ThuaHuong.comThừa Hưởng
Bệnh di truyền và nguy cơ gia đình

Mù màu có di truyền không: loạn sắc đỏ – lục trong gia đình

Mù màu đỏ – lục di truyền qua nhiễm sắc thể X nên gặp nhiều ở nam. Cách nhận ra ở trẻ, khác biệt với loạn sắc mắc phải, ảnh hưởng tới học tập, nghề nghiệp.

Vietnamese boy in Da Nang sorting colorful wooden blocks on a classroom floor, a teacher kneeling beside him, both seen from behind, bright window light

Có. Dạng mù màu hay gặp nhất là loạn sắc đỏ – lục, di truyền qua nhiễm sắc thể X, nên nam giới gặp nhiều hơn hẳn nữ giới. Một bé trai thường nhận gen này từ mẹ, người có thể nhìn màu hoàn toàn bình thường. Bên cạnh dạng di truyền còn có loạn sắc mắc phải do bệnh mắt, bệnh thần kinh hay thuốc, có đặc điểm và ý nghĩa khác hẳn.

Từ "mù màu" dễ gây hiểu lầm là không thấy màu nào. Thực tế, phần lớn người loạn sắc vẫn thấy nhiều màu, chỉ khó phân biệt một số cặp màu. Bài này giải thích cơ chế, cách gen đi qua các thế hệ, cách nhận ra ở trẻ, và những điều gia đình cần lưu ý khi con học tập, chọn nghề. Kết luận cuối cùng về sắc giác của một người cần bác sĩ nhãn khoa kiểm tra.

Mắt thấy màu bằng gì và lỗi nằm ở đâu

Võng mạc có hai loại tế bào nhận ánh sáng: tế bào que giúp nhìn trong tối, và tế bào nón giúp nhìn màu. Ở người sắc giác bình thường có ba loại tế bào nón, nhạy nhất với ánh sáng bước sóng dài, trung bình và ngắn, thường được gọi gọn là nón đỏ, nón lục và nón lam. Não so sánh tín hiệu từ ba loại này để tạo ra cảm nhận về hàng triệu sắc màu.

Mỗi loại nón chứa một sắc tố riêng do một gen quy định. Gen sắc tố đỏ và lục nằm sát nhau trên nhiễm sắc thể X và có cấu trúc rất giống nhau, nên trong quá trình di truyền dễ bị trộn lẫn, mất đoạn hoặc tạo ra phiên bản lai. Kết quả là sắc tố đỏ hoặc lục bị thiếu, hoặc có độ nhạy lệch đi. Gen sắc tố lam thì nằm trên một nhiễm sắc thể thường, và loạn sắc lam – vàng do gen hiếm gặp hơn nhiều.

Tuỳ chỗ lỗi, mức độ khác nhau. Người chỉ lệch độ nhạy thường gặp khó với những sắc đỏ, lục, nâu, cam nhạt hay ở ánh sáng yếu, nhiều người không biết mình loạn sắc cho tới khi được kiểm tra. Người mất hẳn một loại sắc tố thì nhầm lẫn rõ hơn. Trường hợp chỉ thấy các sắc độ xám là rất hiếm và thường đi kèm các vấn đề thị lực khác.

Gen loạn sắc đỏ – lục đi qua gia đình thế nào

Vì gen nằm trên X, quy luật giống với các bệnh liên kết X khác. Tỷ lệ là xác suất cho mỗi lần sinh, áp dụng cho dạng đỏ – lục di truyền.

Bố mẹCon traiCon gái
Mẹ mang gen, nhìn màu bình thường; bố bình thườngMột nửa khả năng loạn sắcMột nửa khả năng mang gen, nhìn màu bình thường
Bố loạn sắc, mẹ không mang genNhìn màu bình thường, không nhận gen từ bốTất cả đều mang gen, thường nhìn màu bình thường
Bố loạn sắc, mẹ mang genMột nửa khả năng loạn sắcMột nửa khả năng loạn sắc, một nửa khả năng mang gen
Mẹ loạn sắc, bố bình thườngTất cả đều loạn sắcTất cả đều mang gen

Bảng giải thích một quan sát dân gian quen thuộc: mù màu hay "nhảy" từ ông ngoại sang cháu trai. Ông ngoại loạn sắc truyền gen cho tất cả con gái, các con gái nhìn màu bình thường nhưng mang gen, rồi mỗi con trai của họ có nửa khả năng loạn sắc. Không có gì "nhảy" cả; gen vẫn ở đó, chỉ là không biểu hiện ở người mẹ.

Nữ giới bị loạn sắc khi nhận gen từ cả hai phía, nên ít gặp hơn nhiều. Một số phụ nữ mang gen có thể có khác biệt rất nhẹ về sắc giác mà chỉ phát hiện qua kiểm tra chuyên sâu.

Nhận ra loạn sắc ở trẻ

Dấu hiệu thường đến từ bài học về màu. Trẻ học tên màu chậm hơn so với các kỹ năng khác, hay gọi nhầm màu xanh lá với nâu, đỏ với cam, hồng với xám, tím với xanh dương. Trẻ có thể nhớ tên màu theo đồ vật quen, ví dụ biết lá cây là xanh, nhưng gọi sai khi gặp đồ vật lạ.

Bài vẽ, tô màu có vẻ lạ. Trẻ tô lá cây màu nâu, mặt trời màu xanh lá một cách tự nhiên, không phải để đùa. Cha mẹ và cô giáo dễ nghĩ trẻ nghịch hay thiếu tập trung, trong khi trẻ thật sự thấy hai màu đó gần giống nhau.

Khó với các trò chơi, bài tập dựa vào màu. Sắp xếp theo màu, đọc bản đồ hay biểu đồ chỉ phân biệt bằng màu, các trò ghép hình nhiều màu có thể làm trẻ lúng túng. Trẻ lớn hơn có thể khó nhận ra thịt đã chín chưa, quả đã chín chưa.

Kiểm tra sắc giác cần làm đúng cách. Bác sĩ nhãn khoa thường dùng các tấm bảng chấm màu, trong đó người sắc giác bình thường nhận ra một con số hoặc hình, còn người loạn sắc thì không hoặc thấy khác. Với trẻ chưa biết số, có bảng dùng hình đơn giản. Các bài thử trên mạng hay trên điện thoại phụ thuộc vào màn hình, độ sáng, nên chỉ để tham khảo.

Đừng biến kết quả thành nhãn dán. Loạn sắc không ảnh hưởng tới trí thông minh hay khả năng học. Trẻ chỉ cần được biết, được giải thích, và được hỗ trợ ở những chỗ thật sự phụ thuộc vào màu.

Loạn sắc mắc phải: khi thay đổi màu sắc là dấu hiệu cần đi khám

Loạn sắc di truyền có từ khi sinh, ổn định suốt đời và ảnh hưởng hai mắt như nhau. Trái lại, nếu một người vốn nhìn màu bình thường mà dần thấy màu nhạt đi, màu ở một mắt khác mắt kia, hay thấy màu sắc thay đổi kèm nhìn mờ, đó có thể là dấu hiệu của bệnh lý cần được khám sớm.

Nhiều bệnh có thể ảnh hưởng tới sắc giác: bệnh của dây thần kinh thị giác, bệnh võng mạc, đục thuỷ tinh thể làm màu ngả vàng nâu, bệnh tăng nhãn áp ở giai đoạn muộn, một số bệnh chuyển hoá và một số thuốc dùng lâu dài. Loạn sắc mắc phải thường hay gặp ở trục lam – vàng hơn là đỏ – lục, và có thể thay đổi theo thời gian.

Điều quan trọng không phải là tự xác định mình thuộc loại nào, mà là nhận ra sự thay đổi. Một người trưởng thành chưa từng gặp khó khăn về màu, nay bắt đầu nhầm màu hoặc thấy màu ở hai mắt không giống nhau, nên đi khám mắt sớm. Với người đang dùng thuốc lâu dài và thấy thay đổi thị lực, màu sắc, cần báo cho bác sĩ kê thuốc, không tự ngừng thuốc.

Học tập, nghề nghiệp và đời sống hằng ngày

Phần lớn người loạn sắc sống, học và làm việc bình thường. Một vài điều chỉnh nhỏ giúp mọi việc thuận hơn:

  • Báo cho giáo viên biết để bài tập, câu hỏi kiểm tra không chỉ phân biệt bằng màu; ghi chú thêm ký hiệu, hoa văn hoặc chữ cạnh màu.
  • Dạy trẻ cách nhận biết thay thế: vị trí đèn giao thông (đèn đỏ ở trên hoặc bên trái tuỳ loại đèn), độ sáng, hình dạng.
  • Dán nhãn chữ cho bút màu, đồ dùng học tập, quần áo để trẻ tự chọn và phối mà không lo nhầm.
  • Dùng chế độ hỗ trợ màu có sẵn trên điện thoại, máy tính khi cần, thay vì phụ thuộc vào cảm nhận màu của màn hình.
  • Khi chọn ngành, chọn nghề: một số ngành có tiêu chuẩn sức khoẻ về sắc giác, như một số vị trí trong hàng không, hàng hải, lực lượng vũ trang, điện, hoá chất, thiết kế in ấn. Nên đọc kỹ tiêu chuẩn tuyển sinh, tuyển dụng hiện hành từ sớm thay vì chờ tới lúc khám tuyển.
  • Kính lọc màu có thể giúp một số người thấy tương phản giữa các màu rõ hơn trong một số hoàn cảnh, nhưng không chữa loạn sắc và không làm người đó vượt qua bài kiểm tra sắc giác chuẩn.

Biết sớm có lợi nhất cho việc định hướng. Một học sinh biết mình loạn sắc từ cấp hai có đủ thời gian tìm hiểu và chọn hướng phù hợp, thay vì vỡ mộng ở buổi khám sức khoẻ cuối cùng.

Khi nào gặp bác sĩ

Loạn sắc di truyền không cần điều trị, nhưng có những lúc nên đi khám mắt:

  • Trẻ gọi nhầm màu kéo dài sau tuổi mẫu giáo, nhất là bé trai có ông ngoại, cậu hoặc anh em họ bên mẹ loạn sắc: khám nhãn khoa để kiểm tra sắc giác bằng phương pháp chuẩn.
  • Học sinh chuẩn bị chọn ngành có yêu cầu sức khoẻ về màu: kiểm tra trước để có thời gian định hướng.
  • Người lớn thấy sắc giác thay đổi, màu ở hai mắt khác nhau, kèm nhìn mờ, đau mắt hay giảm thị lực: khám sớm, vì đây có thể là dấu hiệu bệnh mắt hoặc thần kinh.
  • Người đang dùng thuốc lâu ngày và nhận thấy thay đổi về màu sắc: báo bác sĩ kê thuốc.
  • Gia đình có người loạn sắc kèm các vấn đề thị lực khác như sợ ánh sáng, rung giật nhãn cầu, thị lực kém từ nhỏ: cần khám chuyên sâu.

Khi đi khám, bạn kể lại những tình huống cụ thể con hoặc chính mình hay nhầm màu, và tiền sử loạn sắc trong họ. Những chi tiết đó giúp bác sĩ chọn bài kiểm tra phù hợp và đọc kết quả chính xác hơn.

Những câu hỏi gia đình hay băn khoăn khi biết con loạn sắc

Có phải lỗi của mẹ không? Không ai chọn gen mình mang hay gen mình truyền cho con. Người mẹ mang gen loạn sắc thường nhìn màu bình thường và không có cách nào biết trước nếu không xét nghiệm. Đổ lỗi chỉ làm không khí gia đình nặng nề mà không giúp gì cho con.

Con có thấy thế giới "xám xịt" không? Phần lớn trẻ loạn sắc đỏ – lục vẫn thấy một thế giới nhiều màu, chỉ là một số cặp màu trông gần nhau hơn. Trẻ lớn lên với cách nhìn ấy từ đầu nên thường không thấy thiếu thốn; khó khăn chủ yếu đến khi người khác đòi hỏi trẻ gọi đúng tên màu.

Có nên kể cho con biết không? Nên, bằng lời lẽ phù hợp với tuổi. Trẻ biết mình nhìn màu khác bạn bè sẽ tự tin hơn khi nói với cô giáo, khi chọn đồ, và không còn nghĩ mình kém khi tô sai màu. Cách kể nhẹ nhàng nhất là coi đó như một đặc điểm, giống như thuận tay trái.

Anh chị em khác có cần kiểm tra không? Nếu nhà có một bé trai loạn sắc do gen từ mẹ, các anh em trai khác cũng có nửa khả năng loạn sắc, và các chị em gái có thể mang gen. Kiểm tra sắc giác cho các anh em trai là việc đơn giản và nên làm.

Sau này con có truyền cho con của con không? Một người đàn ông loạn sắc sẽ truyền gen cho tất cả con gái, nhưng không truyền cho con trai. Thông tin này nên được kể lại cho con khi trưởng thành, như một phần lịch sử sức khoẻ của gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Mù màu có chữa được không?

Loạn sắc di truyền hiện chưa có cách chữa trong thực hành thường quy; liệu pháp gen cho sắc giác mới ở mức nghiên cứu. Người loạn sắc thích nghi rất tốt bằng các dấu hiệu khác như độ sáng, vị trí, hình dạng. Loạn sắc mắc phải thì có thể cải thiện một phần nếu điều trị được bệnh gây ra nó.

Bố bị mù màu thì con trai có bị không?

Với dạng đỏ – lục di truyền qua X, bố không truyền gen này cho con trai, vì con trai nhận nhiễm sắc thể Y từ bố. Con trai chỉ loạn sắc nếu mẹ mang gen. Tuy nhiên, tất cả con gái của người bố loạn sắc đều mang gen và có thể truyền cho cháu ngoại trai.

Người mù màu có được thi bằng lái xe không?

Người loạn sắc nhẹ thường vẫn lái xe an toàn vì nhận biết đèn giao thông qua vị trí và độ sáng. Tiêu chuẩn sức khoẻ người lái xe do cơ quan có thẩm quyền quy định và có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn cần tra quy định hiện hành và hỏi cơ sở khám sức khoẻ lái xe khi chuẩn bị thi.

Bài test mù màu trên điện thoại có tin được không?

Các bài thử trên điện thoại có thể gợi ý ai đó nên đi kiểm tra, nhưng kết quả phụ thuộc vào màn hình, độ sáng, chế độ lọc ánh sáng xanh và góc nhìn. Chúng không thay được kiểm tra tại cơ sở nhãn khoa với bảng màu chuẩn và ánh sáng chuẩn, nhất là khi kết quả dùng cho học tập hay hồ sơ nghề nghiệp.

Mù màu có làm con học kém không?

Loạn sắc không liên quan tới trí thông minh hay khả năng học. Trẻ có thể gặp khó ở những bài tập dựa vào màu, và nếu không ai biết, trẻ dễ bị hiểu nhầm là kém tập trung. Khi giáo viên và gia đình biết, chỉ cần điều chỉnh nhỏ là trẻ học bình thường như các bạn.

Con gái có thể bị mù màu không?

Có nhưng hiếm hơn nhiều so với con trai, vì con gái cần nhận gen loạn sắc đỏ – lục từ cả bố lẫn mẹ. Dạng loạn sắc lam – vàng di truyền không liên kết giới tính nên gặp ở cả nam và nữ như nhau, dù hiếm. Con gái nhầm màu kéo dài vẫn nên được kiểm tra như con trai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138