Nên hỏi bố mẹ về tuổi trẻ, công việc, tình yêu, những lần chuyển nhà và những quyết định khó của họ, và nên hỏi khi bố mẹ còn khoẻ, còn nhớ rõ, chứ đừng đợi tới lúc tuổi già hay bệnh tật làm trí nhớ phai đi. Nhiều người chỉ nhận ra mình không biết gì về thời con gái của mẹ hay những năm bố đi làm xa vào đúng lúc không còn ai để hỏi.
Bài này đưa ra một bộ câu hỏi chia theo chủ đề, cách lồng câu hỏi vào sinh hoạt bình thường để bố mẹ không thấy như bị phỏng vấn, và cách ghi lại câu trả lời gọn nhẹ. Nó dành cho người con đã trưởng thành, đang ở chung hay ở xa bố mẹ đều dùng được.
Vì sao nên hỏi khi bố mẹ còn đang ở tuổi trung niên
Lời khuyên ghi lại ký ức gia đình thường nhắm tới ông bà đã ngoài tám mươi. Nhưng có một lý do để bắt đầu sớm hơn, với chính bố mẹ mình ở tuổi năm mươi, sáu mươi: lúc này trí nhớ còn sắc, chi tiết còn rõ, và bố mẹ vẫn còn sức kể dài. Bạn cũng có thời gian để hỏi đi hỏi lại qua nhiều năm, thay vì dồn vào vài buổi gấp gáp.
Tuổi trung niên còn là lúc nhiều người bắt đầu muốn kể. Con cái đã lớn, áp lực mưu sinh giảm bớt, và người ta có nhu cầu nhìn lại đời mình. Một câu hỏi đúng lúc của con có khi mở ra cả buổi tối mà bố mẹ chưa từng kể với ai.
Câu chuyện của bố mẹ cũng là một phần thứ bạn thừa hưởng, giống như dáng đi hay giọng nói. Hiểu vì sao bố chọn nghề ấy, vì sao mẹ rời quê, bạn sẽ hiểu hơn những nếp nhà mình đang giữ mà không biết nguồn gốc. Có khi bạn còn nhận ra vài thói quen của chính mình bắt đầu từ một biến cố nào đó trong đời bố mẹ.
Bộ câu hỏi về tuổi thơ và quê nhà
Đây là nhóm dễ mở đầu nhất vì kỷ niệm tuổi thơ thường vui và ít nhạy cảm. Bạn không cần hỏi hết, chọn vài câu hợp với nhà mình:
- Hồi nhỏ bố mẹ ở nhà như thế nào, có mấy gian, ngủ chỗ nào, nhà có cây gì?
- Một ngày bình thường hồi bố mẹ mười tuổi diễn ra thế nào, từ sáng tới tối?
- Hồi đó trong nhà ai là người bố mẹ sợ nhất, ai là người chiều bố mẹ nhất?
- Món ăn nào hồi nhỏ bố mẹ thèm mà ít khi được ăn?
- Trò chơi bố mẹ hay chơi với bạn trong xóm là gì, chơi ở đâu?
- Trường học hồi ấy ra sao, có thầy cô nào bố mẹ còn nhớ tên không?
- Có lần nào bố mẹ bị phạt nặng mà giờ nghĩ lại thấy buồn cười không?
- Nếu quay lại quê cũ bây giờ, bố mẹ muốn đứng ở chỗ nào nhất?
Mẹo nhỏ: hỏi những câu có hình ảnh cụ thể như “nhà có mấy gian”, “ngủ chỗ nào” sẽ gợi được nhiều hơn những câu chung chung kiểu “tuổi thơ của bố thế nào”. Trí nhớ bám vào chi tiết, và một chi tiết sẽ kéo theo cả một chuỗi chuyện.
Bộ câu hỏi về công việc, tình yêu và những quyết định lớn
Nhóm này cần lúc bố mẹ thoải mái hơn, thường hợp khi đã kể xong vài chuyện tuổi thơ:
- Công việc đầu tiên bố mẹ nhận tiền là gì, tháng lương đầu tiên dùng vào việc gì?
- Bố mẹ chọn nghề hiện tại vì thích, vì hoàn cảnh hay vì ai khuyên?
- Có nghề nào bố mẹ từng muốn làm mà không làm được không?
- Bố mẹ gặp nhau thế nào, ai để ý ai trước, lần đầu hẹn nhau đi đâu?
- Ngày cưới của bố mẹ diễn ra ra sao, có chuyện gì bất ngờ không?
- Lần chuyển nhà hay chuyển chỗ ở nào khó khăn nhất, vì sao lại quyết định đi?
- Quyết định nào bố mẹ thấy đúng nhất trong đời, và quyết định nào muốn làm khác?
- Lúc nhà mình khó khăn nhất, bố mẹ đã xoay xở thế nào?
Với những câu về quyết định và khó khăn, nên để bố mẹ dẫn nhịp. Có người kể rất thoải mái, có người chỉ nói vài câu rồi chuyển chủ đề. Bạn không cần đào sâu ngay lần đầu; ghi nhận lại và hỏi tiếp vào dịp khác thường hiệu quả hơn.
Bộ câu hỏi về nếp nhà và điều bố mẹ muốn truyền lại
Nhóm câu hỏi này chạm tới phần sâu nhất của thứ bạn thừa hưởng: không phải chuyện đã xảy ra, mà là những gì bố mẹ coi trọng. Nó hợp với lúc đã có nhiều buổi trò chuyện, khi bố mẹ đã quen với việc con hỏi chuyện. Vài câu gợi ý: Điều gì bố mẹ học được từ ông bà mà đến giờ vẫn làm theo? Có thói quen nào trong nhà mình bắt đầu từ ông bà không, như ăn cơm phải đợi đủ người, hay Tết nào cũng về quê?
Có thể hỏi tiếp: Có nếp nào của ông bà mà bố mẹ cố ý không giữ, vì thấy không hợp? Bố mẹ mong con cháu giữ lại điều gì nhất? Có kỹ năng nào bố mẹ biết mà sợ sau này không ai trong nhà biết nữa, như muối dưa, may áo, đan rổ, sửa xe? Món đồ nào trong nhà bố mẹ muốn giữ lại cho đời sau, và vì sao món ấy quan trọng?
Những câu này thường làm bố mẹ phải ngẫm nghĩ, nên đừng đòi câu trả lời ngay. Có khi vài hôm sau bố mẹ mới quay lại nói “hôm trước con hỏi, mẹ nghĩ rồi”. Câu trả lời của nhóm này đáng ghi lại nguyên văn nhất, vì đó là lời bố mẹ tự nói về giá trị của mình, không ai diễn giải thay được.
Câu trả lời cũng có thể dẫn bạn sang những việc cụ thể để làm cùng nhau: học một món, học một kỹ năng, chụp lại một món đồ kèm câu chuyện của nó.
Mở lời tự nhiên thay vì ngồi xuống “phỏng vấn”
Hỏi trong lúc đang làm việc khác. Những cuộc trò chuyện hay nhất thường xảy ra lúc đang nhặt rau, ngồi sau xe máy, đi bộ buổi tối, hay trên chuyến xe về quê. Tay bận và mắt không nhìn nhau khiến người ta dễ kể hơn là ngồi đối diện với một cuốn sổ.
Bắt đầu từ một đồ vật hay một tấm ảnh. Lôi một tấm ảnh cũ ra và hỏi “ảnh này chụp ở đâu hả mẹ” mở chuyện dễ hơn nhiều so với hỏi thẳng. Một món đồ cũ trong nhà, một bài hát trên đài cũng làm được việc ấy.
Nhân dịp có liên quan. Đến mùa thi của con bạn, hỏi bố mẹ về năm thi của họ. Khi bạn chuẩn bị cưới, hỏi về đám cưới của bố mẹ. Câu hỏi gắn với chuyện đang diễn ra thì nghe tự nhiên, không gượng.
Kể chuyện của mình trước. Nếu bạn kể một khó khăn ở chỗ làm, bố mẹ thường đáp lại bằng một chuyện tương tự của họ. Trò chuyện hai chiều khiến bố mẹ thấy được lắng nghe chứ không bị tra hỏi.
Hỏi một câu mỗi lần, đừng dồn. Mỗi bữa cơm một câu là đủ. Sau vài tháng, bạn đã có cả một kho chuyện mà bố mẹ không hề có cảm giác đang bị phỏng vấn.
Khi câu chuyện chạm tới chỗ đau
Đời của thế hệ trước có nhiều mất mát: chiến tranh, ly tán, đói nghèo, người thân mất sớm, những lần làm ăn thua lỗ. Khi câu chuyện đi tới đó, nhiều người con lúng túng không biết nên hỏi tiếp hay dừng lại. Nguyên tắc đơn giản là bố mẹ được quyền quyết định kể đến đâu. Một câu như “bố không muốn kể cũng được, con chỉ muốn hiểu thêm về bố” cho bố mẹ lối lui mà vẫn để ngỏ cánh cửa.
Nếu bố mẹ kể, việc của bạn là nghe, không phán xét, không sửa lời, không vội an ủi bằng những câu kiểu “thôi chuyện qua rồi”. Có khi chỉ cần im lặng ngồi cạnh và hỏi một câu nhỏ như “lúc đó bố mấy tuổi” đã đủ để người kể thấy được tôn trọng.
Có những chuyện bố mẹ kể cho bạn nhưng không muốn người khác biết, kể cả anh chị em trong nhà. Hãy hỏi rõ trước khi ghi lại hoặc chia sẻ. Giữ lời với bố mẹ ở những chuyện nhỏ thì lần sau bố mẹ mới kể tiếp chuyện lớn hơn.
Nếu sau những lần kể, bố hay mẹ có dấu hiệu buồn kéo dài, mất ngủ, hay nhắc mãi một chuyện cũ, bạn nên để ý nhiều hơn và cân nhắc rủ bố mẹ đi gặp bác sĩ hoặc người tư vấn tâm lý. Nhắc lại chuyện cũ đôi khi khơi lên nỗi đau người lớn tuổi đã giữ rất lâu.
Giữ lại câu trả lời mà không làm nặng cuộc trò chuyện
Không cần ghi âm mọi lúc. Một cách giữ chuyện gọn nhẹ cho người bận rộn:
- Sau mỗi lần trò chuyện, trong ngày, bạn ghi vài dòng vào một tệp ghi chú trên điện thoại: hôm nay hỏi gì, bố mẹ kể gì, những tên người và tên đất được nhắc tới.
- Đặt tên mỗi ghi chú theo ngày và chủ đề, ví dụ “mẹ, thời con gái, chợ quê”, để sau này dễ tìm.
- Khi có tên người hay địa danh lạ, ghi ngay cách viết đúng, hỏi lại bố mẹ nếu cần. Đây là phần mau quên nhất.
- Với những chuyện dài, đặc biệt hay, xin phép bố mẹ ghi âm vào lần kể sau. Nhiều người không ngại nếu bạn nói rõ để cho cháu sau này nghe.
- Mỗi năm một lần, gom các ghi chú lại thành một tệp hay một cuốn sổ theo dòng thời gian của đời bố mẹ.
- Gửi bản tổng hợp cho bố mẹ đọc lại, để bố mẹ sửa chỗ nhớ sai và kể thêm chỗ còn thiếu.
Bước cuối thường làm bố mẹ xúc động nhất: thấy chuyện đời mình được con ghi lại cẩn thận. Nó cũng là lúc bố mẹ tự nhớ thêm nhiều chi tiết mới.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ ít nói, hỏi gì cũng chỉ trả lời một hai câu thì làm sao?
Hãy đổi sang những câu hỏi có hình ảnh cụ thể và hỏi trong lúc cùng làm việc gì đó, như nấu ăn hay đi đường. Mang một tấm ảnh cũ hay một món đồ ra làm cớ cũng giúp nhiều. Người ít nói thường kể được nhiều hơn khi không bị nhìn thẳng và không bị dồn câu hỏi.
Ở xa bố mẹ thì hỏi chuyện qua điện thoại có được không?
Được. Bạn có thể dành một câu hỏi cho mỗi cuộc gọi hằng tuần, kiểu “hôm nay con muốn hỏi mẹ chuyện hồi mẹ mới đi làm”. Cuộc gọi có chủ đề thường dài và vui hơn cuộc gọi chỉ hỏi ăn cơm chưa. Ghi chú ngay sau khi gác máy để không quên.
Anh chị em trong nhà nhớ chuyện khác nhau thì ghi theo ai?
Ghi lại cả các phiên bản và ghi rõ ai kể. Ký ức mỗi người khác nhau là chuyện bình thường, không cần tìm ra bản đúng duy nhất. Khi đưa bố mẹ đọc lại, bố mẹ có thể bổ sung, nhưng cũng nên giữ phiên bản của các con như một phần chuyện nhà.
Có nên hỏi về chuyện tiền bạc, tài sản trong những cuộc trò chuyện này không?
Nên tách riêng. Những cuộc trò chuyện về đời bố mẹ cần không khí thoải mái, còn chuyện tài sản, di chúc là chủ đề khác cần lúc riêng và có khi cần người có chuyên môn. Trộn hai chuyện vào nhau dễ làm bố mẹ nghĩ bạn hỏi chuyện vì mục đích khác.
Bố hoặc mẹ đã mất, có thể hỏi ai để biết thêm chuyện?
Bạn có thể hỏi người còn lại, cô dì chú bác, bạn cũ hoặc đồng nghiệp cũ của bố mẹ, hàng xóm lâu năm. Mỗi người giữ một mảnh khác nhau. Những câu hỏi trong bài vẫn dùng được, chỉ cần đổi cách hỏi sang “hồi đó bố con thế nào ạ”.
Bao lâu thì nên tổng hợp lại những gì đã hỏi được?
Mỗi năm một lần là vừa, có thể vào dịp sinh nhật bố mẹ hay dịp nghỉ cuối năm. Tổng hợp quá thường xuyên dễ thành gánh nặng, còn để quá lâu thì ghi chú rời rạc dễ thất lạc. Bản tổng hợp hằng năm cũng là món quà ý nghĩa để tặng bố mẹ.