát thalassemia trước khi cưới và trước khi mang thai được bàn kỹ ở danh mục chuẩn bị kết hôn, sinh con của trang.

Gia đình có con mắc thalassemia sống thế nào

Lịch truyền máu là nhịp sống của cả nhà. Với trẻ thể nặng, buổi truyền máu định kỳ trở thành việc quen như đi học. Nhiều gia đình sắp xếp lịch truyền vào dịp cuối tuần hoặc buổi chiều để trẻ đỡ mất buổi học, và chuẩn bị sẵn sách truyện, đồ chơi cho những giờ ngồi ở bệnh viện.

Theo dõi sắt và các cơ quan. Trẻ truyền máu nhiều cần được kiểm tra định kỳ lượng sắt trong cơ thể, chức năng tim, gan, tuyến giáp, sự phát triển chiều cao và dậy thì. Cha mẹ nên giữ một sổ ghi ngày truyền, kết quả xét nghiệm và thay đổi về thuốc để mỗi lần tái khám không phải nhớ lại.

Ăn uống bình thường, hỏi kỹ về thực phẩm bổ sung. Phần lớn trẻ ăn uống như bạn bè, nhưng cha mẹ nên hỏi bác sĩ trước khi cho dùng bất kỳ loại thực phẩm chức năng, thuốc bổ hay bài thuốc dân gian nào, vì có những loại chứa sắt hoặc ảnh hưởng tới thuốc đang dùng.

Đi học và tâm lý. Trẻ có thể đi học, vui chơi và có ước mơ như mọi đứa trẻ. Báo với giáo viên chủ nhiệm về tình trạng của con giúp nhà trường hiểu những buổi vắng và những lúc con mệt. Tránh để trẻ nghe người lớn nói về bệnh như một gánh nặng; trẻ cảm nhận điều đó rõ hơn người lớn nghĩ.

Anh chị em ruột cũng cần được quan tâm. Anh chị em của trẻ bệnh nên được xét nghiệm để biết mình có mang gen không, khi đủ tuổi. Các em cũng cần thời gian riêng với bố mẹ, vì sự chú ý trong nhà dễ dồn hết về đứa con phải đi viện.

Khi nào gặp bác sĩ và gặp ai

Thalassemia là bệnh được theo dõi suốt đời, nên chọn đúng nơi khám từ đầu giúp gia đình đỡ đi vòng. Những tình huống dưới đây là lúc nên chủ động đặt lịch khám:

  • Trẻ có các dấu hiệu thiếu máu kéo dài đã nêu ở trên: nên khám nhi, bác sĩ sẽ chuyển sang chuyên khoa huyết học khi cần.
  • Kết quả công thức máu của bạn hoặc người thân ghi hồng cầu nhỏ, nhược sắc mà chưa rõ nguyên nhân: hỏi bác sĩ về việc làm thêm điện di huyết sắc tố.
  • Trong gia đình có người mắc thalassemia hoặc phải truyền máu định kỳ: những người còn lại, nhất là người chuẩn bị lập gia đình, nên hỏi về xét nghiệm.
  • Hai vợ chồng đã biết mình mang gen, hoặc đã có một con bệnh và muốn sinh thêm: gặp bác sĩ tư vấn di truyền trước khi mang thai.
  • Người bệnh đang điều trị thấy sốt cao, mệt lả, khó thở, da vàng nhanh, nước tiểu sẫm hơn hẳn, đau bụng nhiều: cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ lịch tái khám.

Bạn có thể mở đầu buổi khám bằng câu hỏi đơn giản: gia đình có tiền sử như vậy, cần làm xét nghiệm gì để biết rõ. Bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm phù hợp với từng người; bài viết này không thay cho lời khuyên ấy.

Câu hỏi thường gặp

Người mang gen thalassemia có cần điều trị không?

Phần lớn người mang gen không cần điều trị gì và sống khoẻ mạnh bình thường. Một số người có thiếu máu nhẹ, bác sĩ có thể theo dõi định kỳ. Điều cần làm là ghi nhớ tình trạng của mình, báo cho bác sĩ khi khám bệnh, khi mang thai, và khuyến khích người bạn đời đi xét nghiệm trước khi sinh con.

Thalassemia có lây không?

Không. Thalassemia là bệnh do gen, có từ khi thụ thai, không lây qua tiếp xúc, ăn uống chung, dùng chung đồ dùng hay truyền máu từ người bệnh. Trẻ mắc bệnh hoàn toàn có thể học chung, chơi chung với bạn bè; việc kỳ thị vì sợ lây là không có cơ sở.

Trẻ chỉ hơi thiếu máu, có nên tự mua sắt cho con uống không?

Không nên tự cho uống sắt kéo dài khi chưa biết nguyên nhân thiếu máu. Thiếu máu có nhiều nguyên nhân, trong đó thalassemia không đáp ứng với sắt. Bạn nên đưa con đi khám, làm công thức máu và các xét nghiệm bác sĩ chỉ định, rồi mới quyết định có cần bổ sung hay không.

Đã sinh một con bị thalassemia thì con sau có chắc bị không?

Không chắc. Với hai bố mẹ cùng mang gen, mỗi lần mang thai là một lần xác suất độc lập: con có thể mắc bệnh, mang gen hoặc không mang gen. Bé trước bị bệnh không quyết định bé sau. Gia đình muốn sinh thêm nên gặp bác sĩ tư vấn di truyền để biết các lựa chọn theo dõi thai.

Xét nghiệm công thức máu bình thường có loại trừ được thalassemia không?

Công thức máu là bước sàng lọc ban đầu, cho manh mối qua kích thước và lượng huyết sắc tố trong hồng cầu. Nhưng một số kiểu mang gen, nhất là của alpha thalassemia, có thể cho chỉ số gần bình thường. Khi gia đình có tiền sử hoặc chuẩn bị sinh con, bác sĩ có thể đề nghị thêm xét nghiệm chuyên sâu.

Người bệnh thalassemia có lập gia đình và sinh con được không?

Nhiều người bệnh, nhất là thể nhẹ và trung gian, vẫn lập gia đình và sinh con. Việc mang thai cần được bác sĩ huyết học và bác sĩ sản theo dõi cùng nhau. Người bạn đời nên được xét nghiệm để biết có mang gen không, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng con mắc bệnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138