Muốn con giữ được tiếng quê, cách hiệu quả nhất là cho con thường xuyên nghe người thân nói giọng ấy trong những lúc vui vẻ, giải thích từ lạ khi con hỏi, và tuyệt đối không chê giọng nào là quê mùa hay khó nghe. Con không nhất thiết phải nói được giọng quê. Hiểu được ông bà nói gì, biết những từ riêng của quê mình và thấy tự hào về chúng đã là thừa hưởng đáng giá.
Bài này dành cho các gia đình từ khắp các tỉnh lên Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng hay Cần Thơ lập nghiệp, có con sinh ra và lớn lên ở đó. Nhiều cha mẹ nhận ra con nghe ông bà ngoại ở quê gọi điện mà không hiểu hết, hay con bắt chước giọng quê của bố để trêu. Những lúc như vậy là dịp tốt để nghĩ xem nhà mình muốn giữ điều gì.
Tiếng quê là phần thừa hưởng dễ mất nhất
Trẻ học ngôn ngữ từ môi trường xung quanh nhiều hơn từ cha mẹ. Một đứa trẻ có bố mẹ nói giọng miền Trung, nhưng đi nhà trẻ, đi học, chơi với bạn ở Thành phố Hồ Chí Minh, thường sẽ nói giọng của bạn bè. Đây là chuyện tự nhiên, không phải con quên gốc. Nhưng nếu không có ai chủ động, chỉ sau một thế hệ, những từ ngữ riêng của quê như cách gọi đồ vật, câu cảm thán, cách xưng hô sẽ không còn ai trong nhà dùng.
Tiếng quê không chỉ là giọng. Nó gồm cả vốn từ riêng: tên gọi các món ăn, các loại cây, đồ dùng trong nhà; những câu nói cửa miệng của bà; cách xưng hô trong họ hàng; những câu hò, câu vè, câu đố. Nhiều từ trong số đó gắn với một lối sống cụ thể, như tên các loại nông cụ hay cách gọi con nước, nên khi lối sống ấy thay đổi, từ ngữ cũng mất theo.
Giữ được một phần tiếng quê giúp con giao tiếp tốt với ông bà, họ hàng khi về quê, và cho con một cảm giác thuộc về: con biết mình đến từ đâu. Điều đó không mâu thuẫn với việc con nói giọng của nơi con lớn lên. Một đứa trẻ có thể dùng giọng bạn bè ở trường và hiểu giọng ông bà ở nhà, giống như trẻ song ngữ.
Nguyên tắc chung trước khi bắt đầu
Không chấm điểm giọng nói. Không giọng nào chuẩn hơn hay đẹp hơn giọng nào. Nếu người lớn trong nhà hay đùa giọng quê là khó nghe, con sẽ học cách xấu hổ về nó. Ngược lại, nếu người lớn nói về giọng quê với sự trìu mến, con sẽ thấy nó đáng quý.
Nghe trước, nói sau. Mục tiêu đầu tiên là con hiểu. Con có nói được hay không là chuyện sau, và không bắt buộc. Ép con nói giọng quê khi con chưa muốn dễ làm con ngại.
Gắn với người và kỷ niệm vui. Trẻ học tiếng tốt nhất khi gắn với người mình yêu quý và lúc vui vẻ: nghe ông kể chuyện, nghe bà hát, chơi với anh chị em họ ở quê. Đừng biến nó thành bài học.
Tôn trọng giọng mà con đang dùng. Đừng sửa giọng con ở trường hay chê giọng thành phố của con. Con có quyền có giọng của riêng mình. Tiếng quê là thứ thêm vào, không phải thứ thay thế.
Cha mẹ làm gương. Nếu bố mẹ ở nhà vẫn nói giọng quê với nhau và với ông bà, con sẽ quen tai. Nhiều cha mẹ vô thức đổi giọng khi nói với con để con dễ hiểu, và vô tình làm con mất cơ hội nghe.
Những cách cho con tiếp xúc tiếng quê ngay ở thành phố
Không cần về quê mới giữ được tiếng quê. Có nhiều việc nhỏ làm được ngay trong nhà:
- Gọi video cho ông bà thường xuyên, và để ông bà nói chuyện trực tiếp với con chứ không chỉ chào rồi chuyển máy cho bố mẹ.
- Trong nhà, gọi đồ vật và món ăn theo tên quê khi có thể, và giải thích nếu con hỏi: “ở quê mình gọi cái này là…”.
- Kể cho con nghe những câu chuyện về tuổi thơ của bố mẹ ở quê bằng chính giọng của mình.
- Nấu món quê và gọi đúng tên món theo cách của quê, kể món đó ăn vào mùa nào.
- Cho con nghe những bài dân ca, câu hò của quê mình qua bản ghi âm, và hát cùng con.
- Ghi lại những từ quê mà con học được vào một cuốn sổ nhỏ của con, kèm nghĩa và câu ví dụ do con tự đặt.
- Rủ con chơi trò đoán nghĩa: bố mẹ nói một từ quê, con đoán nghĩa, ai đoán đúng được chọn món tối.
Điều quan trọng là đều đặn chứ không phải nhiều. Một cuộc gọi với ông bà mỗi tuần, một câu chuyện quê mỗi tối trước khi ngủ, sau vài năm đã đủ để con quen tai.
Về quê: cho con sống trong tiếng quê vài ngày
Những kỳ nghỉ về quê là lúc con được đắm mình trong tiếng quê nhiều nhất. Để tận dụng, cha mẹ có thể để con ở lâu hơn một hai ngày Tết, chẳng hạn một tuần hè, và khuyến khích con chơi với trẻ con trong xóm, đi chợ cùng bà, ra đồng cùng ông. Trẻ học tiếng nhanh nhất qua chơi với bạn cùng tuổi.
Trước chuyến đi, có thể chuẩn bị cho con vài từ hay câu hay dùng ở quê để con tự tin hơn khi nói chuyện. Trong chuyến đi, cha mẹ đóng vai người phiên dịch nhẹ nhàng khi con không hiểu, nhưng đừng giành nói thay con. Nếu bọn trẻ trong xóm trêu giọng thành phố của con, hãy giải thích với con rằng ở đâu cũng vậy, bạn bè trêu nhau vì thấy lạ chứ không phải vì giọng con xấu.
Sau chuyến đi, hỏi con nhớ được từ nào mới, câu nào buồn cười. Ghi vào sổ của con. Những từ con học được trong lúc chơi vui thường nhớ rất lâu. Ví dụ giả định: một bé tám tuổi ở Hà Nội về quê nội ở Nghệ An một tuần, về nhà đã quen gọi “mạ” khi nói về bà nội của mình và hào hứng dạy lại em.
Gợi ý theo độ tuổi
Cách tiếp cận nên thay đổi theo tuổi của con. Bảng dưới là gợi ý tham khảo, không phải mốc phải đạt:
| Độ tuổi | Con có thể làm gì | Cha mẹ có thể làm gì |
|---|---|---|
| Dưới ba tuổi | Nghe giọng ông bà, bố mẹ hằng ngày | Nói chuyện, hát ru, gọi tên đồ vật bằng giọng quê tự nhiên |
| Ba đến sáu tuổi | Hiểu những từ quen, bắt chước vài câu | Kể chuyện, chơi trò đoán từ, gọi video với ông bà |
| Bảy đến mười một tuổi | Hiểu phần lớn khi ông bà nói chậm, biết vài chục từ riêng | Cho con giữ sổ từ quê, về quê dài ngày, kể chuyện quê |
| Mười hai tuổi trở lên | Tự tìm hiểu, hỏi ông bà về nguồn gốc từ | Rủ con ghi âm ông bà, làm dự án nhỏ về quê hương |
Trẻ tuổi teen có thể bắt đầu thấy tiếng quê là chuyện cổ lỗ, rồi sau vài năm lại quay ra tò mò. Đừng nản. Những gì con đã nghe từ nhỏ không mất đi, nó nằm đó chờ ngày con muốn tìm lại.
Làm cuốn từ điển nhỏ của quê cùng ông bà
Một dự án vừa sức cho cả nhà là cùng ông bà ghi lại vốn từ riêng của quê mình trước khi người lớn quên dần. Cách làm gọn:
- Chọn một chủ đề mỗi lần, như đồ dùng trong bếp, cây trái trong vườn, món ăn, cách gọi họ hàng, thời tiết và mùa vụ. Chia chủ đề giúp ông bà nhớ dễ hơn hỏi chung chung.
- Hỏi ông bà: cái này ở quê mình gọi là gì, ngày xưa dùng làm gì, còn ai dùng từ này không. Con trẻ có thể là người hỏi, bố mẹ ghi.
- Ghi mỗi từ thành một dòng: từ quê, nghĩa, từ phổ thông tương ứng, một câu ví dụ đúng như ông bà hay nói.
- Ghi âm ông bà đọc từ và câu ví dụ, vì nhiều từ quê có thanh điệu mà chữ viết không thể hiện được.
- Chụp ảnh đồ vật, cây cối nếu còn, để người sau nhìn là biết từ ấy chỉ cái gì.
- Mỗi dịp về quê thêm một chủ đề. Sau vài năm, gia đình có một cuốn từ điển nhỏ của riêng mình.
Cuốn từ điển ấy không cần đầy đủ hay đúng chuẩn ngôn ngữ học. Giá trị của nó nằm ở chỗ đó là tiếng nói của chính gia đình mình, ghi bằng giọng của ông bà. Con trẻ tham gia hỏi và ghi sẽ nhớ những từ ấy lâu hơn nhiều so với chỉ được nghe kể. Bạn có thể in vài bản tặng họ hàng hai bên; nhiều người lớn tuổi rất vui khi thấy từ ngữ quê mình được con cháu chép lại cẩn thận.
Khi bố và mẹ đến từ hai vùng khác nhau
Nhiều gia đình có bố một miền, mẹ một miền, và con lại lớn lên ở miền thứ ba. Đây là hoàn cảnh rất phong phú, con có cơ hội tiếp xúc với hai giọng quê khác nhau. Nhưng nó cũng dễ sinh chuyện so sánh trong nhà, như giọng ai dễ nghe hơn, nhà nội hay nhà ngoại. Cha mẹ nên thống nhất rằng cả hai giọng đều được trân trọng như nhau.
Có thể chia theo người: bố nói giọng của bố, mẹ nói giọng của mẹ, con tự nhiên học cả hai qua thời gian. Khi về nội, con nghe giọng nội; khi về ngoại, con nghe giọng ngoại. Một cuốn sổ từ quê có thể chia làm hai phần, phần quê nội và phần quê ngoại, và con sẽ thích thú khi thấy cùng một đồ vật mà hai bên gọi khác nhau.
Điều nên tránh là dùng giọng nói làm vũ khí trong những lúc vợ chồng bất đồng, kiểu chê giọng hay nếp nghĩ của quê bên kia. Con nghe hết và học cách nhìn một bên gia đình mình bằng con mắt kém đi. Giọng nói của bố mẹ là cả hai nửa con thừa hưởng, nên cả hai nửa đều cần được nói tới với sự tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Con nói giọng thành phố có phải là mất gốc không?
Không. Trẻ tự nhiên nói giọng của môi trường mình lớn lên, đặc biệt là giọng của bạn bè ở trường. Điều quan trọng là con hiểu được ông bà, biết quê mình ở đâu và có tình cảm với nơi đó. Giọng nói hằng ngày của con không quyết định con có nhớ gốc hay không.
Có nên ép con nói giọng quê khi về thăm ông bà không?
Không nên ép. Ép con nói một giọng chưa quen dễ làm con xấu hổ và ngại về quê. Nên cho con nghe nhiều và tự bắt chước khi thấy vui. Nhiều trẻ tự nhiên nói vài câu giọng quê sau vài ngày chơi với bạn trong xóm mà không cần ai bảo.
Con không hiểu ông bà nói gì qua điện thoại thì làm sao?
Cha mẹ có thể ngồi cạnh giải thích nhẹ nhàng, đồng thời nhờ ông bà nói chậm hơn một chút. Sau mỗi cuộc gọi, hỏi con có từ nào chưa hiểu không rồi giải thích. Gọi đều đặn mỗi tuần sẽ giúp con quen tai nhanh hơn so với thỉnh thoảng gọi một lần dài.
Học tiếng địa phương có làm con nói sai chính tả khi đi học không?
Chính tả và giọng nói là hai việc khác nhau. Trẻ ở mọi vùng đều phải học chính tả chuẩn trong trường dù giọng nói thế nào. Nếu con viết sai do ảnh hưởng giọng quê, giáo viên và cha mẹ có thể chỉ cho con quy tắc, đó không phải lý do để tránh tiếng quê.
Ông bà đã mất, làm sao giữ tiếng quê cho con?
Bạn có thể tìm lại những đoạn ghi âm, video có giọng ông bà nếu có. Họ hàng còn ở quê, cô dì chú bác, cũng là người giữ giọng quê. Chính bố mẹ kể chuyện quê bằng giọng của mình và giữ một cuốn sổ từ ngữ quê cũng giúp con biết được điều đó.
Có nên dạy con những từ quê ít người dùng không?
Nên dạy kèm câu chuyện và giải thích rằng đây là từ của quê mình, nhiều nơi khác không dùng. Con biết để hiểu khi ông bà nói, và có thể dùng trong nhà cho vui. Đồng thời cho con biết từ phổ thông tương ứng để con dùng khi nói với bạn bè và thầy cô.