ThuaHuong.comThừa Hưởng
Nếp nhà, nghề và ký ức gia truyền

Hát ru con bằng lời ru của bà: ghi lại, học thuộc và giữ điệu ru của nhà mình

Lời ru “à ơi” của bà đang ít người hát. Cách xin bà hát lại để ghi âm, chép lời, học thuộc điệu ru quê mình và hát cho con nghe mỗi tối.

Young Vietnamese mother gently rocking her baby in her arms beside a window at dusk in a Hue house, grandmother sitting nearby on a wooden bed, both faces in shadow

Muốn giữ lời ru của bà, bạn nên xin bà hát lại vài lần để ghi âm, chép lời ra giấy, rồi tự hát cho con nghe mỗi tối cho tới khi thuộc. Điệu ru không cần hay, chỉ cần đều và ấm. Nhiều người trẻ hôm nay ru con bằng nhạc phát từ điện thoại, trong khi chính họ lớn lên với tiếng “à ơi” của bà. Nếu thế hệ này không học lại, điệu ru của nhiều gia đình sẽ dừng ở đó.

Bài này dành cho cha mẹ có con nhỏ, ông bà muốn truyền lại lời ru, và cả những người con muốn ghi lại giọng bà như một kỷ niệm. Nó không đòi hỏi bạn biết nhạc. Lời ru dân gian vốn được truyền miệng qua những người mẹ, người bà bình thường, chẳng ai học thanh nhạc cả.

Lời ru là thứ thừa hưởng bằng tai

Phần lớn những gì ta thừa hưởng từ ông bà có thể cầm nắm được: đồ vật, ảnh, công thức món ăn. Lời ru thì khác. Nó chỉ tồn tại khi có người hát và có người nghe. Một điệu ru có thể đã đi qua nhiều đời trong một gia đình, mỗi người bà đổi một chút lời, thêm một chút luyến láy, mà không ai ghi lại.

Lời ru Việt Nam thường mượn từ ca dao, nên trong vài câu ru có cả những bài học về tình mẹ, tình quê, chuyện đồng áng, chuyện cái cò cái vạc. Đứa trẻ nằm nghe chưa hiểu nghĩa, nhưng giọng điệu, nhịp chậm và hơi ấm của người hát đã là một kiểu trò chuyện. Nhiều người lớn rồi vẫn nhớ một hai câu ru của bà dù không còn nhớ gì khác về những năm đầu đời.

Mỗi vùng có cách ru riêng. Người ta hay nhắc tới tiếng “à ơi” của nhiều vùng miền Bắc, những câu hò ru em mềm và chậm ở xứ Huế, tiếng “ầu ơ” ngân dài ở miền Tây Nam Bộ. Ngay trong cùng một vùng, mỗi bà lại có một giọng, một thói quen chọn câu riêng. Đó chính là điệu ru của nhà mình, thứ không bản ghi âm phổ biến nào thay được.

Xin bà hát lại và ghi âm cho rõ

Bà có thể ngại hát khi biết bị ghi âm, nhất là khi lâu rồi không hát. Vài cách giúp buổi ghi âm diễn ra tự nhiên:

  1. Chọn lúc bà đang thật sự ru một đứa cháu nhỏ, hoặc ngồi cạnh nôi, cạnh võng. Hát cho một đứa trẻ thật dễ hơn hát cho cái điện thoại.
  2. Nói với bà rằng bạn muốn học để ru con, chứ không phải để đăng lên đâu. Bà hiểu mục đích sẽ bớt ngại.
  3. Đặt điện thoại gần nhưng khuất, tắt quạt và ti vi để bớt tạp âm, rồi để bà hát tự nhiên, không ngắt.
  4. Sau đó xin bà hát chậm lại vài câu, từng câu một, để bạn nghe rõ lời. Lúc này có thể hỏi những từ bạn chưa nghe ra.
  5. Hỏi bà học điệu ru này từ ai, bà hay ru câu nào nhất, ngày xưa bà ru bố hoặc mẹ bạn bằng câu gì.
  6. Ghi âm nhiều lần, nhiều hôm khác nhau. Bà mỗi hôm có thể hát một chùm câu khác, và bạn sẽ có một vốn lời ru phong phú hơn.

Đặt tên tệp ghi âm rõ ràng, có tên người hát và ngày, ví dụ “bà nội ru, tháng năm, câu cái cò”. Sao lưu ở hơn một nơi. Giọng bà trong những tệp ấy, nhiều năm sau, sẽ là một trong những kỷ niệm quý nhất của cả nhà.

Chép lời và hiểu nghĩa những câu bà hát

Nghe lại bản ghi âm và chép lời ra giấy hoặc tệp ghi chú. Lời ru có nhiều tiếng đệm như “à ơi”, “ầu ơ”, “ví dầu”, cùng những chỗ luyến láy kéo dài. Bạn có thể chép phần lời chính, còn phần tiếng đệm thì ghi chú cách bà ngân ở đâu, ví dụ “ngân dài ở chữ cuối câu sáu”. Không cần chép như bản nhạc, chỉ cần đủ để bạn và người sau nhìn vào nhớ được.

Nhiều câu ru có từ cổ, từ địa phương hoặc hình ảnh mà người trẻ không còn quen, như tên các nông cụ, các loài chim, các địa danh xưa. Hỏi bà nghĩa của những từ ấy và ghi lại ngay bên cạnh. Có những câu bà cũng không giải thích được, chỉ biết “ngày xưa người ta hát vậy”, cứ ghi đúng như thế.

Khi chép, bạn sẽ thấy lời ru của bà có thể khác với những bản ca dao in trong sách. Đó là chuyện bình thường của văn học truyền miệng. Hãy giữ nguyên lời của bà, đừng sửa cho giống sách. Nếu muốn, ghi thêm bản phổ biến bên cạnh để so sánh. Chính chỗ khác ấy cho thấy điệu ru đã sống qua những người cụ thể trong gia đình bạn, chứ không phải chép từ đâu ra.

Những câu ru quen thuộc để bắt đầu, và cách thêm câu của nhà mình

Nếu bà chỉ còn nhớ lõm bõm, bạn có thể bắt đầu từ những câu ca dao quen thuộc mà nhiều thế hệ đã dùng để ru, rồi ghép với những câu bà còn nhớ. Vài câu nhiều người biết:

  • “Con cò mà đi ăn đêm, đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao”, câu ru gần như ai lớn lên ở nông thôn cũng từng nghe.
  • “Cái cò lặn lội bờ sông, gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non”, mang nỗi vất vả của người phụ nữ ngày trước.
  • “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”, câu ru đồng thời là lời dạy về hiếu nghĩa.
  • “Ví dầu cầu ván đóng đinh, cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi”, quen thuộc trong điệu ru miền Nam.
  • Những câu về quê hương, sản vật, sông nước của chính vùng bà sinh ra, thường chỉ người trong vùng mới biết. Đây là phần nên hỏi bà kỹ nhất.

Lời ru dân gian phần lớn theo thể lục bát, một câu sáu chữ nối một câu tám chữ. Vì thế bạn hoàn toàn có thể tự đặt thêm câu ru của nhà mình theo nhịp ấy: câu về con mèo trong nhà, về cây khế ngoài sân, về bố đi làm xa. Nhiều người bà ngày xưa cũng làm đúng như vậy, ru bằng những câu tự nghĩ ra từ chuyện trong ngày, và chính những câu ấy làm nên điệu ru riêng của từng gia đình. Khi chép vào sổ, đánh dấu câu nào học từ bà, câu nào nhà mình tự đặt, để người sau biết nguồn gốc.

Khi bạn không tự tin vào giọng hát của mình

Con không chấm điểm giọng hát. Với một đứa bé, giọng của cha mẹ là giọng quen thuộc nhất. Con cần sự đều đặn và hơi ấm, không cần giọng chuẩn. Nhiều cha mẹ ngại hát vì sợ dở, trong khi con chỉ thấy đó là tiếng của bố mẹ mình.

Bắt đầu bằng ngâm nga. Nếu chưa thuộc lời, bạn có thể ngâm nga theo điệu, chỉ hát “à ơi” kéo dài. Lời sẽ đến dần sau vài tuần nghe bản ghi âm của bà.

Học từng câu một. Mỗi tuần học thuộc thêm một hai câu ru là đủ. Sau vài tháng, bạn có một vốn ru đủ dùng cho mỗi tối mà không cần nhìn giấy.

Nghe lại bản ghi âm của bà trước khi ru. Nghe vài lần trong ngày, lúc rửa bát, lúc đi xe, để điệu ngấm vào tai. Khi tới giờ ru, bạn sẽ hát theo phản xạ.

Bố cũng ru được. Ru con không phải việc riêng của mẹ. Giọng trầm của bố, của ông cũng ru con ngủ được, và là một kỷ niệm khác cho con.

Ru con an toàn theo cách hôm nay

Ngày xưa, nhiều đứa trẻ được ru ngủ trên võng, trên lưng mẹ, trong lòng bà. Lời ru thì nên giữ, nhưng chỗ ngủ của trẻ sơ sinh nên theo hướng dẫn an toàn hiện nay. Theo khuyến cáo của nhiều bác sĩ nhi, trẻ sơ sinh nên được đặt ngủ nằm ngửa, trên mặt phẳng chắc, không có gối, chăn dày hay thú bông quanh mặt.

Điều đó không có nghĩa là bỏ võng hay bỏ bế ru. Bạn vẫn có thể bế ru, đưa võng ru khi bé còn thức, có người lớn ngồi ngay cạnh trông. Khi bé đã ngủ say, nhẹ nhàng chuyển bé xuống chỗ nằm phẳng và an toàn. Lời ru vẫn có thể tiếp tục nhỏ dần bên giường. Với trẻ lớn hơn đã ngủ giường riêng, cha mẹ ngồi cạnh hát nhỏ cũng là một nếp đi ngủ êm.

Ông bà quen cách ru cũ có thể chưa biết những khuyến cáo này. Cha mẹ nên trò chuyện nhẹ nhàng, giải thích lý do, thay vì phản đối thẳng thừng. Phần lời ru và giọng hát của ông bà là thứ cha mẹ muốn giữ; phần chỗ ngủ là thứ cả nhà cùng thống nhất theo hướng an toàn. Nếu có thắc mắc cụ thể về giấc ngủ của bé, hãy hỏi bác sĩ nhi khám cho con.

Giữ điệu ru qua các thế hệ sau

Một khi bạn đã thuộc và ru con bằng lời ru của bà, điệu ru đã sống thêm một đời. Để nó tiếp tục đi xa hơn:

  • Làm một cuốn sổ nhỏ chép lời ru của nhà mình, ghi tên người đã hát, nơi bà học được, kèm nghĩa các từ khó.
  • Lưu bản ghi âm giọng bà cùng bản ghi giọng bạn hát, để con cháu sau nghe được điệu ru đi qua hai thế hệ.
  • Khi con lớn, kể cho con nghe rằng bài con được nghe mỗi tối là bài bà cố từng hát cho bà, cho bố mẹ.
  • Gửi bản ghi âm và lời chép cho anh chị em, cô dì trong họ, nhất là những ai sắp có con nhỏ.
  • Khi con đủ lớn, rủ con hát ru cho em nhỏ hay cho búp bê, con sẽ thuộc lời theo cách tự nhiên nhất.

Có những gia đình mà lời ru của bà được hát lại ở một đất nước khác, cho những đứa trẻ lớn lên bằng một ngôn ngữ khác. Một điệu ru nhỏ có thể là sợi dây nối đứa trẻ ấy với quê nhà mà không cần bài giảng nào.

Câu hỏi thường gặp

Ru con bằng nhạc trên điện thoại có được không?

Được, nhạc ru phát từ điện thoại cũng giúp bé quen nếp đi ngủ. Nhưng giọng người thân hát trực tiếp có hơi ấm và sự gần gũi mà bản ghi không có, và đó cũng là cách giữ lời ru của gia đình. Bạn có thể kết hợp, nhạc ru vào lúc bận và tự hát vào những lúc có thể.

Bà đã mất, không còn ai hát lời ru cũ thì làm sao?

Hãy hỏi những người lớn trong họ, như cô dì, bác gái, những người có thể còn nhớ vài câu bà hay ru. Tìm lại những đoạn video cũ trong gia đình có giọng bà. Bạn cũng có thể học các điệu ru của quê mình qua các bản ghi âm dân ca phổ biến, rồi ghép với những câu còn nhớ được.

Có cần hát đúng điệu ru truyền thống của vùng không?

Không bắt buộc. Điều quý nhất là lời ru gắn với gia đình bạn. Nếu bà hát theo điệu của quê, hãy cố học theo điệu ấy. Nếu bạn không nhớ được điệu, hát theo cách của mình với lời ru của bà vẫn là cách giữ được một phần quan trọng.

Mấy tuổi thì không cần ru nữa?

Không có mốc cố định. Nhiều trẻ thích được hát ru cho tới tuổi mẫu giáo, thậm chí lớn hơn vẫn muốn nghe một câu trước khi ngủ. Khi con lớn, lời ru có thể chuyển thành những bài hát ngắn hay câu chuyện trước khi ngủ, miễn là con còn thích.

Lời ru có những câu buồn, có nên hát cho con nghe không?

Nhiều câu ru dân gian mang nỗi buồn của người mẹ, chuyện vất vả, chia ly. Với trẻ nhỏ chưa hiểu nghĩa, những câu ấy vẫn chỉ là giai điệu êm. Khi con lớn và hỏi nghĩa, đó là dịp để kể cho con nghe về cuộc sống của ông bà ngày xưa.

Ông bà ru cháu trên võng, cha mẹ lo không an toàn thì nói sao?

Cha mẹ có thể giải thích nhẹ nhàng rằng theo khuyến cáo của bác sĩ nhi, bé nên ngủ say ở chỗ nằm phẳng, và vẫn mong ông bà ru võng khi bé còn thức, có người ngồi trông. Nhấn mạnh rằng cả nhà vẫn rất muốn giữ lời ru của ông bà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138